كەڭ دالانىڭ كەمەڭگەرى

كەشە پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىندا قازاقتىڭ ۇلى عالىمى, اعارتۋشىسى, تاريحشى, ساياحاتشى-گەوگراف شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان “كەڭ دالانىڭ كەمەڭگەرى” اتتى ادەبي-شىعارماشىلىق كەش ءوتتى. ونى مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد ءسوز سويلەپ اشتى. – مەن ءسوزىمدى ۇلى دالانىڭ تەڭ­دىگىن التىن تاعىندا ەمەس, ار­عى­ماقتىڭ ۇستىندە ءجۇرىپ الىپ بەر­گەن ابىلاي حاننان باستاسام دەي­مىن. شوقان – وسى ايتۋلى تۇلعا­نىڭ شوبەرەسى. اتاسى ءۋالي­دە سوڭ­عى رەسمي حاندا­رى­مىزدىڭ ءبىرى بول­سا, اكەسى شىڭعىس ءبىلىمدى, بەك­زات اعا سۇلتان اتانعان. العاش اۋىل مول­داسىنان حات تانىعان بالا شوقان 12 جاسىندا ومبىداعى كادەت كور­پۋ­سىندا ءبىلىم الۋدى باستايدى. پار­تالاس دوسى, ايگىلى ەتنوگراف-عا­لىم گريگوري ني­كولاەۆيچ پو­تانيننىڭ اي­تۋ­ىنشا, ەكى جىلدان كەيىن ورىس ءتىلىن ەركىن مەڭگەرىپ, زەرەكتىگىمەن قاتارلاس­تا­رىن باسىپ وزادى. اققان جۇلدىز سەكىلدى 30 جىل­دىق قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىرىندا ار­تى­نا ولمەس مۇرالار قال­دىر­عان دا­لانىڭ دارا دارىنىنىڭ ەسىمى ەش­قاشاندا ەسكىرمەيدى. قازىرگى تاڭدا دۇنيەنىڭ ءتىلى اعىلشىن دەسەك, سول تىلدە ميتچەل دەيتىن عالىم شوقان ەسى­مىن ول دۇنيە سال­عان 1865 جىل­دىڭ كۇزىندە لون­دوندا ايتىپ, ەلدى ەلەڭ ەتكىزدى... بۇگىنگى كەش ۇلكەن تويدىڭ باستاۋى بولادى دەپ ويلايمىن”, – دەدى ءوز سوزىندە مينيستر. ءيا, بۇل ۇلى بابامىز ءحىح عا­سىر­دىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قا­زاق­ستان­دا ءبۇر جارىپ, قاۋىز اشقان دە­موكراتتىق اعارتۋشىلىق ءما­دە­نيەتتىڭ تۇڭعىش وكىلدەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ول ءوزىنىڭ قىسقا عۇمىرىندا قوعامدىق عىلىم­دار­دىڭ الۋان سالاسىندا: فيلوسوفيا, ەتنوگرافيا, تاريح, گەوگرافيا, ەكونوميكا, اۋىز ادەبيەتى, ادەبيەت تەورياسى, ونەرتانۋدا كوپتەگەن قۇندى ەڭبەكتەر, عىلىمي زەرت­تەۋ­لەر قالدىردى. سونداي-اق, ورتا­لىق ازيانىڭ تۇركى تىلدەس حالىق­تا­رىنىڭ تاريحى مەن سول كەزدەگى الەۋ­مەتتىك جاعدايى, ءتىلى مەن ادە­بيەتىن سارالاپ تەرەڭ زەرتتەۋمەن شىعىس عىلىمىنا زور ۇلەس قوستى. “قازاقتىڭ شەجىرەسى”, “جوڭعاريا