قازاقستان • 22 ءساۋىر، 2019

لاتىن گرافيكاسى جانە زاڭناما تەرميندەرى

724 رەتكورسەتىلدى
لاتىن الىپبيىنە كوشۋ بارىسىندا زاڭ تەرميندەرىنىڭ ورفوگرافياسى مەن ەملەسىنىڭ ماسەلەسى توڭىرەگىندە ورتاعا سالار بىرقاتار جايتتار بار­شىلىق. بۇگىنگى تاڭعا دەيىن ەكشەلىپ، رەت­تەلگەن، مەملەكەتتىك تىلدە بالا­ماسى تابىلىپ، قولدانىسقا ەنگەن، ۋاقىت سارابىنان ءوتىپ، جيناقتالعان تەرميندەردىڭ جاڭا ءالىپبيدىڭ ەرەك­شەلىگىنە سايكەس جازىلۋى قانداي بولماق دەگەن ساۋال تۋىندايدى الدىمەن. زاڭ تەرميندەرىنىڭ كوپ­شىلىگى ورىس تىلىنەن اۋدارما جاساۋ نۇسقاسىندا قولدانىسقا ەنىپ كەلە جاتقانى بارشامىزعا ءما­لىم. ءتىپتى حالىقارالىق ورتاق قول­دا­نىستاعى بىرقاتار تەرميندەردىڭ ءوزى ۇلتتىق تىلىمىزدە ورىس ءتىلىنىڭ زاڭ­دىلىعىنان اۋىتقىماي جازىلاتىنى دا وزگەرمەيتىن قاعيداعا اينالدى. وسىعان دەيىنگى انا ءتىلىمىزدىڭ ورفوگرافياسى تازا ءوز ءتىلىمىزدىڭ ەملەسى مەن ورفوگرافياسىنا نەگىزدەلمە­گەن بولاتىن. سونىڭ سالدارىنان شەت ءتىلى­نەن ەنگەن تەرميندەر، اسىرەسە زاڭ تەرميندەرى كيريلل الىپبيىنە نەگىز­دەلىپ جاسالدى. ءتۇبىرى لاتىن، گرەك تىلىندە جازىلعان تەرميندەر ورىس ءتىلىن­دەگى ءتۇرلى جۇرناقتار ارقى­لى ترانس­كريپتسيالانعان تۇلعا­سىن­دا ۇلت­تىق زاڭ لەكسيكاسىنىڭ قورى­نا ەندى. 

ماسەلەن، ورىس تىلىندەگى ءبىر عانا «اتسي» جۇرناعىمەن جازىلاتىن تەرمين سوزدەردىڭ ۇزىن سانى 884 ەكەن: اۆياتسيا، اسسوتسياتسيا، اداپ­تاتسيا، اسسيگناتسيا، ۆارياتسيا، گلو­باليزاتسيا، دەكلارا­تسيا، پريۆا­تيزاتسيا جانە ت.ت. ۇلتتىق زاڭ­ناما تەرميندەرىنىڭ قورىنداعى شەت ءتى­لىنەن ەنگەن تەرميندەردىڭ ءبارى بول­ماسا دا، دەنى بۇگىنگى تاڭدا ورىس ءتى­لىندەگى وسى «اتسي» جۇرناعى ارقى­لى جازىلعان نۇسقاسىندا قول­دانىلادى. مۇنىڭ باستى سەبەبى قازاق تىلىندە ونىڭ ءدال ماعىناسىن بەرەتىن بالاما سوزدەردىڭ بولماۋى جانە زاڭ نورماسىنىڭ ءمانىن اشا المايتىندىعىنان دەگەن پايىمنان تۋىنداپ وتىر. ايتسە دە ماعىنالىق جانە زاڭي نورماسى جاعىنان شەت ءتىل تەرميندەرىنە قازاقشا بالا­­ما­سى ءساتتى تابىلعان تەرميندەردىڭ ۇلت­تىق تىلىمىزدەگى زاڭي قولدانىسقا ەن­گەن مىسالدارى دا از ەمەس، ايتا­لىق، ۇگىت (اگيتاتسيا)، جەكەشەلەندىرۋ (پريۆاتيزاتسيا)، قاۋىمداستىق (اسسوتسياتسيا)، قۇجاتتاما (دوكۋمەنتاتسيا)، جاھاندانۋ (گلوباليزاتسيا)، جاريالانىم (پۋبليكاتسيا)، ورتالىقتاندىرۋ (تسەنتراليزاتسيا) جانە تاعى باسقالارى. قازاقشا جۇر­ناقتار ارقىلى دا وسى تەكتەس تەرميندەر وزدەرىنىڭ تۇبىرلىك نەگىزىن ساقتاپ، تەرميندىك قورىمىزدان ورىن العان، ماسەلەن، روتاتسيا – روتاتسيالاۋ، دەموكراتيزاتسيا – دەموكراتيالاندىرۋ، حيميزاتسيا – حيميالاندىرۋ، ەلەكتروفيكاتسيا – ەلەكترلەندىرۋ. 

ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ وكىل­دەرىمەن كەزدەسۋ بارىسىندا ايتقان ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، پروفەسسور ەردەن قاجىبەكتىڭ ءبىز قازاق ءتىلىنىڭ فونەتيكالىق، ورفوەپيالىق جانە باسقا دا نورمالارىن بۇزباي، شەتەلدىك تەرميندەردى قازاقشا ايتۋ­عا ءتيىسپىز. بۇل بۇكىل الەمدە قولدانى­لىپ وتىرعان تاجىريبە دەگەن پىكىرى وتە ورىندى. ونىڭ ايتۋىنشا، ەگەر شەت تىلگە عانا ءتان ارىپتەر الىپبيدە بولماسا، تەرمين اۋدارىلۋى ءتيىس. بۇگىندە قازاق تىلىندە 30 ميل­ليون ءسوز بار. الداعى بىرنەشە جىلدا ءسوز سانى 100 ميلليونعا جەتۋى مۇمكىن. وسىنشالىق ءتىل بايلىعىمەن تەرميندەردى اۋدارۋدا قيىندىق تۋدىرمايدى.

 زاڭ تەرميندەرىنە قويىلاتىن ەڭ باستى تالاپ، ارينە، ونىڭ نورمالىق دالدىگىن ساقتاۋ. مىنە، وسى تۇرعىدان العاندا شەتتەن ەنگەن تەرميندەردىڭ ءتۇ­بىرىنەن اۋىتقىماي، بىراق ءوز ءتىلى­مىزدە جاڭا ەملە مەن جاڭا ورفوگرا­فيا ەرەجەسىن باسشىلىققا الا وتىرىپ ترانسكريپتسيالاۋ ورىن­دى. بۇل ورايدا حالىقارالىق قول­دا­­نىستاعى تەرميندى ءوز ءتىلىمىزدىڭ لەك­سي­كالىق زاڭدىلىعى مەن ەرەجە­لەرىنىڭ دەڭگەيىندە اتاۋلىق ءتۇبىرىن ساق­تاي وتىرىپ، ۇلتتىق زاڭناما لەكسي­كاسىنىڭ نەگىزىندە جاساۋ باستى شارت. 

لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ تەك ءالىپبي اۋىستىرۋمەن عانا شەكتەلمەسە كەرەك. بۇل – شىن مانىندە ۇلكەن رەفورما، ۇلتتىق ءتىلىمىزدى جاڭ­عىرتۋداعى، ءتىپتى اۋقىمدى تۇر­عىدان العاندا، ۇلتتىق سانامىزدا رۋ­حاني جاڭعىرتۋ باعىتىنداعى رەفورما. ارينە كەز كەلگەن رەفورما قيىن­دىقسىز ىسكە اسا قويمايتىنى بەلگىلى. سول سەبەپتى، لاتىنعا كوشۋ بارىسىندا، بىزدەر دىبىس-ءارىپ-ەملە ۇشتىگىنىڭ تۇتاستىعىن عىلىمي-تاجىريبەلىك ءارى ادىستەمەلىك تۇرعىدان ۇشتاستىرا ءبىلۋىمىز قاجەت.

