• 14 ءساۋىر, 2012

ساۋلەلى ساتتەر

25 مين

وقۋ ءۇشىن

Egemen Qazaqstan

ساۋلەلى ساتتەر

سەنبى, 14 ءساۋىر 2012 7:35

وتكەنعاسىردىڭ 50-شىجىلدارىادەبيەتايدىنىناكەلىپقوسىلعانتەگەۋرىندىتولقىننىڭالدىڭعىساپىنداوزىندىكءۇنى, وزىندىكقولتاڭباسىمەندارالانعانقازاقتىڭقابىرعالىقالامگەرلەرىنىڭءبىرى, قازاقستاننىڭحالىقجازۋشىسى, مەملەكەتتىكسىيلىقتىڭلاۋرەاتىسافۋانشايمەردەنوۆءبۇگىندەكوزىءتىرىبولساتورقالىتوقسانىنتويلاپجاتارەدى. ارتىنداقالعانەل-جۇرتى, قالىڭوقىرمانى, ورەنۇرپاقتارىتۇرعانداقازاقپروزاسىناقايتالانباسپسيحولوگيالىققاتپارىمول, رەاليستىككوركەمدۇنيەلەراكەلىپ, الەمدىكدەڭگەيدەگىكلاسسيكتەراتانعانلەۆتولستوي, رابيندراناتتاگورسىندىقالامگەرلەردىڭشىعارمالارىنقازاقتىلىندەسويلەتكەنۇشقىرويلىقالاميەسىنىڭەسىمىدە, شىعارمالارىداۇمىتىلمايدى, ۇلتىمەنبىرگەجاسايبەرەدى.

ءيا, ساكەڭنىڭكەلمەستىڭكەمەسىنەمىنگەنىنەبەسجىلءوتىپتى. ازاماتىتۇتىنعانءارزاتتىقادىرلەپ, ارتىناقالدىرىپكەتكەنمۇراعاتىنكوءزىنىڭقاراشىعىندايساقتاپ, سول «رۋحانيبايلىقتى» قولدىەتىپالماي, قاجەتتىجەرىنەاماناتتاپتاپسىرۋءۇشىناللادانكۇندەكۇش-قۋاتسۇراپوتىرعانباعداتاپايوسىاۋلەتتىڭشىراقشىسىىسپەتتى. «جالعىز ۇلىمسايانىمءتىرىبولسا, قوراسىنىڭءبىربۇرىشىنابارىپجاتسامداجاراسارەدى, قازاققىزداردىڭقولىناقاراماعان», دەپساكەڭنىڭءتۇتىنىنتۇتەتىپ, وتىندا, اتىنداوشىرمەيمىندەپەشقايداجىلجىمايوتىرعانشۇيكەدەيكەيۋانانىڭتەكتىلىگىنە, بەكزاتبولمىسىناءتانتىبولدىق. جاسىسەكسەننىڭبەسەۋىنالقىمداساداجارعادەگەن, بالاعادەگەنسارىتاپساعىنىشتىارقالاپ, دەنساۋلىعىسىربەرسەدە «ىزدەپكەلگەندەرگەەسىكاشىپ, ءدامتاتقىزىپ, ساكەڭنىڭبوساعاسىنانتابىلايىن» دەپ, قۇدايقوسقانقوساعىنادەگەنادالپەيىلىن, شىنءسۇيىسپەنشىلىگىنتانىتقانباعداتشايمەردەنكەءلىءنىمەناڭگىمەءمىزءشايۇستىندەجالعاستى.

