قىزىلاعاشتاعى قايعىلى وقيعا

ونىڭ سەبەبى نەدە؟ قىزىلاعاش اۋىلىنداعى ورىن العان جاعدايدى جازۋ تۇرماق, ايتۋعا اۋىز بارمايدى. ايدىڭ كۇننىڭ امانىندا ءبىر ەلدى مەكەندى سۋ شايىپ, دۇنيە-م ۇلىك, مال-جانمەن بىرگە تۇرعىندار جاقىن-تۋىسى مەن بالاسىنان, ايەلىنەن ايرىلىپ, ەت-جۇرەگى ەزىلۋدە. باقىتسىزدىق اكەلگەن اۋىلدىڭ شىعىسىنداعى بيىككە ورنالاسقان “شىنار” جشس مەنشىگىندەگى 42 ملن. تەكشە مەتر سۋ ساقتايتىن قوي­ما­نىڭ ارناسىنان اسىپ, الاپات تاس­قىننان بەتون  پليتالار مەن ديا­مەترى 1,5 مەتر, ۇزىندىعى 10 مە­ترلىك تاس قۇبىرلار جولىنداعى تۇر­عىن ءۇي, اعاش, ءتىپتى اۆتوماشينەگە دەيىن اعىزىپ, جەرمەن جەكسەن ەتكەن. دۇلەي كۇشتىڭ قانشالىقتى ەكەندىگىن جول جيە­گىن­دەگى تۇرعىن ءۇي­لەر­دىڭ ورنى لاي مەن قوقىسقا اي­نال­عانىنان انىق اڭعارىلادى. جۇما كۇنى پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ قىزىلاعاشتا بو­لىپ, جاعدايدى كورىپ, ناقتى تاپ­سىرما بەرىپ, سودان كەيىن تۇرعىندار ۋاقىتشا ورنالاسقان جاتاقحانا­لار­داعى جاي-كۇيلەرىمەن تانىستى. ناق­تى كومەكتىڭ كورسەتىلەتىنىن جەتكىزدى. مىنە, سودان بەرى قى­زىل­اعاشتا, تالدىقورعان قالاسىندا زار­داپ شەككەندەردى تىركەۋ, اق­شالاي كومەك, ۋاقىتشا باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى شەشىمىن تابۋدا. توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى ۆ.بوجكو, وبلىس اكىمى سەرىك ءۇم­بەتوۆ, تاعى باسقا سالا قىزمەت­كەر­لەرى سۋ تاسقىنىنىڭ زارداپتارىن جويۋ, حالىققا الەۋمەتتىك-تۇر­مىس­تىق كومەك كورسەتۋدى جالعاستىرۋدا. وسى كەزگە دەيىن رەسمي دەرەكتەر بوي­ىنشا سەلدەن كوز جۇمعان 37 ادام­نىڭ ءمايىتى تابىلدى. جاپا شەك­كەندەردىڭ وتباسىلارى جاقىن­دارىنا مينيستر مەن وبلىس اكىمى كوڭىل ايتىپ, ولاردى جەرلەۋ ءراسىم­دەرىنە قاتىستى. سونىمەن بىرگە جەرلەۋ راسىمدەرىنە بايلانىستى ماتەريالدىق جاعدايدى وبلىس اكىمدىگى كوتەردى. اپاتتان ءىز-ءتۇزسىز جوعالعانداردى ىزدەستىرۋ جۇمىستارى ءالى دە جال­عاستىرىلسا, مينيستر ۆ.بوجكو باس­پاناسىز قالعاندارعا قىزىلاعاشتا جاڭادان ءۇي سالىناتىنىن جەتكىزدى. بۇل وڭىردەگى حالىقتى دۇرلىك­تىرگەن العاشقى تاسقىن ەمەس. بۇعان دەيىن كۇرتى سۋ قويماسىنداعى سەل قاۋپىنىڭ الدىن الۋ ماسەلەسى تيا­ناق­تى ءارى دەر كەزىندە كوتە­رىل­گەندىكتەن 6000 حالىق قاۋىپسىز ايماقتارعا كوشىرىلىپ, بىرنەشە كۇن­گە سوزىلعان قۇتقارۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن بولا­تىن. بوگەتتەگى قاباتى قا­لىڭ مۇزدى كەسىپ, تەحنيكا كۇشىمەن شىعارى­لىپ, كۇن-ءتۇن دەمەي جال­عاسقان جۇ­مىس