جاناشىردىڭ جانايقايى
قىزىلوردا-استانا باعىتىمەن ۇشاققا وتىردىم. سودان ۇشاق مەجەلى جەرگە قونعاندا قوس جولاۋشى اۋە قىزمەتكەرلەرىنە كوڭىلى تولماعان كەيىپپەن سۇراق قويىپ جاتتى... امان-ەسەن جەتىپ, ۇشاقتىڭ بيىك باسپالداعىمەن كوپپەن بىرگە ءتۇسىپ كەتتىم. ىلە اۆتوبۋسقا جايعاسىپ, كولىكتىڭ تەرەزەسىنەن ۇشاقتان ءتۇسىپ جاتقان جولاۋشىلارعا كوز تاستادىم. ەكى ادام ەكى جاعىنان, تاعى ءبىر ادام الدىنان ارباداعى اجەنى كوتەرگەن كۇيى تومەن ءتۇسىپ جاتتى. اۆتوبۋسقا ەنتىگىپ جەتكەن الگىلەر بىرگە مىنگەن ۇشاق قىزمەتكەرلەرىنە دۇرسە قويا بەردى. «سىزدەر الدىن الا حابارلاسقاندا ۇشاقتا دا, اۆتوبۋستا دا, اۋەجايدان ۇشاققا دەيىن دە پاندۋس پروبلەماسى بولمايتىنىن ايتقانسىزدار. بۇلاي بولارىن بىلگەندە باسقا ۇشاققا بيلەت الۋشى ەدىك. وسى قىزمەت ءۇشىن ارتىق اقشا تولەدىك ەمەس پە؟», دەپ شىرىلدادى. اۋەلدە كەشتەۋ كەلگەندىكتەن بايقاماعانمىن. دەمەك, ولار مىنەردە دە تۋرا وسىلاي ماشاقاتتانعان. پاندۋس پروبلەماسى – ءبىز ويلاعانداي, تەك ارباداعى ادامداردىڭ ەمەس, ولاردى كۇتەتىن قىزمەتكەرلەر مەن جاقىندارىنىڭ, توقەتەرى جاناشىرلارىنىڭ دا جانايقايى.
اتا-انانىڭ الاڭى
بۇل تۇيتكىلدى تاقىرىپ تاعى كىمدى تولعاندىراتىنىن بىلمەككە بەل بۋىپ, رەيدكە شىقتىق. قالانىڭ كەز كەلگەن جەرىنەن بالالى ارباسىن يتەرىپ جۇرگەن اتا-انالاردى كورۋگە بولادى. ءارينە ولاردىڭ باسىم بولىگى – انالار, اجەلەر. سولاردىڭ ءبىرىن سوزگە تارتتىق. ەلوردا تۇرعىنى دانا تويجانوۆا: «مەن سول جاعالاۋدا تۇرامىن. نەگىزگى كوشەلەردە, باس عيماراتتاردا, جاڭا ۇيلەردە پاندۋستار بار. بىراق مەنىڭ ۇيىمدەگى پاندۋستان بالا ارباسىمەن سىرعاناپ ازەر تۇسەمىن. ويتكەنى كافەل ماتەريالىنان جاسالعان ءارى تىم بيىك. ۇستايتىن جاقتاۋى تاعى جوق. سوندىقتان ودان يمانىمىزدى ءۇيىرىپ تۇسەمىز», دەيدى. بالاسىمەن سەرۋەندەپ جۇرگەن ەكىنشى ءبىر انا باس قالانىڭ نەگىزگى كوشەلەرىندە عانا پاندۋستار بار ەكەنىن ايتادى. «ورتالىق كوشەلەردەن ءسال ويىسساڭىز نەمەسە سول جاعالاۋعا بارساڭىز, پاندۋس دەگەندى مۇلدە تاپپايسىز. امال جوق, ءبىر قولىڭمەن بالانى, ەكىنشى قولىڭمەن كەمى 3-5 كيلو تارتاتىن بالانىڭ ارباسىن كوتەرۋگە تۋرا كەلەدى», دەيدى اقبوتا جولجاقسىنوۆا. ءيا, كوتەرەتىندەي بار, سەبەبى اربانى عيماراتتىڭ الدىنا قالدىرىپ كەتە المايسىز, ۇرى-قارىلار كوپ. ال اتى-ءجونىن ايتقىسى كەلمەگەن انا كىشىسىن ارباعا سالىپ, 3-4 جاسار قىزىن جەتەكتەپ كەلە جاتىپ: «تۇرسىن-استانا» تۇرعىن ءۇي كەشەنىندە, 12-ءشى جانە 13-ءشى ماگيسترال بويىنداعى عيماراتتاردا پاندۋس جوق. ەسكى ءۇيلەردى ايتپاي-اق قويايىن, جاڭا ۇيلەردىڭ وزىندە پاندۋس ۇيگە دەيىن بولسا, ليفتىگە دەيىن جوق. اربانى كوتەرۋ كەرەك», دەيدى.