– باعدات اپاي, قادىر اقىن ايتقان عوي, «جاقسى جار – جارتى عۇمىرىڭ» دەپ. ءسىز سافۋان اعاداي حالقىمىزدىڭ اياۋلى پەرزەنتى, ۇلكەن قالامگەر, ءبىر تۋار تۇلعامەن 60 جىلداي بىرگە عۇمىر كەشتىڭىز. سوناۋ ءبىر وتكەن كۇندەرگە ورالىپ كورىڭىزشى. وقىرماندارىمىزدى دا ءسىزدىڭ سافۋان اعايمەن قالاي تانىسقانىڭىز قىزىقتىراتىن بولۋى كەرەك…

– ادام ەستەلىك ايتقاندا تەك ساۋلەلى كەزدەر ەسكە تۇسەدى ەكەن. سوعىستان كەيىن قازاقتىڭ ۇل-قىزدارى ءبىلىم ىزدەپ الماتىعا اعىلا باستادى. سوندا اكەم: «بالام, وقى. وقىساڭ توردە وتىراسىڭ. وقىماساڭ ءارى كەتكەندە دۇكەنشى, ساۋىنشى بولاسىڭ», دەيتىن ەدى. «ساۋىنشى» بولماۋدىڭ جولىن تاڭداپ, قاراعاندىداعى ەكى جىلدىق مۇعالىمدەر ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ, اقمولا قالاسىنداعى ستالين اتىنداعى مەكتەپتە ءبىر جىل ساباق بەردىم. ءبىر جىل «وبلونودا» ينسپەكتور بولىپ ىستەپ ءجۇرىپ, جولدامامەن قازمۋ-ءدىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە بىردەن 3-كۋرسقا قابىلداندىم. بايقايمىن, ءبىزدىڭ كۋرستىڭ جىگىتتەرى بىرىنەن-ءبىرى وتەدى. شەتىنەن سىمباتتى, بىلمەيتىندەرى جوق. زەينوللا قابدولوۆ, مىرزابەك دۇيسەنوۆ, تۇرلىبەك سىدىقوۆ, راحمانقۇل بەردىباەۆ, امانجول شامكەنوۆ ادەبيەتتى شەمىشكەشە شاعىپ, ءوزارا پىكىر تالاستىرىپ تاڭعالدىراتىن. ءۇش جىل مۇحتار اۋەزوۆتەن ءدارىس الدىق. مىقتى ۇستازدىڭ شاكىرتتەرى دە وسال بولمايتىنى اقيقات. سوعىستان كەيىنگى جاستار ءبىلىم الۋعا قۇشتار, ەڭبەكقور بولاتىن. اكەمنىڭ «ناشار وقىساڭ كەلىپ الىپ كەتەمىن», دەگەن ءسوزى بار, كۇنى-ءتۇنى كىتاپحانادان شىقپايمىن. ويىم – تەك وقۋ. وسىلايشا, قيىن دا قىزىق ستۋدەنتتىك شاقتا ساكەڭمەن تانىستىق. بۇل 1946 جىلدىڭ قىركۇيەك ايى ەدى. بايقايمىن, مەنى ۇناتىپ قالعان سەكىلدى. ءار نارسەنى سىلتاۋراتىپ, قاسىمنان شىقپايدى. ءۇش جىل بويى ءسوز سالىپ, حات جازىپ, ولەڭ ارنادى. قاراشى, مىنا ءبىر ولەڭدى وتكرىتكانىڭ سىرتىنا جازىپتى. «باعدات! ساعىنىش تۋى كوتەرىلەر, كورىسپەسەك كوپ كۇن بويى. ەسكە ءتۇسىپ الدەنەلەر, شات كوڭىلدىڭ تارقار تويى. سوندا مىناۋ جانسىز سۋرەت, مەدەۋ بولسىن تىلەگىڭە. كوڭىلىم سۇيگەن جان ەدى دەپ, باس اپارىپ جۇرەگىڭە», دەپ 1947 جىلى جازىپتى. وسىلاي «ماحاببات, قىزىق مول جىلدار» دەگەن قىزىقتى شاقتى باستان وتكىزدىك. دوستىقتىڭ ارتى ۇلكەن ماحابباتقا اينالىپ, 1949 جىلى وقۋ بىتىرگەن سوڭ, وتاۋ قۇردىق. دەگەنمەن, جاسىڭ كەلىپ قارتايعان شاقتا ماحاببات تۋرالى ەستەلىك ايتۋ ۇياتتاۋ سياقتى ەكەن.