ناتيجە بەرگەن ەدى. سۋ قاقپاسى ارقىلى جينالعان سۋ اعىزىلىپ, دەڭگەيى قالپىنا كەلتى­رىلگەن-ءدى. وسىدان كەيىن ىلە-شالا وبلىس اكىمدىگىندە سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋعا بايلا­نىستى ماسەلە ار­نايى قارالىپ, وندا كۇرتى سۋ قوي­ما­سىنداعى جاع­دايدىڭ قايتا­لان­باۋىن قاداعالاۋ, وڭىردەگى جۇزدەن استام سۋ بوگەت­تەرىنىڭ بۇگىنگى جايىن تەكسەرۋ, مەنشىگىنە قارا­ماستان كەزەكشىلىك ۇيىمداستىرۋ, باقىلاۋ تاپسى­رىل­عان ەدى. سول ماجىلىستە قىزىل­اعاشتاعى بوگەتتىڭ اپاتتى جاعدايى دا كوتەرىلگەن بولاتىن. ايتىپ اۋىز جاپپاستان الاپات سۋ تاسقىنى تۇرعىنداردى ءدۇر­لىكتىرىپ, ادام ءولىمى مەن حالىقتىڭ باسپاناسىز قالۋىنا اكەلىپ سوقتى. توسپا سۋ ارقىلى پايدا تابام دەگەن تەرىس پيعىل جۇزدەگەن وتباسىن ويران ەتتى. قۇرىلىسى 1969 جىلى سالىنعان بوگەتكە سودان بەرى ءجون­دەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەپتى. ونىڭ ۇستىنە وتكەن اپتاداعى 3 كۇن بويى تولاسسىز جاۋعان نوسەردەن كەيىن دە سۋ دەڭگەيىن باقىلاۋ ۇمىت قالدىرىلعان. وسى ساتتە وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتى بەرگەن قورىتىندىدا دا “سۋ قوي­ماسى توپىراق ۇيىندىسىمەن” سا­لىنعانى اتاپ كورسەتىلىپتى. دەمەك, ونىڭ قاۋىپتىلىگى بەلگىلى بولعان. “وت پەن سۋ ءتىلسىز جاۋ” دەگەن ءسوزدىڭ استارىندا ساقتىق شارالارى قاجەتتىگى ەسكەرتىلگەن. توتەنشە جاعداي جونىندەگى وب­لىس­تىق دە­پارتامەنت, سەلدەن قۇتقارۋ سالا­سىندا قانشاما جاۋاپتى قى­ز­مەتكەرلەر بيۋدجەتتەن قارجىلان­دىرىلىپ, وسىنداي اپاتتى ايماق­تاعى جۇمىستى تەكسەرۋ مەن الدىن الۋ شارالارى مىندەتتەلگەن. ەگەر ولار ءوز مىندەتتەرىنە سەرگەك قاراپ, توسپا, بوگەتتەردەگى سۋ دەڭگەيىن باقىلاۋعا السا, دەر كەزىندە سىننان قورىتىندى شىعارسا, قىزىلاعاشتا قايعىلى وقيعا ورىن الماس ەدى دەگەن وي ەرىكسىز مازالايدى. دەرەككە سۇيەنسەك, اتالعان ەلدى مەكەندەگى 465 وتباسىندا شامامەن 2240 تۇرعىن مەكەندەگەن. تاسقىن­نان حالىق مەزگىلسىز اجال قۇشسا, تام-تۇمداپ جىلدار بويى جيناعان مال-مۇلكى سۋعا كەتكەندەر جۇزدەپ سا­نا­لادى. زارداپ شەككەندەرگە كو­مەك كورسەتىلىپ, وقيعا بولعان جەردە ارنايى كوميسسيا جۇمىس ىستەپ جاتىر. مەملەكەت باسشىسى قىزىل­اعاشتاعى تاسقىننان جاپا شەگىپ, ادام ولىمىنە اكەپ سوققان اپات تۋ­رالى جەدەل كوڭىل ايتۋ جولداپ, ونىڭ سەبەبى مەن سالدارىن جويۋ جانە زارداپ شەككەندەرگە قاجەتتى كو­مەك كورسەتۋ ماقساتىندا ۇكىمەت­تىك كوميسسيا قۇرىلعانىن حالىق جىلى قابىلداپ, وزدەرىن جۇباتۋدا. اپات ايماعىندا شاتىرلار ءتى­گىلىپ, قۇتقارۋشىلار زارداپتى جويۋ شارالارىن قولعا العان. وبلىس اكىمىنەن باستاپ, ورىنباسارلارى, دەنساۋلىق ساقتاۋ, جول-كولىك, قۇقىق قورعاۋ, تاعى باسقا باس­قار­مالار جۇمىلدىرىلىپ, حالىقتىڭ قاسىنان تابىلىپ, قايعى-مۇڭدارىن جەڭىلدەتۋدە. ءوزىمىز دە كوشە-كوشەنى ارالاپ, تالاي جايعا قانىقتىق. ارينە, كوشە دەپ ايتۋ ارتىق. كەي جەردە ءۇي ورنىندا ءۇيىندى, لاي-بالشىق قالسا, قابىرعاسى قۇلاپ, توبەسى ورتاسىنا ءتۇس­كەنى قانشاما. جولدىڭ وڭ قاپ­تالىنداعى دوڭەستەگى 4-5 ءۇي امان. ءوزىن مادەن اۋباكىر دەپ تا­نىس­تىرعان جىگىت اتامەكەنىنە كورشىلەس قىتايدان ورالعان ەكەن. – اللاعا شۇكىر, ايتەۋىر وتباسىم امان. سوڭعى كۇندەرى جۇرت بوگەتتىڭ اپاتتى جاعدايدا ەكەنىن ءبىر-بىرىنە ايتىپ, اۋىل دۇرلىكتى. بىراق, جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك “مۇنداي قاۋەسەتتى كىم تاراتىپ ءجۇر. جاعداي جاقسى, الاڭداۋعا نەگىز جوق”, دەپ تىنىشتاندىردى. سوندا دا توسپانىڭ سۋ جىبەرەتىن قاقپاسى تەسىلگەن, ارناسىنان اسىپ, اپاتتى جاعدايدا ەكەنىنەن حابارلانعاندار بۋىنىپ-ءتۇيىنىپ, جاقىن اۋىلدار­داعى اعايىن-تۋىستارىن جاعالاپ, كەتە باستادى. ءبىز دە قامسىز قال­مادىق. باس امان. بىراق, ەلۋشاقتى ۇساق مالىم مەن ەكى سيىرىم بار ەدى, ءبارى سۋعا كەتتى, – دەدى.  ءما­دەننىڭ جانىنداعى توقتارحان ءىلياس باسپاناسىز قالعانىمەن, ولاردىڭ دا بالا-شاعاسى امان. الايدا سۋ قويماسىنىڭ اپاتتى جاعدايدى بىلە تۇرا جاۋىردى جابا توقىعاندارعا دەگەن وكپەلەرى قارا قازانداي. ءوزىن مال دارىگەرى تورەحان قو­جاعاپان ۇلى دەپ تانىستىرعان ازا­ماتتىڭ تۇتىككەن, قايعىدان قا­مىققان ءجۇزى قابىرعا قايىستىردى. – تۇنگى ساعات 12-لەر شاما­سىن­دا تاسقىن اياق استىنان اۋىلدى باسىپ قالدى. ءبارى كوزدى اشىپ-جۇمعانشا ءوتىپ, تاسقىن سۋدىڭ بيىكتىگى 2,5-3 مەتردەي بولدى-اۋ دەيمىن. ءۇيىم وسى, تۇرۋعا جارا­مايدى. بالام مەن ءوزىم امان قال­دىق. ەسىمىزدى جيعاننان كەيىن تۋىس-تۋعاندارىمنىڭ كومەگىمەن ۇيدەن لاي ىشىندەگى ايەلىمنىڭ, قىزىم مەن نەمەرەمنىڭ ءمايىتىن قازىپ الدىق. نە ايتايىن, مەنىڭ جاعدايىمدى تۇسىنەسىڭدەر عوي. بوگەتتىڭ دەڭگەيىن كورىپ, باقىلاپ, سۋدىڭ ارتىعىن اعىزىپ تۇرسا, مۇنداي اپاتقا, قايعىعا ۇشىراماس ەدىك. ونىڭ ۇستىنە مەملەكەتتىك ءمانى بار ءبو­گەت­تىڭ جەكە ادامعا بەرىلىپ, جەكە­شە­لەندىرىلگەنى دە ءجونسىز, – دەيدى. كىممەن پىكىرلەسسەڭ دە “شى­نار” سەرىكتەستىگىنە قاراستى سۋ قويماسىنىڭ اپاتتى جاعدايىن بىلە تۇرا جاۋاپسىزدىق تانىتقاندارعا, الدىن الۋ شارالارىن جۇرگىزبە­گەندەرگە دەگەن اشۋ-ىزاسىن العا تارتادى. وسى ءسوزىمىزدى وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتى بەرگەن انىقتاما دا ناقتىلايدى. وندا اقسۋ اۋدانىنداعى اتالعان سا­لانىڭ باسشىسى مايور ك.