وسىنىڭ الدىندا ريم پاپاسى قولتىعىنا سۋ بۇرىككەن باتىس جۇرتى قايتا-قايتا شابۋىلداپ, التىن وردانىڭ ءبىراز جەرىن باسىپ العان دا, دنەپر مەن دوننىڭ اراسىنداعى دەشتى قىپشاق دالاسىنداعى ءبىزدىڭ جۇرتتى قىرعانىن قىرىپ, قالعانىن قۇلدىققا ايداپ اكەتكەن. ەندىگى ماقسات ەدىل مەن ەرتىستىڭ اراسىنداعى حالىقتى جەر ەتۋ ەدى. بورسىقتى شايقاسىندا ءبىز جەڭىلگەندە بۇگىنگى قازاق دەگەن حالىق بولار ما ەدى, بولماس پا ەدى؟! تاققا تالاسقان حاندار قىرىلىسىپ جاتقاندا (جيىرما جىلدا جيىرما حان ءولتىرىلگەن) مىلتىقسىز حالقىن كوك مىلتىققا قارسى قويا ءبىلىپ, جەڭىستىڭ تۋىن جەلبىرەتە العان, كەلەر ۇرپاقتىڭ دا ەركىن ەل بولۋى ءۇشىن ارپالىسقان ەدىگە باتىردىڭ ەرلىگى بۇگىنگى دە, كەلەر ۇرپاق ءۇشىن دە شەكسىز ۇلگى.
قۇمكەنت قالاسىندا قۇتلىقيانىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن ەدىگەنىڭ دە ءومىر جولى وڭاي بولماعان. تاق ءۇشىن تارتىسقا تۇسكەن ۇرىسحاننىڭ قولىنان قۇتلىقيا دا, توقتامىستىڭ اكەسى تايقوجا حان دا قازا بولعان. جان ساۋعالاعان توقتامىس تا, باس اماندىعى ءۇشىن جاس ەدىگە دە ءامىر تەمىردى پانالاعان.
بورسىقتىدا ەدىگەدەن وڭباي جەڭىلگەن ۆيتوۆتتىڭ بەتى قايتقان جوق ەدى. كۇندىرشىندە جەڭىلە باستاعانىن كورىپ, ۇرىس دالاسىن تاستاي قاشقان توقتامىستى ول تەگىن پانالاتقان جوق. ۆيتوۆتتىڭ ارمانى توقتامىستى ءارى قاراي پايدالانىپ, ءتۇبى التىن وردانى باسىپ قالىپ, قورعاۋشىسىز قالعان ورىستاردى دا باعىندىرۋ ەدى. ۆيتوۆت توقتامىس بيلىگىنە جەر ءبولىپ بەردى, ءوز اسكەرىن قۇرۋىنا كومەك ەتتى. ءسويتىپ ول اقىرى قىرىمدا توقتامىستى حان دەپ جاريالادى. التىن وردانىڭ قاسيەتتى جەرىنىڭ ءبىرى قىرىمداعى جۇرتتىتوقتامىس باستاپ كەلگەن جاتجۇرتتىقتاردىڭ زورلىق-زومبىلىعىنان قۇتقارۋ دا ەدىگەنىڭ ۇلەسىنە تيگەن ەدى.
حان تاعىن ەدىگە باتىردىڭ, التىن وردانىڭ ۇلى ءبيىنىڭ سىرتتاي باقىلاۋىمەن, كومەگىمەن ءبىراز ۋاقىت باسقارعان, ىشتەي تىنىشتىققا قول جەتكىزگەن تەمىر قۇتلىق حان دا اجالى جەتىپ, دۇنيەدەن وزعان. حان تاعىنا ەندى كىم يە بولادى دەگەندەي كەزەڭ تۋعان. انتالاعان ءۇمىتكەرلەر جەتەرلىك ەدى. ۇلى بي ەدىگە حان تاعىنا دەگەن تالاستى ءبىرجولاتا توقتاتۋ ءۇشىن تاق مۇراگەرلىك جولمەن عانا بەرىلەتىن ۇستانىم ەنگىزگەن. باسقا ىڭعايلى تۇلعا بولماعاندىقتان تاققا وزىمشىلدەۋ شادىبەكتى وتىرعىزدى. شادىبەك وزىنشە بيلەپ-توستەمەك بولدى. ۇتىمدى ءىس جۇرگىزە الماعان شادىبەكتىڭ كۇن سايىن ەل اراسىنداعى بەدەلى دە كەتە باستاعان. ول ەدىگەنىڭ ءسوزىن تىڭداماۋعا تىرىستى. كەشە التىن ورداعا قارسى شىققان ورىس كنيازدارىنا ۆيتوۆتقا قارسى شىعادى دەگەن سىلتاۋىمەن ەكى پولك اسكەر دە بەرگەن. ءسويتىپ شادىبەك ىشتەي ارازدىقتى ءورشىتتى. ەدىگە باتىردىڭ سىبىرگە ءوتىپ كەتكەن توقتامىسقا قارسى اتتانعانىن ەستىپ, وسى شاقتى پايدالانعان توقتامىستىڭ ۇلى جالالادين شادىبەكتى قۋىپ شىعىپ, التىن وردا تاعىن باسىپ قالدى.