سودان مەن جولدامامەن قاراعاندىداعى مولوتوۆ اتىنداعى ەكى جىلدىق مۇعالىمدەر دايارلايتىن ينستيتۋتىنا وقىتۋشى, ساكەڭ «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ قاراعاندى وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى بولىپ جۇمىسقا كىرىپ كەتتىك. وكىنىش جوق. سەبەبى, ءبىر-ءبىرىمىزدى دۇرىس تاڭدادىق, تۇسىنىستىكپەن ءومىر كەشتىك. وسى كەزدە «ينەش» رومانى جارىق كوردى. رومان جاس-كارىگە ۇناپ, وتە كوپ تيراجبەن تاراپ كەتتى.

ەكى-ءۇش جىلدان سوڭ شىعارماشىلىعىنا بايلانىستى الماتىعا كوشىپ كەلدىك. بۇل كەزدە جاننا, دانا دەگەن ەكى قىزىمىز بار, پاتەر جالداپ تۇرامىز. قازىرگىدەي تاكسي, تەلەفون, گاز جوق. سوندا دا ءومىرىمىزگە ريزامىز.

– جاقسى جار جازۋشىنىڭ باعى دەيدى. سوندا جامانى سورى بولعانى عوي. جالپى, قازاققا جار بولۋدىڭ ءوزى وڭاي ەمەس. ال قاسيەتتى قالام ۇستاعان, ۋاقىتپەن ساناسپاي, كۇن, ءتۇنمەن ەسەپتەسپەي جۇمىس جاسايتىن شىعارماشىلىق ادامىنىڭ قوساعى جايلى بولىپ, ول ادامنىڭ جانىن دا, جازعانىن دا ءتۇسىنىپ جاتسا, ولار كەيىن كەلە وداقتاسا ءومىر سۇرەتىن كورىنەدى. ويتكەنى, قالامگەر جارى بولمىس-بىتىمىمەن بىتە قايناسىپ قويماي, ولاردىڭ ەڭ ءبىرىنشى وقىرمانى, سىنشىسى, اناسىنان كەيىنگى ەڭ جاقىن جاناشىر ادامىنا اينالسا كەرەك…

– ونىڭ راس, بالام. قازاق ايەلى ەرىنىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ, اتا-ەنەسىن سىيلاپ, يبالى بولىپ جاتسا, ول وتباسىندا بەرەكە بار. ياعني, ونىڭ ءبارى ايەلگە بايلانىستى. جازۋشىلىق قاسيەت تۋا بىتە قالىپتاسادى. ول ادام دا پەندە. ماعان ىلعي: «جازۋشىمەن تۇرۋ قيىن با؟» دەگەن سۇراق قويادى. قىسقا قايىرسام, قيىن دا, قىزىق تا. جازاتىن ادامعا ەڭ الدىمەن جاعداي كەرەك, تۇسىنگەن سوڭ قولىمنان كەلگەنشە جاعداي جاساۋعا تىرىستىم. سونداي-اق ەركىن تۇرىپ-جۇرگەنگە كەڭىستىك, كەڭشىلىك كەرەك. بۇل جاعىنان ساكەڭ ولە ولگەنشە ريزا بولىپ كەتتى. جاعالاسىپ ءجۇرۋدىڭ, قايدا ءجۇرىپ-تۇرعانىن تەكسەرۋدىڭ جارامسىز ەكەنىن جاس بولسام دا ءبىلدىم. ايەل-انا ءۇيدىڭ ۇيتقىسى, بالاڭا, شارۋاڭا قارا. حالىقتىڭ ادامى بولعان سوڭ ۇيگە قوناق كوپ كەلەدى. ەلدەن كەلەتىن اعايىن-تۋعان جانە بار. مەنىڭ ماماندىعىم مۇعالىم. ۇستاز دا اق تىلەۋلى انا سياقتى. بارلىعىنا رەنجىمەي, ۇلكەن-كىشىمەن ءتىل تابىسۋعا تىرىستىم. ادام ەگويست بولماۋى كەرەك.