اۆتوبۋس الەگى
ۇلكەن ساياباقتا قالا تۇرعىنى داستان قىزىربەك ۇلى دەگەن ازامات سابيىمەن سەرۋەندەپ ءجۇر ەكەن. ول ءوزىن تانىستىرىپ ءارى ءبىزدىڭ سۇراعىمىزعا بىلايشا جاۋاپ بەردى: «جولداسىمدى بالامەن جالعىز جىبەرۋگە قورقامىن. ونىڭ دا سىرتتا تىندىرۋعا ءتيىس شارۋالارى بار. قۇجاتتارمەن, جەكە جۇمىستارىمەن جۇگىرەدى. سوندايدا قوعامنىڭ ءبىر مۇشەسى رەتىندە قوعامدىق كولىكتى ەركىن پايدالانا المايدى. سەبەبى كەي اۆتوبۋستار, ءتىپتى ايالدامادا باسقا ادامدار بولماسا, اربا ءسۇيرەتكەن انالارعا توقتاماي دا كەتەدى». ونىڭ ايتۋىنشا, قوعامدىق كولىكتەر توقتاعانمەن, پاندۋس پروبلەماسىنا كەزىگەدى. كومەكتەسەتىن قامقور جاندار كەزدەسسە جاقسى, بولماسا بالانى ارباسىمەن كوتەرۋ قاجەت. وعان قوسا اۆتوبۋستارعا اپپارات ورناتقالى بەرى وندا جۇرگىزۋشىدەن باسقا قىزمەتكەردىڭ دە كوبىنە قاراسى كورىنبەيدى. «ءمىنۋ دە, ءتۇسۋ دە قيىن. سوندىقتان امالسىزدان تاكسي پايدالانامىز», دەيدى ءالگى ازامات.
بالانىڭ ويىنى, الدە ويى؟..
«ساموكات» تەۋىپ جۇرگەن وقۋشىنى بۋلۆاردان جولىقتىردىق. ماقالا باسىندا قويىلعان سۇراققا ەركىن جاۋاپ بەرگەن ارسەن ساۋالدى تۇرلەندىرگەن سايىن كەڭىرەك ويلانۋعا كوشتى. «5 جانە 9 قاباتتى ەسكى ۇيلەردەن پاندۋستىڭ جوق ەكەنىن ءجيى بايقايمىن. ءبىزدىڭ 5 قاباتتى ۇيدەگى ۇلكەن اجەلەرگە, تىزەسى اۋىراتىن اتالارعا باسپالداقپەن كوتەرىلۋ قيىن. ولاردى جەتەكتەيمىز. مەن «ساموكاتىمدى» ارقالاپ ءمىنىپ-تۇسەمىن. ونىڭ ءوزى 4 كيلو تارتادى. ال ۆەلوسيپەدىمدى كوتەرە المايمىن, ول – اۋىر. مەن بىردەڭە قىلارمىن, اتا-اجەلەرگە دۇرىس پاندۋس كەرەك», دەيدى وقۋشى.
ويىن بالاسى دا پاندۋسقا مۇقتاج. العاشقى ويىنان اينىعانىن اڭعارتپاس ءۇشىن نامىسقا تىرىسىپ, اشىق ايتقىسى كەلمەسە دە اقيقاتى – وسى. وندا دا دەنى دۇرىس پاندۋسقا ءزارۋ. سەبەبى ارسەننىڭ ايتۋىنشا, جاڭا ۇيلەردەگى جانە كەيبىر عيماراتتارداعى اتى عانا بار پاندۋستاردىڭ بۇرىشى 50-60 گرادۋس بولادى. ونداي پاندۋستاردان جاياۋ ءجۇرىپ ءوتۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. جول جيەگىندەگى عيماراتتاردىڭ بيىك پاندۋسىنان سىرعاناسا, جول اپاتىنا ءتۇسۋ قاۋپى كۇتىپ تۇر.
«ءبىزدى ۇمىتىپ كەتپەڭىزدەر...»