بايۇ­زا­قوۆقا كۇننىڭ كۇرت جىلىنۋى مەن ىلعالدىڭ مول تۇسۋىنە بايلانىستى بوگەتتەگى سۋ مولشەرى اپاتتى ەكەن­دىگى ەسكەرتىلىپتى. سوندا اتالعان سالانىڭ باسشىلارى سونشاما نەمقۇرايدىلىققا, كوزجۇم­باي­لىق­قا بارعانى عوي. بۇدان باسقا شەشىمگە كەلە المايسىز. ءبىر-بىرىنە ءسىل­تەۋمەن, انىقتاما جازۋمەن شەكتەلگەن جۇمىستىڭ اياعى وسى. “اق جۇرگەنگە جالا جوق, ايتقان جەردە بالە جوق”, دەگەن ءسوز ەسكە ءتۇستى. تاۋداعى جىلعامەن 1,6 شاقىرىم جىلدامدىقپەن اۋىلعا ءاپ-ساتتە جەتكەن سەل تاسقىنى, قا­لاي ەكەنى بەلگىسىز, جولىنداعى بەي­ىتتەردى اينالىپ ءوتىپتى. قابىرلەر زار­داپ شەكپەگەن. اۋىلداعى يمان­دى­­لىق­تىڭ وتاۋى – اللانىڭ ءۇيى دە ءدىن امان. مەكتەپتىڭ ءبىرىنشى قاباتى بولماسا, قالعان قۇرىلىسى قال­پىندا. كەرىسىنشە, ۇزىندىعى ءبىر­شاما جاقتاۋلارى تەمىر بەتونمەن مىقتاپ بەكىتىلگەن كوپىردىڭ قابىر­عا­لارىن سۋ اعىزىپ, تۇعىرىن دا قال­دىرماپتى. وسى كۇنى تاس­قىننان اۋىلدىڭ اياعىنداعى ەگىنسۋ, كول­تا­بان, الاجيدە ەلدى مەكەن­دە­رىندە ادام شىعىنى بولماعانىمەن, تۇر­عىن ۇيلەر زاقىمدانعان. حالىق قاۋىپسىز ايماقتارعا كوشىرىلىپ, ولارعا دا جاعداي جاسالۋدا. جويقىن تاسقىن وسىلايشا بىرنەشە اۋىلدى جايپاپ ءوتىپ, حالىقتىڭ ەسىندە كوپكە دەيىن ساقتالاتىن الاپاتىمەن ەستە قالدى. قىزىلاعاشتاعى باسپاناسىز قال­عاندار مەن باۋىر ەتى بالاسى مەن جارىنان, اكەسىنەن, اناسىنان ايرىلعانداردىڭ جان جاراسىن ەمدەۋ مۇمكىن ەمەس. دەسەك تە, قىل­مىستىق ءىس قوزعالۋمەن قاتار مەم­لەكەتتىك كوميسسيا اپات سالدارىن انىقتاپ, وزگەلەرگە ساباق بولا­تىنداي شەشىم قابىلدايتىنىنا جۇرت سەنىمدى. تاس تۇسكەن جەرىنە اۋىرلىق اكەلسە, وبلىستا دۇيسەنبى قايعىلى كۇن رەتىندە جاريالانىپ, جەتىسۋ جۇرتشىلىعى جەرلەستەرىنە قولۇشىن بەرۋگە دايىن ەكەنىن بىلدىرۋدە. ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن قىزىلاعاشتىقتار باسپانامەن جانە قاجەتتى جاعدايلارمەن قامتى­لا­تىنى كوميسسيا وتىرىسىندا جان-جاقتى ايتىلىپ, حالىققا ءتۇسىن­دىرىلۋدە. جەكسەنبى كۇنى تاسقىننان امان قالعان ۇيلەرگە جارىق بەرىلىپ, كەيبىر وتباسىلارى قونىستارىنا قايتتى. ءالى دە اپات بولعان جەردەگى ىزدەستىرۋ, قالپىنا كەلتىرۋ جۇ­مىس­تارى جالعاستىرىلۋدا. دۇيسەنبىدە الماتى-وسكەمەن كۇرە جولىنداعى بۇزىلعان كوپىردىڭ ماڭايىنداعى اينالما جول ىسكە قوسىلىپ, جولاۋشى قاتىناسى قالپىنا كەلدى. كۇمىسجان بايجان, الماتى وبلىسى.