ساكەڭ دە وتە قاراپايىم, ۇلكەن-كىشىگە, الىس-جاقىنعا, بالالارىنا جارقىن, جارىنا وتە جايلى ادام ەدى. ۇيدە بەرەكە بولماسا, ەر ازاماتتى ون بالامەن دە ۇستاي المايسىڭ. كەيبىر ايەلدەر ەر ادامنىڭ سوڭىنان جۇرگەنى. مەن ونداي ايەلدەردى ايايمىن. ءوزىن سىيلاماعاندىق دەپ بىلەمىن. ساكەڭ مەنى جاقسى كوردى. وتىرىك ايتىپ نە كەرەك, كەيبىر ايەلدەر سەكىلدى پيدجاگىن تۇزەتىپ, سيپاپ, مىناۋىڭدى كي, ىشە عوي, وتىرا عوي دەپ بالا سەكىلدى كۇتكەن جوقپىن. كادىمگى وزىمەن قاتار, بالالارىنىڭ شەشەسى رەتىندە, ءتىپتى, كۋرستاس دوس رەتىندە ءبارىن اقىلمەن جاسادىم. ءوزى دە ايتاتىن «سەن بولماساڭ, مىنا ءۇي بوس قالادى. ال جازۋشىنىڭ جارى مۇعالىم بولعانى جاقسى ەكەن», دەپ. ءويتكەنى, مۇعالىم – پسيحولوگ. ءبىر سىنىپتا قىرىق بالا وتىرادى, نەشە ءتۇرلى اتا-انا بار. ولارمەن دە, بالامەن دە ءتىل تابىسىپ سويلەسۋىڭ كەرەك. ءسىزدىڭ قالام ۇستايتىن ەرلى-زايىپتىلار كەلە-كەلە وداق بولىپ ءومىر سۇرەدى دەگەنىڭىز راس. جازعان دۇنيەسىن الدىمەن ماعان وقىپ بەرەتىن. ونداي كەزدە قانشا شارشاپ وتىرسام دا تىڭداپ, ويىمدى ايتاتىنمىن.

– زادى, جازۋشى وتباسىنىڭ ادەبيەتتى ءتۇسىنىپ, باعالاۋى وتە ماڭىزدى ما دەپ قالدىم. ويتكەنى, قانشاما اتاقتى اقىن-جازۋشىلاردىڭ ارتىندا قالعان مۇراعاتىنا يە بولماي, ءىزىم-قايىم جوق. اعايدىڭ ەلۋ جىلعى قولجازباسىن قاراپ شىعۋ وڭاي شارۋا ەمەس ەكەنىن بىلەمىز. ءوزىڭىز دە ادەبيەتشىسىز, بۇرىن جارىق كورمەگەن, وقىرمانداردىڭ قولىنا تيمەگەن, ءسىزدى قىزىقتىرعان دۇنيەلەردى كوپ كەزدەستىردىڭىز بە؟