وسىنداي ساتتە التىن وردا تاعىنداعى بولات حاننان اسىعىس حابارشى كەلدى. ەدىگە باتىردىڭ ورىس جەرىنە كەتكەنىن پايدالانىپ, كۇنباتىستىڭ قارۋلى اسكەرىن ەرتىپ, جالالادين ورداعا جەتىپتى.
التىن وردا تاعىنىڭ ماڭىندا ب ۇلىنشىلىك بولىپ جاتۋى ەدىگەنى ەرىكسىز ماسكەۋلىكتەردىڭ ۇسىنىسىن قابىلداۋعا ءماجبۇرلەپ, ورداعا قاراي ات باسىن بۇرعان. ۇلى بي ۆاسيلي كنيازعا حات جازىپ كەتكەن ەكەن. كونە ارحيۆ مۇنى دا ساقتاپتى. «ورىس جەرى ءبىزدىڭ ادال ۇلىسىمىز بولاتىن... سالىق تولەيتىن... سەن ءوزىڭ نە ىستەپ جۇرگەنىڭدى بىلەمىسىڭ؟ ۇلىسىڭ تالان-تاراجعا ءتۇستى... حان سالىعىن ورنىمەن تولەپ تۇرساڭ, ورىس جەرى تىنىش بولار ەدى. ال سەن قۇل سياقتى بۇقپالاپ قاشىپ ءجۇرسىڭ. ويلان دا اقىلعا كەل».
ءجالالاديندى ۆيتوۆت قولداپ, ول ۆيتوۆتتىڭ دەگەنىن جاساسا, كەرىمبەردى ماسكەۋدىڭ قولشوقپارى. ۆيتوۆتتىڭ دا, ءماسكەۋدىڭ دە سۇيەنگەنى التىن-كۇمىسكە ارانى اشىلعان بىلىكتى توپ. كەپەك تە ولاردان ۇزاپ كەتپەگەن.
ەدىگە باتىر ورىس پەن ليتۆانىڭ اراسىنا كەزەك جۇگىرگەن كەپەكتى حان ورداسىنان قۋىپ تاستاپ, حان تاعىنا شىڭعىستى وتىرعىزعان. شىڭعىس بۇحار, سامارقان جاعىندا ءوسىپ, شىعىستىڭ تاربيەسىن العان, ءدىنى باسقانى كاپىر دەپ تۇسىنەتىن سۇلتان ەدى. تاربيەسى بوتەن شىڭعىستىڭ تاققا يە بولۋى ۆيتوۆتتىڭ بار جوسپارىن بۇزعان. ول ەندى شىرىن اۋلەتىمەن جالعاسىپ, ەگىمبەردىنى قىرىم حانى دەپ جاريالادى. ىلە ساقاداي-ساي اسكەرىنە ءرادزيۆيليندى قولباسى ەتىپ تاعايىنداپ, جورىققا اتتاندىرعان. ويدا جوقتا حابارسىز جەتىپ كەلگەن جاۋعا شىڭعىس قولدا بار جاساعىمەن قارسى شىققان. سول ارپالىستا شىڭعىس تا قازا بولادى.
ءبىر كەزدە ەدىگەگە قاتىن بولعان توقتامىسقىزى جانىكە ساقتاپ قالىپ, كەيىن جات جەردە وسكەن كادىربەردىنى شىرىن اۋلەتى سۇيەپ, قىرىمدا حان دەپ جاريالاندى دا, ونى ۆيتوۆت قولداپ شىقتى. ۆيتوۆتتان مۇزداي قارۋلانعان اسكەر الىپ, وعان قىرىم جۇرتىنان جاساقتالعانداردى قوسىپ, كادىربەردى التىن ورداعا قارسى جورىققا شىققان. ەدىگە باتىر جاۋمەن ەلەك وزەنىنىڭ ءۇش بورتە اتالاتىن ساعاسىندا كەزدەستى. دۇشپاندى باستاپ كەلگەن كادىربەردى اجال قۇشسا, ەدىگە دە اۋىر جارالانعان.
جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى انەس ساراي «نوعايلى» دەگەن بۇلتارتپاس دەرەكتەر نەگىزىندە جازىلعان زەرتتەۋ كىتابىندا ەدىگەنى «لاشكەرباسى حاجى مۇحاممەد (كوشىم حاننىڭ باباسى) قۇمكەنت, بابا تۇكتى شاشتى ءازيز جانىنا جەتكىزە الماي, ۇلىتاۋعا جەرلەدى» دەپ تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ دالەلدەگەن.
تاققا وتىرۋدى ماقسۇت تۇتپاعان, بار عۇمىرىن ۇلى مەملەكەتتىڭ تاعىن دا, حالقىنىڭ باعىن دا ساقتاۋ ءۇشىن سارپ ەتكەن ەدىگە باتىر دۇنيەدەن وزعان.
ۇلى تۇلعاعا ءار ەلدىڭ دە, اركىمنىڭ دە بار تالاسى. رەسەي عاسىرلار بويى شىڭعىس حاندى جامانداپ كەلدى. سول ورىستىڭ ءبىر ءجۋرناليسىنىڭ «ۆەليكي چينگيز حان سلاۆيانسكوگو پرويسحوجدەنيا» دەپ جازعانىن وقىپ, تاڭعالعان ەدىك.
ۇلى ەدىگەنى تاتار دا, باشقۇرت, قاراقالپاق, نوعاي دا وزدەرىنىڭ ۇلتتىق باتىرى دەپ ەسەپتەيدى. ويتكەنى بۇل حالىقتاردىڭ بارلىعى دا التىن وردانىڭ قۇرامىنداعى ەلدەر. ولاردا ەدىگە تۋرالى تالاي جىرلار ساقتالعان.
كەيىنگى كەزدە ەدىگە باتىردىڭ ماڭگىلىك ورنى تۋرالى نەشە قيلى اڭگىمەلەر شىعىپ ءجۇر. الدىڭعى جىلى بىرەۋلەر ەر ەدىگەنىڭ مولاسىن ماڭعىستاۋدان تاپقان بولىپ جازسا, وتكەن جىلى «پالەن دەگەن شال ايتتى» دەپ, ەدىگە اقتوبە وبلىسىنىڭ بايعانين اۋدانىندا جەرلەنگەن دەپ جازدى. بىراق سول اۋداندا ەدىگەنىڭ جالى دەگەن جوتا بار ەكەنىن, سونداعى ءبىر بەيىتتىڭ ەدىگەنىڭ اناسىنىڭ مولاسى دەپ اتالاتىنىن بۇرىننان ءبىز ەستىگەن جاعداي ءارى ول تۋرالى گازەتتەر دە جازعان.
شوقان ءۋاليحانوۆ جانىنا اكادەميك شرەنكتى ەرتىپ, ۇلىتاۋعا شىعىپ, ەدىگەنىڭ باسىنا تاۋەپ ەتكەن. بۇل قازىرگىنىڭ الىپ-قاشپا ءسوزى ەمەس, تاريحي فاكت. شوقان دا, وعان جول باستاپ بارعان اقساقالدار دا يمانى بار, ءادىل, تازا جاندار. ولار ءبىر قيالي اڭگىمەنى ايتا سالاتىن بۇگىنگىنىڭ اۋمالى-توكپەلى شالدارى ەمەس.
ەر ەدىگەنىڭ, قازاقتىڭ ۇلى ءبيىنىڭ ۇلىتاۋدىڭ شىڭىندا جاتقان تۋرالى ءباز بىرەۋلەرمەن ايتىسقانىمىز «ەگەمەن قازاقستان», «تۇركىستان» گازەتتەرىندە كەزىندە جارىق كورگەن. ەدىگەنىڭ باسسۇيەگى دەگەن ءسۇيەكتى قولىمىزعا ۇستاپ وتىرىپ, ونىڭ ولاي ەمەس ەكەنىن, ەدىگەنىڭ پيراميدا ءتارىزدى تاس مولاسى اشىلماعانىن دا دالەلدەپ شىققان ەدىك.
كامەل جۇنىستەگى,
جازۋشى
