قازاقستان • 22 ءساۋىر، 2019

لاتىن گرافيكاسى جانە زاڭناما تەرميندەرى

505 رەتكورسەتىلدى
لاتىن الىپبيىنە كوشۋ بارىسىندا زاڭ تەرميندەرىنىڭ ورفوگرافياسى مەن ەملەسىنىڭ ماسەلەسى توڭىرەگىندە ورتاعا سالار ءبىرقاتار جايتتار بار­شىلىق. بۇگىنگى تاڭعا دەيىن ەكشەلىپ، رەت­تەلگەن، مەملەكەتتىك تىلدە بالا­ماسى تابىلىپ، قولدانىسقا ەنگەن، ۋاقىت سارابىنان ءوتىپ، جيناقتالعان تەرميندەردىڭ جاڭا ءالىپبيدىڭ ەرەك­شەلىگىنە سايكەس جازىلۋى قانداي بولماق دەگەن ساۋال تۋىندايدى الدىمەن. زاڭ تەرميندەرىنىڭ كوپ­شىلىگى ورىس تىلىنەن اۋدارما جاساۋ نۇسقاسىندا قولدانىسقا ەنىپ كەلە جاتقانى بارشامىزعا ءما­لىم. ءتىپتى حالىقارالىق ورتاق قول­دا­نىستاعى ءبىرقاتار تەرميندەردىڭ ءوزى ۇلتتىق تىلىمىزدە ورىس ءتىلىنىڭ زاڭ­دىلىعىنان اۋىتقىماي جازىلاتىنى دا وزگەرمەيتىن قاعيداعا اينالدى. وسىعان دەيىنگى انا ءتىلىمىزدىڭ ورفوگرافياسى تازا ءوز ءتىلىمىزدىڭ ەملەسى مەن ورفوگرافياسىنا نەگىزدەلمە­گەن بولاتىن. سونىڭ سالدارىنان شەت تىلى­نەن ەنگەن تەرميندەر، اسىرەسە زاڭ تەرميندەرى كيريلل الىپبيىنە نەگىز­دەلىپ جاسالدى. ءتۇبىرى لاتىن، گرەك تىلىندە جازىلعان تەرميندەر ورىس تىلىن­دەگى ءتۇرلى جۇرناقتار ارقى­لى ترانس­كريپسيالانعان تۇلعا­سىن­دا ۇلت­تىق زاڭ لەكسيكاسىنىڭ قورى­نا ەندى. ؛

ماسەلەن، ورىس تىلىندەگى ءبىر عانا «اسي» جۇرناعىمەن جازىلاتىن تەرمين سوزدەردىڭ ۇزىن سانى 884 ەكەن: اۆياسيا، اسسوسياسيا، اداپ­تاسيا، اسسيگناسيا، ۆارياسيا، گلو­باليزاسيا، دەكلارا­سيا، پريۆا­تيزاسيا جانە ت.ت. ۇلتتىق زاڭ­ناما تەرميندەرىنىڭ قورىنداعى شەت تى­لىنەن ەنگەن تەرميندەردىڭ ءبارى بول­ماسا دا، دەنى بۇگىنگى تاڭدا ورىس تى­لىندەگى وسى «اسي» جۇرناعى ارقى­لى جازىلعان نۇسقاسىندا قول­دانىلادى. مۇنىڭ باستى سەبەبى قازاق تىلىندە ونىڭ ءدال ماعىناسىن بەرەتىن بالاما سوزدەردىڭ بولماۋى جانە زاڭ نورماسىنىڭ ءمانىن اشا المايتىندىعىنان دەگەن پايىمنان تۋىنداپ وتىر. ايتسە دە ماعىنالىق جانە زاڭي نورماسى جاعىنان شەت ءتىل تەرميندەرىنە قازاقشا بالا­­ما­سى ءساتتى تابىلعان تەرميندەردىڭ ۇلت­تىق تىلىمىزدەگى زاڭي قولدانىسقا ەن­گەن مىسالدارى دا از ەمەس، ايتا­لىق، ۇگىت (اگيتاسيا)، جەكەشەلەندىرۋ (پريۆاتيزاسيا)، قاۋىمداستىق (اسسوسياسيا)، قۇجاتتاما (دوكۋمەنتاسيا)، جاھاندانۋ (گلوباليزاسيا)، جاريالانىم (پۋبليكاسيا)، ورتالىقتاندىرۋ (سەنتراليزاسيا) جانە تاعى باسقالارى. قازاقشا جۇر­ناقتار ارقىلى دا وسى تەكتەس تەرميندەر وزدەرىنىڭ تۇبىرلىك نەگىزىن ساقتاپ، تەرميندىك قورىمىزدان ورىن العان، ماسەلەن، روتاسيا – روتاسيالاۋ، دەموكراتيزاسيا – دەموكراتيالاندىرۋ، حيميزاسيا – حيميالاندىرۋ، ەلەكتروفيكاسيا – ەلەكترلەندىرۋ. ؛

ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ وكىل­دەرىمەن كەزدەسۋ بارىسىندا ايتقان ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، پروفەسسور ەردەن قاجىبەكتىڭ ءبىز قازاق ءتىلىنىڭ فونەتيكالىق، ورفوەپيالىق جانە باسقا دا نورمالارىن بۇزباي، شەتەلدىك تەرميندەردى قازاقشا ايتۋ­عا ءتيىسپىز. بۇل بۇكىل الەمدە قولدانى­لىپ وتىرعان تاجىريبە دەگەن پىكىرى وتە ورىندى. ونىڭ ايتۋىنشا، ەگەر شەت تىلگە عانا ءتان ارىپتەر الىپبيدە بولماسا، تەرمين اۋدارىلۋى ءتيىس. بۇگىندە قازاق تىلىندە 30 ميل­ليون ءسوز بار. الداعى بىرنەشە جىلدا ءسوز سانى 100 ميلليونعا جەتۋى مۇمكىن. وسىنشالىق ءتىل بايلىعىمەن تەرميندەردى اۋدارۋدا قيىندىق تۋدىرمايدى.

 ؛زاڭ تەرميندەرىنە قويىلاتىن ەڭ باستى تالاپ، ارينە، ونىڭ نورمالىق دالدىگىن ساقتاۋ. مىنە، وسى تۇرعىدان العاندا شەتتەن ەنگەن تەرميندەردىڭ تۇ­بىرىنەن اۋىتقىماي، ءبىراق ءوز تىلى­مىزدە جاڭا ەملە مەن جاڭا ورفوگرا­فيا ەرەجەسىن باسشىلىققا الا وتىرىپ ترانسكريپسيالاۋ ورىن­دى. بۇل ورايدا حالىقارالىق قول­دا­­نىستاعى تەرميندى ءوز ءتىلىمىزدىڭ لەك­سي­كالىق زاڭدىلىعى مەن ەرەجە­لەرىنىڭ دەڭگەيىندە اتاۋلىق ءتۇبىرىن ساق­تاي وتىرىپ، ۇلتتىق زاڭناما لەكسي­كاسىنىڭ نەگىزىندە جاساۋ باستى شارت. ؛

لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ تەك ءالىپبي اۋىستىرۋمەن عانا شەكتەلمەسە كەرەك. بۇل – شىن مانىندە ۇلكەن رەفورما، ۇلتتىق ءتىلىمىزدى جاڭ­عىرتۋداعى، ءتىپتى اۋقىمدى تۇر­عىدان العاندا، ۇلتتىق سانامىزدا رۋ­حاني جاڭعىرتۋ باعىتىنداعى رەفورما. ارينە كەز كەلگەن رەفورما قيىن­دىقسىز ىسكە اسا قويمايتىنى بەلگىلى. سول سەبەپتى، لاتىنعا كوشۋ بارىسىندا، بىزدەر دىبىس-ارىپ-ەملە ۇشتىگىنىڭ تۇتاستىعىن عىلىمي-تاجىريبەلىك ءارى ادىستەمەلىك تۇرعىدان ۇشتاستىرا ءبىلۋىمىز قاجەت.

قوعامنىڭ رۋحاني دامۋىنا جاڭا ءۇردىس بەرىپ وتىرعان بۇل رەفورما مەم­لەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسىن كوتە­رۋگە دە زور ۇلەس قوسادى. سول تۇر­عىدان كەلگەندە ۇلتتىق ءالىپبيىمىزدى لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەۋ – ۋا­قىت تالابى. الەمدەگى 200-دەن استام مەملەكەتتىڭ ء112-سى، بىلايشا ايتقاندا، الەم حالىقتارىنىڭ 60 پايىزى، ياعني 4،5 ميللياردى وزدەرىنىڭ جازۋ-سىزۋ مادەنيەتىندە لاتىن ءالىپبيىن قولدانادى ەكەن. ەجەلگى ءتول جازۋلارىنىڭ داستۇرىنەن اينىماي كەلە جاتقان قىتاي مەن جاپونيا سياقتى وركەنيەتتى ەلدەر­دىڭ ءوزى دە سوڭعى جىلدارى بارلىق جارناما اگەنتتىكتەرىنىڭ اقپارات­تىق اتالىمدارىن لاتىن الىپبيىمەن جازا باستاعانى دا بارشاعا ءمالىم. مىنە، وسى دەرەكتەردىڭ وزىنەن-اق لاتىن گرافيكاسىنىڭ دۇنيە ءجۇزى اۋماعىنداعى ماڭىزىنىڭ ايرىقشا مانگە يە بولا باستاعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.

لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ءتىلىمىزدى شۇبارلاندىرۋدان ارىلتادى دەسەك، ۇلتتىق زاڭناما تەرميندەرىنىڭ دە ساپالىق جاعىنان وڭ وزگەرىستەرگە ۇشىرايتىنى اقيقات. وسى كەزگە دەيىن كيريلل گرافيكاسىنىڭ ىقپالىمەن دۇرىس جازىلماي، ورىس ءتىلىنىڭ فونەتيكاسىنا ساي ايتىلىپ، جازىلىپ كەلگەن ءبىرقاتار تەرميندەر ءوزىنىڭ شىنايى ۇلتتىق سيپاتىن يەلەنەدى. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە زاڭناما تەرميندەرىنە دە قاتىستى ماسەلە. بۇگىنگى تاڭدا جيناقتالىپ، سارالانعان جانە زاڭ لەكسيكاسىنىڭ نەگىزىن قۇراپ وتىرعان، قولدانىسقا ەنگەن تەرمين قورىن لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋگە ىڭعاي­لاۋ جۇمىسى قازىردەن باستاپ قولعا الىنا باستاۋى ءتيىس. رەسپۋبليكالىق قۇقىقتىق اقپارات ورتالىعى­نىڭ قورىندا جيناقتالعان زاڭناما­­لىق قۇجاتتاردىڭ تەرمي­نولوگيا­سىن جاڭارتىلعان ورفوگرافيا مەن ەملەنىڭ نەگىزىندە سارالاۋ ارقى­لى لاتىن نەگىزدى ۇلتتىق الىپبيدەگى ءار سالانىڭ قۇقىق تەرميندەرى­نىڭ تۇتاستاي ءبىر جۇيەلى ستاندار­تىن جاساۋعا بولادى. مەملەكەتتىك تىلدەگى ۇلتتىق زاڭناما ءماتىنىنىڭ لاتىن الىپبيىندە جازىلۋى لەكسيكالىق، تەرمينولوگيالىق جاڭا ساپالىق وزگەرىستەردى قامتيتىنى ايقىن. كيريلل الىپبيىندە قولدانىسقا ەنگەن بۇگىنگى تەرميندەردىڭ ايتىلۋى (ورفوەپياسى) مەن جازىلۋى (ورفوگرافياسى) لاتىن گرافيكاسىندا انا ءتىلىمىزدىڭ تولىق زاڭدىلىعىمەن جازىلۋعا ءتيىس. ۇلتتىق زاڭناما لينگ­ۆيستيكاسىنىڭ نەگىزىن جاسايتىن تەرميندەردىڭ، اسىرەسە حالىقارالىق ورتاق قولدانىستاعى، ءتۇبىرى لاتىنشا جانە ەۋروپانىڭ باسقا دا تىلدەرىنەن ەنگەن تەرميندەردىڭ لاتىن الىپبيىندە قازاقشالانۋى مۇقيات سارالاۋ مەن ىزدەنىستەردى تالاپ ەتەدى. بۇل زاڭناما تەرميندەرىن قازىردەن-اق ۇلتتىق تىلىمىزگە ءبىرجولا بەيىمدەۋ جۇمىسىن جانداندىراتىنى ءسوزسىز.


مادي ايىمبەتوۆ،

قازاقستان ۇكىمەتى جانىنداعى رەسپۋبليكالىق تەرمينولوگيا كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى ؛

باننەر
سوڭعى جاڭالىقتار

سەكتوردى ساقاداي ساي قىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 11:31

سانى مەن ساپاسى ساي

ايماقتار • بۇگىن، 09:33

اجەنىڭ ارقاسى

قوعام • بۇگىن، 08:39

ۇلاعاتتى ءومىر يەسى

ايماقتار • بۇگىن، 08:37

بىرىنشى راۋندتا-اق سۇلاتىپ سالدى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 08:36

ساڭلاقتار اتوي سالادى

قازاقستان • بۇگىن، 08:33

ادىلىم-اي، ادەكەم-اۋ!..

رۋحانيات • بۇگىن، 08:12

ادىلدىكتىڭ ءادىلى ەدى...

رۋحانيات • بۇگىن، 08:10

سوڭىندا جاقسى ءىزى سايراپ جاتىر

رۋحانيات • بۇگىن، 08:08

باقۇل بول، باۋىرىم!

رۋحانيات • بۇگىن، 08:07

سۇيەگى اسىل ادام ەدى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:05

ۇقساس جاڭالىقتار