– ساكەڭنىڭ مۇراعاتىنا جىلىن بەرگەن سوڭ وتىردىم. وسى بەس جىلدا 50 جىل جازىلعان قولجازبانى وقۋ وڭاي ەمەس. بۇگىنگى كۇنگە سونىڭ جارتىسىنان عانا استىم. مۇراعات قاراۋدىڭ نە ەكەنىن باسىنا تۇسكەن ادام عانا بىلەدى. قازىر مەنىڭ جاسىمداعى ادامدار دالاعا شىعا الماي وتىر. ال مەن ءبىر اللا, ەكىنشى ساكەڭ مەن سايانىمنىڭ ارۋاعى شىعار, ءوزىم ءجۇرىپ تۇرامىن. سوسىن ينديرام مەن كۇيەۋ بالام بەرىك بارلىق جاعدايىمدى جاساپ قويعان. مەن تەك وقۋمەن وتىرمىن. كۇنىنە ەكى ساعات قارايمىن. ويتكەنى, سارعايعان قولجازباعا اللەرگيا پايدا بولدى. كوزگە دە زيان, جاتىپ وقۋ كەرەك, ويتكەنى, كوپ وتىرا المايمىن.ۇيقى جوق, كۇلكى شامالى. ءۇي تولعان قاعاز. ەرتەڭ «جالىنعا», «جۇلدىزعا» ماقالا اپارۋىم كەرەك. نە بولسا سونى بەرە المايسىڭ عوي. سول ءۇشىن ءبارىن وقىپ بارىپ, تاستايتىنىن تاستايسىڭ, مەملەكەتتىك مۇراعاتقا تاپسىراتىنىن بولەك جينايسىڭ. ال جيناعان كىتاپتارىن اركىمنىڭ قولىنا بەرمەي, جۇرت وقىپ پايدالاناتىنداي ءبىر مەكتەپكە وتكىزسەم دەيمىن. وندا تۇرسا, سونداي ادامنىڭ كىتاپحاناسىنان دەپ ءبىر كىتاپ بولسا دا بالالار الىپ وقيدى. مۇراعاتتى بالالارعا تاپسىرعانعا, ورىسشا وقىعان, ونىڭ ءجونىن قايدان ءتۇسىنسىن.

– باعدات اپاي, قاي اتا-انا ءۇشىن دە ەت باۋىر بالاسىن جوعالتۋدىڭ قانشالىقتى قيىن ەكەنىن تۇسىنەمىز. اسىرەسە, سەكسەننىڭ سەڭگىرىنەن اسقان اكەگە قاتار-قۇربىسىنىڭ الدى بولىپ, ۇلكەن بيىكتىكتەردى باعىندىرعان نار تۇلعالى, اقىلى اسقان ۇلدان ايرىلۋ ەكى ەسە اۋىر بولعان شىعار…

– بالانىڭ قايعىسىن ايتپاڭىز. ساياننىڭ قايتىس بولۋى ءبىزدىڭ وتباسىنا ۇلكەن قايعى-قاسىرەت اكەلدى. جۇرەككە كۇش ءتۇسكەن عوي. ستاديونعا جاساندى توسەنىش ءتوسەۋ كەرەك ەكەن, سول ماسەلەنى اقمولاعا بارىپ شەشە الماپتى. ءوزىڭىز بىلەسىز, سايانىم كوگالداعى حوككەيدەن جاستار اراسىنداعى چەمپيوناتتى قوسا ساناعاندا كسرو-نىڭ ون دۇركىن چەمپيونى, ەۋروپا چەمپيوندارى كۋبوگىنىڭ, كسرو كۋبوگىنىڭ يەگەرى, كسرو-ءنىڭ ءVىى جازعى سپارتاكياداسىنىڭ جەڭىمپازى. كوگالداعى حوككەيدەن حالىقارالىق ءدارەجەدەگى سپورت شەبەرى, ءارى «دينامونىڭ» التى جىل, كسرو-نىڭ بەس جىل كاپيتانى اتانعان تۇڭعىش قازاق ەدى. ۇيدە ءۇش قىزى, ايەلى, كومانداسىندا 15-20 قىز بار. سوندا: «ماما, ايەلدەرمەن جۇمىس ىستەۋ قيىن. ابدەن شارشايمىن. سوسىن ۇرسامىن», دەيتىن. سول ورىس قىزدارىنىڭ سايانمەن قوشتاساردا «پاپا» دەپ ەگىلىپ جىلاعانىن كورسەڭىز.

ء…الى ەسىمدە, جارىس باستالعاندا اكەسى ەكەۋىمىز بار شارۋامىزدى تاستاپ, ستاديونعا جۇگىرەمىز. بارساق, ىلعي دوپ سوعادى, سوعان ءماز بولىپ قايتامىز. ءبىزگە اتاقتى سپورتشىلاردى ءبىلىپ وتىرىڭدار دەپ ءماسكەۋلىك «سوۆەتسكي سپورت» گازەتىن جازدىرىپ بەرەتىن. اينالايىن, اسىل ەدى عوي, قانداي شارۋا تاپسىرساڭ, ەرتەسىنە تىندىرىپ تاستايتىن. دۇشپانى جوق ادام ەدى. سول كۇنى ۇيگە كەلدى دە: «ماما شارشادىم, كىشكەنە جاتىپ دەمالىپ الايىنشى», دەدى دە سودان ويانبادى. وڭاي ما, ارىستاي بالاسى قۇلاپ جاتسا. ءوزى الدىندا ينفاركت العان, قايعىدان جاتىپ قالدى. كوڭىلى بۇزىلىپ ماعان ايتادى, مەندە نە ەس بار دەيسىڭ. قايتەسىڭ, كوتەرەسىڭ. «قايعىنىڭ ورنىن سابىر باسادى», دەگەن, مەن دە ۋايىمداپ وتىرسام, بۇگىن سەنىمەن سويلەسىپ وتىرماس ەدىم. قالعاندارىن امان ەتسىن دەپ, بەلىمدى بەكەم بۋدىم.

ماعان بۇگىن بىرەۋ ساياندى ايتسا, سول ادامدى جاقسى كورىپ قالامىن. بىراق بىرەۋدىڭ ۇلىنا قاراسام, ءبىر ءتۇرلى بۇزىلا باستايمىن. نە ىستەيسىڭ؟ كوماندامەن ەكى-ءۇش رەت جاپونياعا بارعاندا: «ماما, جاپونداردا ۇل بالانى شەشەلەرى ءتاربيەلەيدى ەكەن», دەگەنى بار. سونداعى اكەلىپ بەرگەن تۇيرەگىشىن, دەپۋتاتتاردىڭ تاعاتىن ءتوسبەلگىسى سياقتى, ارنايى كەۋدەشە تىكتىرىپ, تاعىپ قويدىم. ال مىنا القانى ۇندىستانعا بارعاندا اكەلگەن. سىرعاسى, جۇزىگى بار. ءالى موينىمنان تاستامايمىن. ءيا, جالعىز بالا كەتتى, سىرتىم ءبۇتىن, ءىشىم ءتۇتىن دەگەندەي. سايانىمنىڭ ورنىن ەشكىم تولتىرمايدى. سونى بىلسەم دە, بىلدىرتپەي, ارتىندا قالعان نەمەرەلەرىمە تاربيە بەرىپ, كەلىنگە دە قارايلاسىپ, شاڭىراقتى ۇستاۋعا, ۇيتقى, اقىلشى بولىپ وتىرعان جايىم بار.

– سافۋان اعايدىڭ گەننادي كولبين قاتىسقان جازۋشىلار وداعىنىڭ پلەنۋمىندا سويلەگەن ءسوزى كەزىندە ۇلت ءۇشىن جاسالعان ەرلىكپەن پارا-پار ەدى. ءويتكەنى, بىرەۋ ەلىن قارۋ الىپ قورعاسا, بىرەۋ قالاممەن قورعار. شىنىندا دا, سول جولى ول كىسى قازاق زيالىلارىنىڭ اشىنعان اششى داۋىسىن جەتكىزدى. ياعني, بۇل جازۋشىنىڭ كۇرەسكەرلىك قاسيەتى. باعدات اپاي, ساكەڭنىڭ پلەنۋمنان كەيىن ۇيگە كەلگەندەگى كوڭىل-كۇيى ەسىڭىزدە مە؟