وچەركتەرى”, “قازاقتار تۋرالى جاز­با­لار”, “ابىلاي”, “دالالىق مۇ­سىل­ماندىق”, “قازاقتاعى شامان ءدى­نىنىڭ قالدىقتارى” جانە تاعى باس­قا ەڭبەكتەرىندە تۇركى دۇنيە­سىنىڭ كوپتەگەن كەلەلى ماسەلەلەرىنە عى­لىمي تۇرعىدان جان-جاقتى زەرت­تەۋلەر جۇرگىزىپ, تالداۋلار جاسادى. بۇل ەڭبەكتەردىڭ كەيىنگى زەرت­تەۋ­شى­لەر ءۇشىن عىلىمي ءمانى جوعارى بولدى. عالىم قازاق حالقىنىڭ رۋ­حا­ني اقىل-ويىنىڭ جار­قىن كو­رى­نىسى بولا وتىرىپ, قوعام­دىق وي-سا­نا, پىكىر-تۇجى­رىم­داردىڭ بيىك­تەي وركەندەۋىنە ەرەكشە ىقپال ەتتى. دارىندى عالىم شوقان ءۋا­لي­حا­نوۆتىڭ 175 جىلدىعىنا وراي ۇي­­ىم­داستىرىلعان بۇل مادەني شارا ابىلايدىڭ كۇيى “قارا جور­عامەن” اشىل­سا, ش.ءۋاليحانوۆ ات­ىنداعى كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋني­ۆەر­سي­تەتىنىڭ ۇستازى گۇلدەن ءتى­لەۋ­بەر­دي­نا اقان سەرىنىڭ “مايدا قو­ڭىر” انىمەن تىڭداۋشىسىن تام­سان­دىر­دى. سونداي-اق, “قوزى كور­­پەش – بايان سۇلۋ” جىرى نە­گى­زىن­دەگى ادەبي سازدى كومپو­زيتسيا دا كو­رەر­مەندى بەي-جاي قال­دىرمادى. كەش­تىڭ اجارىن اشقان تاعى ءبىر كورىنىس دەپ س.مۇ­قا­نوۆتىڭ “شوقان ءۋالي­حانوۆ” پە­ساسىنان الىنعان ار­نايى كورىنىستى ايتۋعا بولادى. شو­قان بەي­نەسىن سومداعان قۋان­دىق قىس­تىق­باەۆ جانە قىر­عىزستان­نىڭ حا­لىق ءارتىسى سەرگەي ماتۆەەۆتىڭ ءىى الەك­ساندردى شەبەر بەينەلەۋلەرى كورەرمەن كوزايىمىنا اينالدى. ءشادى تورە جاڭگىر ۇلىنىڭ “ابى­لاي حان” پوەماسىنان ءۇزىندىنى قا­زاق­ستان­­نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قاي­رات­كەرى بولات ءابدىلمانوۆ تاماشا ورىن­دادى. كەشتە ءۋاليحانوۆتار اۋلەتىنىڭ بۇگىنگى وكىلى, اتاقتى ساۋلەتشى شوتا ءۋاليحانوۆ ءسوز الىپ, دا­لا­نىڭ دارا دارىنىن ءالى دە زەرتتەي ءتۇسۋ كەرەك­تى­گىن قاپەرگە سالدى. سونىمەن قاتار, ول وسى كەشتى ۇيىمداستىرۋعا مۇ­رىندىق بولعان ازاماتتارعا العىس سە­زىمىن ءبىلدىردى. جۇرتشىلىقتى شو­قان جايىندا بىلە تۇسۋگە ءتۇرلى شى­عار­ماشىلىق جاقتارىمەن كەلگەن بۇل كەشتىڭ رەجيسسەرى, “ۇلتتىق ءداس­تۇرلەر” تەاترىنىڭ كوركەمدىك جە­تەك­شىسى ساۋلەبەك اسىلحان ۇلىنا دا جينالعان جۇرتتىڭ ريزاشىلىعى شەكسىز بولدى. ءابدىراحمان قىدىربەك, سۋرەتتە: كەشتەگى ادەبي كومپوزيتسيادان كورىنىس. سۋرەتتى تۇسىرگەن: ەرلان وماروۆ.