قوعامنىڭ رۋحاني دامۋىنا جاڭا ءۇردىس بەرىپ وتىرعان بۇل رەفورما مەم­لەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسىن كوتە­رۋگە دە زور ۇلەس قوسادى. سول تۇر­عىدان كەلگەندە ۇلتتىق ءالىپبيىمىزدى لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەۋ – ۋا­قىت تالابى. الەمدەگى 200-دەن استام مەملەكەتتىڭ 112-ءسى، بىلايشا ايتقاندا، الەم حالىقتارىنىڭ 60 پايىزى، ياعني 4،5 ميللياردى وزدەرىنىڭ جازۋ-سىزۋ مادەنيەتىندە لاتىن ءالىپبيىن قولدانادى ەكەن. ەجەلگى ءتول جازۋلارىنىڭ داستۇرىنەن اينىماي كەلە جاتقان قىتاي مەن جاپونيا سياقتى وركەنيەتتى ەلدەر­دىڭ ءوزى دە سوڭعى جىلدارى بارلىق جارناما اگەنتتىكتەرىنىڭ اقپارات­تىق اتالىمدارىن لاتىن الىپبيىمەن جازا باستاعانى دا بارشاعا ءمالىم. مىنە، وسى دەرەكتەردىڭ وزىنەن-اق لاتىن گرافيكاسىنىڭ دۇنيە ءجۇزى اۋماعىنداعى ماڭىزىنىڭ ايرىقشا مانگە يە بولا باستاعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.

لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ءتىلىمىزدى شۇبارلاندىرۋدان ارىلتادى دەسەك، ۇلتتىق زاڭناما تەرميندەرىنىڭ دە ساپالىق جاعىنان وڭ وزگەرىستەرگە ۇشىرايتىنى اقيقات. وسى كەزگە دەيىن كيريلل گرافيكاسىنىڭ ىقپالىمەن دۇرىس جازىلماي، ورىس ءتىلىنىڭ فونەتيكاسىنا ساي ايتىلىپ، جازىلىپ كەلگەن بىرقاتار تەرميندەر ءوزىنىڭ شىنايى ۇلتتىق سيپاتىن يەلەنەدى. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە زاڭناما تەرميندەرىنە دە قاتىستى ماسەلە. بۇگىنگى تاڭدا جيناقتالىپ، سارالانعان جانە زاڭ لەكسيكاسىنىڭ نەگىزىن قۇراپ وتىرعان، قولدانىسقا ەنگەن تەرمين قورىن لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋگە ىڭعاي­لاۋ جۇمىسى قازىردەن باستاپ قولعا الىنا باستاۋى ءتيىس. رەسپۋبليكالىق قۇقىقتىق اقپارات ورتالىعى­نىڭ قورىندا جيناقتالعان زاڭناما­­لىق قۇجاتتاردىڭ تەرمي­نولوگيا­سىن جاڭارتىلعان ورفوگرافيا مەن ەملەنىڭ نەگىزىندە سارالاۋ ارقى­لى لاتىن نەگىزدى ۇلتتىق الىپبيدەگى ءار سالانىڭ قۇقىق تەرميندەرى­نىڭ تۇتاستاي ءبىر جۇيەلى ستاندار­تىن جاساۋعا بولادى. مەملەكەتتىك تىلدەگى ۇلتتىق زاڭناما ءماتىنىنىڭ لاتىن الىپبيىندە جازىلۋى لەكسيكالىق، تەرمينولوگيالىق جاڭا ساپالىق وزگەرىستەردى قامتيتىنى ايقىن. كيريلل الىپبيىندە قولدانىسقا ەنگەن بۇگىنگى تەرميندەردىڭ ايتىلۋى (ورفوەپياسى) مەن جازىلۋى (ورفوگرافياسى) لاتىن گرافيكاسىندا انا ءتىلىمىزدىڭ تولىق زاڭدىلىعىمەن جازىلۋعا ءتيىس. ۇلتتىق زاڭناما لينگ­ۆيستيكاسىنىڭ نەگىزىن جاسايتىن تەرميندەردىڭ، اسىرەسە حالىقارالىق ورتاق قولدانىستاعى، ءتۇبىرى لاتىنشا جانە ەۋروپانىڭ باسقا دا تىلدەرىنەن ەنگەن تەرميندەردىڭ لاتىن الىپبيىندە قازاقشالانۋى مۇقيات سارالاۋ مەن ىزدەنىستەردى تالاپ ەتەدى. بۇل زاڭناما تەرميندەرىن قازىردەن-اق ۇلتتىق تىلىمىزگە ءبىرجولا بەيىمدەۋ جۇمىسىن جانداندىراتىنى ءسوزسىز.


ءمادي ايىمبەتوۆ،

قازاقستان ۇكىمەتى جانىنداعى رەسپۋبليكالىق تەرمينولوگيا كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار