ۇلتتىق جانە ءدىني سالت-ءداستۇر
سارسەنبى, 6 ماۋسىم 2012 7:14
ولاردىڭ ءتارتىپ پەن تاربيەنى قالىپتاستىرۋداعى ماڭىزدى ءرولى
كەز كەلگەن ادامزات بالاسىنىڭ نەگىزگى رۋحاني ۇستانىمى بولادى دەسەك, ول – ۇلتى, ءدىنى, وتانى. مىنە, وسى ۇشتاعان, ءسىزدىڭ ءۇش تىرەگىڭىز. قاي ەلگە, قاي جەرگە بارماڭىز, «ءسىز كىمسىز؟» دەگەندە ۇلتىم – قازاق, ءدىنىم – يسلام, وتانىم – قازاقستان دەيسىز. جانە ونى ماقتانىشپەن, نىق ايتاسىز. ويتكەنى, ءسىزدىڭ كوڭىلىڭىزدە مەن ادامزات قۇندىلىقتارىنىڭ نەگىزى قالىپتاسقان, ىزدەۋشى, سۇراۋشىسى بار, سان عاسىرلىق تاريحى بار قازاق ۇلتىنىڭ وكىلىمىن دەگەن سەنىم تۇرادى.
سارسەنبى, 6 ماۋسىم 2012 7:14
ولاردىڭ ءتارتىپ پەن تاربيەنى قالىپتاستىرۋداعى ماڭىزدى ءرولى
كەز كەلگەن ادامزات بالاسىنىڭ نەگىزگى رۋحاني ۇستانىمى بولادى دەسەك, ول – ۇلتى, ءدىنى, وتانى. مىنە, وسى ۇشتاعان, ءسىزدىڭ ءۇش تىرەگىڭىز. قاي ەلگە, قاي جەرگە بارماڭىز, «ءسىز كىمسىز؟» دەگەندە ۇلتىم – قازاق, ءدىنىم – يسلام, وتانىم – قازاقستان دەيسىز. جانە ونى ماقتانىشپەن, نىق ايتاسىز. ويتكەنى, ءسىزدىڭ كوڭىلىڭىزدە مەن ادامزات قۇندىلىقتارىنىڭ نەگىزى قالىپتاسقان, ىزدەۋشى, سۇراۋشىسى بار, سان عاسىرلىق تاريحى بار قازاق ۇلتىنىڭ وكىلىمىن دەگەن سەنىم تۇرادى.
ال ۇلتتىڭ قۇندىلىعى – ماڭگى وزىمەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان تىلىندە, سالت-داستۇرىندە, ۇلتتىق ونەرىندە. ولاردى ءبىر-بىرىنەن ءبولىپ تە قاراي المايمىز. سەبەبى, ولار ءبىرىن ءبىرى تولىقتىرا وتىرىپ, تۇتاس ءبىر ۇلتتىق بولمىسىن قۇرايدى.
ۇلتتىق جانە ءدىني داستۇرلەردىڭ سانالى, تاربيەلى ۇرپاق قالىپتاستىرۋداعى ءرولى ۇشان-تەڭىز.
تاربيە انا قۇرساعىنان باستالىپ-اق كەتەدى دەيدى عىلىمي تۇجىرىم. ولاي بولسا, بالا دۇنيەگە كەلمەي تۇرىپ باستالاتىن «قۇرساق شاشۋ», بالا دۇنيەگە كەلە سالىسىمەن بولاتىن «ءسۇيىنشى سۇراۋ», «ازان شاقىرىپ ات قويۋ», «شىلدەحانا تويى», «بەسىككە سالۋ», «قىرقىنان شىعارۋ» – ءبارى-ءبارىنىڭ وزىندىك تاربيەلىك ورنى, ماڭىزى بار ەكەنى انىق. بۇگىندە جارتى الەمنىڭ عالىمدارى مويىنداعان كوشپەندى مادەنيەتىنىڭ الەمدىك وركەنيەتتە ىقپالى, ۇلەسى جايلى ويلاساق, قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق ۇستانىمى, تۇسىنىك-تانىمى, سالت-ءداستۇرى, ءومىر ءسۇرۋ قاعيدالارى ەرىككەننىڭ ەرمەگى ەمەس ەكەنىنە تولىق كوزىمىز جەتەر ەدى.
سالت-داستۇرلەر تەك قانا ءتالىم-تاربيە عانا ەمەس, بۇلجىماس تارتىپكە دە نەگىزدەلىپ وتىرعان. ماسەلەن, بالا اپىل-تاپىل باسا باستاعاندا جاسالاتىن «تۇساۋ كەسەر». بۇل – بالانىڭ العاش ومىرگە قادام جاساۋىنا ارنالعان اتا-انانىڭ قۋانىشتى تويى. ال تانىمدىق, تاربيەلىك جاعى كىم كورىنگەنگە ەمەس, اۋىلداعى اسا سىيلى, ەل-جۇرتى قۇرمەت تۇتاتىن ءوسىپ-ءونگەن, ارداقتى انالارعا كەستىرۋ ارقىلى ادامنىڭ قادىرىن دە ۇلگى ەتۋ بولسا, ءراسىمنىڭ ءتارتىپتىك ءرولى الدىمەن الا ءجىپپەن تۇساپ الىپ, سونى كەستىرۋ, بالا بۇل ومىردە بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتاماسىن, ياعني ۇرلىق جاساماسىن, الاياقتىقتان اۋلاق ءجۇرسىن دەگەن ۇعىم. «بالانى – جاستان» دەيتىن قازاق, بەس جاسىندا بالانى سۇندەتكە وتىرعىزىپ, ازامات بولدى دەپ اشاماي ەرگە مىنگىزەدى.
«ون ۇشتە وتاۋ يەسى» دەپ كوتەرمەلەي وتىرىپ بولاشاق وتاعاسى بولۋعا ساناسىن قالىپتاستىرا باستايدى. ودان قالدى, جىراۋلار فيلوسوفياسىندا دا: «بولار ەلدىڭ بالاسى ون ۇشىندە باسپىن دەر, توزار ەلدىڭ بالاسى وتىزىندا جاسپىن دەر», دەپ ەسكەرتەدى. دەمەك, قازاق حالقىنىڭ سالت-ءداستۇرى دە, ونەرى دە, ۇلتتىق بويىندا تۇنىپ تۇرعان تاربيە, ءتالىم, ءتارتىپ ەكەن. راس, كەڭەس ءداۋىرى كەزىندە «ءداستۇردىڭ وزىعى بار, توزىعى بار» دەگەن ءبىر كوزسىز ماقال شىعارىپ الىپ, اسىل مۇرامىزعا ءوزىمىز بالتا شاپقان كەزىمىزدە بولدى. سودان بارىپ يگى داستۇرلەرىمىز ءبىراز ۋاقىت ءۇزىلىپ قالدى. ۇرپاق الماستى, كوپ دۇنيە كونەكوز اتا-اپالارىمىزبەن كەتىپ, كومەسكى تارتتى.
ال ەگەمەندىك العالى بەرى جوعالتقاندارىمىزدى ىزدەي باستادىق. ارينە, ونى ءتۇز-تۇگەل قالپىنا كەلتىردىك دەسەك ارتىقتاۋ بولار, الايدا ساعىنىپ كورىسكەن سالتداستۇرلەرىمىز سالتانات قۇرا باستادى. جوعارىدا اتالعان «شىلدەحانادا», «تۇساۋكەسەرىمىز», ت.ب. يگى قۇندىلىقتارمىز بۇگىنگى زامانعا ساي قايتا تۇرلەنىپ, ورتامىزعا ورالۋ ۇستىندە. تەك كەيدە اسىرا سىلتەپ, اسا كوپ ىسىراپقا جول بەرىپ, ماقتانگەرشىلىكتىڭ, داڭعازالىقتىڭ جارىسىنا اينالدىرىپ جاتقانىمىز ويلانتسا عوي.
بۇگىنگى جەر الەمدى ميداي ارالاستىرىپ جىبەرگەن اقپاراتتار اعىنى, ينتەرنەت ىقپالىمەن ەلىمىزگە تۇس-تۇستان ەنتەلەي كىرگەن الەم-جالەم جاڭالىقسىماقتار ەڭ الدىمەن جاستار تاربيەسىنە الاپات اسەرىن تيگىزىپ وتىرعانى دا جاسىرىن ەمەس. مۇندايدا زيالى قاۋىم اراسىندا ۇلتىمىزدى ۇستاپ تۇرا الامىز با دەگەن قاۋىپ تە ايتىلىپ قالۋدا. شىندىعىندا ۇلتتىڭ ۇلتتىعىنا قاتەر توندىرەتىن جاھاندانۋ دەگەن الپاۋىتتىڭ ارانىنا جۇتىلىپ كەتپەۋ ءۇشىن كۇرەسۋدىڭ نەگىزگى كۇشى دە ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى بۇگىنگى بۋىنعا ۇلگى ەتە الۋىمىزدا. ەندەشە, نە ىستەۋىمىز كەرەك, قاندايدا قارەكەت كەرەك. ارينە, ونىمەن ۇلت بولىپ, ۇيىم بولىپ جۇمىلا جۇمىس ىستەگەندە عانا قول جەتكىزە الامىز.
ونداي يگى ىستەر ەلىمىز بويىنشا اتقارىلىپ تا جاتىر. ءبىزدىڭ جامبىل وبلىسى اكىمى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق دەموگرافيالىق ساياسات ءجونىندەگى كوميسسياسى وسىناۋ ىزگىلىك ءۇشىن بارىنشا جۇيەلى جۇمىستار اتقارۋدا. ەرتەڭگى انا, بۇگىنگى قىز بالالارىمىزدى ۇلتىمىزدىڭ سالت-ءداستۇرى ارقىلى تاربيەلەۋ ماقساتىندا «ايشا ءبيبى» قىز-كەلىنشەكتەردىڭ سىرلاسۋ كلۋبىن قۇرىپ, وبلىستىق تەلەارنا ارقىلى ۇلتتىق ءداستۇرىمىزدى ارەكەت جۇزىندە كورسەتە وتىرىپ, بۇگىنگى ومىرىمەن ساباقتاستىرا تانىمدىق باعدارلاما ۇسىنىپ كەلەمىز.
تاياۋدا عانا حالىقارالىق وتباسى كۇنىنە وراي ويلاستىرا وتكەن وبلىستىق «اكەلەر سلەتى» دە وسى باعىتقا نەگىزدەلدى. مۇنداعى ماقسات – وتباسى مەن نەكە ينستيتۋتىن دامىتۋدىڭ كەلەشەگى مەن باعىتتارىن ايقىنداۋ, ۇلتتىق ءداستۇرلەردى ناسيحاتتاي وتىرىپ, قازاقستانداعى وتباسىنىڭ مارتەبەسىن اكە ءرولىن كۇشەيتۋ ارقىلى جوعارىلاتۋ. تاربيەلەۋ مىندەتىن ايەلدەرگە عانا ءتان مىندەت دەگەن كوزقاراستى وزگەرتۋ. اكەنىڭ بەدەلىن كوتەرۋ «اكە كورگەن وق جونار» دەيدى حالىق دانالىعى. راس, ءبىزدىڭ قازاق حالقىندا ەر بالا ءۇشىن اكە ۇلگى. «ۇيادا نە كورسەڭ, ۇشقاندا سونى ىلەرسىڭ» دەيدى تاعى سول حالىق.
سلەت اياسىندا بەلسەندى ومىرلىك كوزقاراسى بار اكەلەردى, ۇلگىلى وتباسىلاردىڭ يەلەرىن, كاسىپتىك شەبەرلىگىن اۋلەتتەن اۋلەتكە جەتكىزىپ وتىراتىن ۇرپاقتار قاتارىن, وڭ تاجىريبەسى بار, ادالدىق, جاۋاپكەرشىلىك قۇندىلىقتاردى, اسىرەسە جاس جانە اعا ۇرپاقتىڭ ادامدارىنا قۇرمەتپەن قاراۋدى ناسيحاتتايتىن تۇلعالاردىڭ كەڭىنەن قاتىسۋى قاراستىرىلدى.
قازىر وبلىس بويىنشا اۋدانداردا, ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە 144 اكەلەر كەڭەستەرى قۇرىلىپ جۇمىس اتقارۋدا. ۇلاعاتتى وتباسىلارىمەن كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىلىپ, ۇرپاق جاراستىعىن ناسيحاتتاپ 108 دوڭگەلەك ۇستەلدەر مەن كونفەرەنتسيالار وتكىزىلىپ 6299 ادام قامتىلعان. وتباسىلىق ساياساتتىڭ ءجۇزەگە اسىرۋىنا جوعارى وقۋ ورىندارىمەن كوللەدجدەر ۇجىمدارى دا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ وتىر.
قوعامدا ادامگەرشىلىك ۇعىمدى ساقتاۋ, جاستاردى رۋحاني-ادامگەرشىلىككە تاربيەلەۋ, ءمادەني جانە تاريحي داستۇرلەردى باعالاۋ ءبىرىنشى كەزەكتەگى ماسەلەلەر بولىپ تابىلادى. ال, قوعامنىڭ نەگىزىن قالايتىن وتباسى بولعاندىقتان, جاستار مەن بالالار تاربيەسىنە اكەنىڭ ۇلەسىن كۇشەيتۋدى ۋاقىت تالاپ ەتىپ وتىر.
قورىتا ايتقاندا, ءبىزدىڭ ەل ۇلت تاريحى تەرەڭ, عاسىرلار قويناۋىنان ءسۇزىلىپ, ەكشەلىپ جەتكەن بەرىك سالت-ءداستۇرى بار قايسار ەل. وسىنى كەلەشەك ۇرپاق ۇعىمى, ماقتان ەتەردەي جۇرەكتەرىنە ورنىقتىرۋ, ءبىزدىڭ بۇگىنگى ات ۇستىندە جۇرگەن بارشامىزدىڭ ەڭ باستى مىندەتىمىز بولۋى شارت.
سارا ماديەۆا,
جامبىل وبلىسى اكىمى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى كوميسسيا حاتشىسى.