وسىلاي ءۇن قاتقان وقىرماندى كوزى كورمەيتىن جانە ناشار كورەتىندەرگە ارنالعان ارنايى كىتاپحانادان كەزىكتىردىك. اتاقتى ونەرتاپقىش, زاعيپ لۋي برايل ويلاپ تاپقان بەدەرلى الفاۆيت ارقىلى كىتاپ وقيتىن تاتيانا: «مەنىڭ كوزىم ناشار كورەدى. كوپ نارسەنىڭ تەك سۇلباسىن عانا كورەمىن. كەدىر-بۇدىرى كوپ كوشەدە ارنايى تاياقپەن ءجۇرۋدىڭ ءوزى قيىن. باسقاسى-باسقا, كەرەك ءدارىمدى الۋ ءۇشىن باراتىن ءدارىحانالاردىڭ وزىندە پاندۋس جوق. ءبىزدىڭ قوعامدا شەتتەتۋدى ءجيى باسىمنان ءوتكىزەمىن», دەيدى.
كوزى كورمەيتىندەرگە ارنالعان «كومەكتەس» قايىرىمدىلىق قورى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ماقسۇت تايىن ۇلى بۇل ەداۋىر پروبلەما ەكەنىن ايتادى. «قازاق سوقىرلار قوعامىنىڭ رەسمي ءمالىمەتىنشە, قازاقستاندا 20 مىڭعا جۋىق كوزى كورمەيتىن جانە ناشار كورەتىندەر بار. بىراق مەن بەيرەسمي دەرەكتەرگە كوبىرەك سەنەمىن. مۇنداي ادامدار سانى ەلىمىزدە 29 مىڭداي», دەيدى ول. زاعيپتار مەن تاتياناداي سۇلبانى عانا كورەتىندەردىڭ قالىپتى ادامدارداي الشاڭ باسىپ جۇرە المايتىنىن ۇمىتىپ كەتپەيىك.
كەدەرگىلى كەڭىستىك
ەلىمىزدە جارتى ميلليونعا جۋىق مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندار بار. سونىڭ ىشىندە, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, بالالار مەن ەرەسەكتەردى قوسقاندا 75 مىڭعا جۋىعى – 1-توپتاعى مۇگەدەكتەر. سونداي-اق ستاتيستيكا كوميتەتى كورسەتكەندەي, جىل سايىن ومىرگە قالالاردا 200 مىڭداي ءسابي كەلەدى. 3 جاسقا دەيىنگى قالالىق بالالار 600 مىڭعا جۋىقتايدى. ولاردىڭ ءارقايسىسىنا پاندۋس قاجەت. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ ءمالىمەتىنشە, قالالىق 9332 بالا باستاۋىشتا وقيدى. بۇل ساناققا ۆەلوسيپەد تەبۋشىلەردىڭ بەلگىسىز سانى مەن قالالىق قارت كىسىلەر قوسىلادى. ارباداعى بالالار مەن ءجۇرىپ-تۇرا المايتىن جانداردى ارقالايتىن ادامداردى قالاي قالدىرامىز؟ شىن ەسەبىن الساق, بۇل پروبلەمامەن كەزدەسەتىن جاندار سانى ميلليوننان اسىپ كەتۋى مۇمكىن. وسىنشا جاندى كەدەرگىلى كەڭىستىك قورشاپ تۇر. ولاي دەۋگە نەگىز بار, سەبەبى رەيد كەزىندە كوزىمىز جەتتى: جول بويىن جاعالاي ورنالاسقان مەكەمەلەردىڭ ء(دارىحانا, لومبارد, سالوندار, دۇكەندەر, كافە) 70 پايىزعا جۋىعىندا پاندۋس جوق.
«تheramppeople» پورتالىنىڭ مالىمەتىنشە, انگليادا 2017 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ ەنگىزىلگەن زاڭ بويىنشا اۆتوبۋستاردا جينالمالى پاندۋستار بولۋى كەرەك. ال اقش بۇل ماسەلەنى سوناۋ 1990 جىلى ADA (Americans with Disabilities Act), ياعني امەريكالىق مۇگەدەكتەر تۋرالى زاڭىمەن بىرجاقتى ەتكەن. سونىڭ ارقاسىندا مۇگەدەكتەر عانا ەمەس, مۇقتاج جانداردىڭ ءبارى ستاندارتقا ساي پاندۋستاردىڭ شاراپاتىن كورىپ كەلەدى.
كۇنى كەشە بالالى انا رەداكتسيامىزعا كەلدى. ارباسىن سىرتتا قالدىرىپ كىرىپتى. سەبەبى ءبىزدىڭ دە پاندۋس تالاپقا ساي كەلمەيدى. الايدا, سال بوپ قالعان وقىرمانىمىز كەلسە, قايتەمىز؟ ول ارباسىن اۋلاعا قويىپ كىرە المايدى عوي... بۇل تاقىرىپ «كەدەرگىسىز كەڭىستىك» ورناتۋ ءۇشىن ەندى «ەگەمەندىكتەردى» دە تولعاندىرادى.