– ارينە. مەن ونىڭ پلەنۋمدا ءسويلەيتىنىن باسىندا بىلمەدىم. بۇرىن ءبىر جەرگە باراتىن بولسا, پالەن جەرگە بارا جاتاتىنىن, بولماسا ءسوز سويلەيتىنىن, ياكي كەزدەسۋ وتەتىنىن مىندەتتى تۇردە ايتاتىن. بۇل جولى ەشتەڭە ايتپاستان, تۇنىمەن وتىرىپ سويلەيتىن ءسوزىن جازدى. قاشاندا وزىمەن ءوزى اسىقپاي جۇرەتىن ادام, سول كۇنى تاڭەرتەڭگى شايىن اسىعىس ءىشتى دە, تەز شىعىپ كەتتى. بىراق قايدا باراتىنىن ايتپادى, مەن سۇرامادىم. سودان كولىگىنە ءمىنىپ وداققا بارسا, ەسىك جابىلىپ قالعان. ءبىراز ادام كىرە الماي تۇرسا كەرەك, ساكەڭ ايتەۋىر, ەبىن تاۋىپ, ارتقى ەسىكتەن كىرىپ, ءسوز سۇراعان. ورىسشا-قازاقشاعا بىردەي ساۋاتتى ەدى عوي. قولىندا ورىسشا جازىلعان ءماتىنى بار, تۋرا 38 ءمينوت سويلەيدى. ول كەزدە جازۋشىلار وداعىنىڭ ءتوراعاسى ولجاس سۇلەيمەنوۆ: «سافۋان اعا, ۋاقىتىڭىز ءبىتتى», دەپ قاعا بەرگەنىنە دە قارامايدى. ءوزى پلەنۋم بولسا, وعان كولبين قاتىسىپ وتىرسا, ارينە, قيپالاقتايدى عوي. ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ, جۇبان مولداعاليەۆ تە سويلەيدى. جۇبان پلەنۋم بىتكەن سوڭ ۇيگە تەلەفون سوقتى. «سافۋان, سەن وتە جاقسى ءسويلەدىڭ», دەسە كەرەك, ءساكەڭ دە: «سەن دە جاقسى ءسويلەدىڭ», دەپ جاتتى. سول جولى دۇشپاندارىنىڭ ءوزى ريزا بولعان. مىنبەردەن ءتۇسىپ كەلە جاتقاندا جۇرت دۋ شاپالاقتاپ تۇرىپ السا كەرەك.

«شوۆينيستەر, قازاقتا ۇلتشىل ادام بولعان جوق. جاس قىزداردى نەگە قورلايدى؟ نەگە قىستىڭ ايازىندا سۋ شاشادى؟.. سەنبەسەڭىز ەكەۋىمىز كوشەگە بىرگە شىعايىق, ەگەر سىزگە بىرەۋى قول كوتەرەتىن بولسا, كوزىڭىزشە ءدال سول جەردە وزىمە كەروسين قۇيىپ ورتەپ جىبەرەيىن… تەلەديداردان سويلەگەندە قازاق ءتىلىن ۇيرەنەمىن دەپ ەدىڭىز, ولاي بولماي شىقتى..» دەپ ايتقانىن بىلەسىز. ونىسىن ول ىستەيدى دە. سودان كگب-دەن بەس-التى اي ناعىز ۇلتشىل ادام دەپ ارتىنان ءتۇستى. قايتا-قايتا شاقىرىپ, اۋپارتكومنىڭ حاتشىسى ورىس جىگىتى ەدى, ول دا ءاۋرەگە سالدى. بىراق, ءبىرازىنىڭ بەتىن قايتارىپ تاستاپ, قۇتىلىپ كەتىپ وتىردى. بولماعاندا تۇرمەگە سالىپ قوياتىن ەدى. ءۇيدە سونداعى سويلەگەن تاسپاسى بار, تىڭداساڭىز سۇمدىق, قاتتى ايتقان. ەستىگەندەر جىر عىپ ايتادى. ءوزى دە: «38 ءمينوت ءسويلەدىم, بىراق جاقسى ءسويلەدىم. ەشتەڭەدەن قورىققانىم جوق. ايتاتىن ءسوزىمدى ايتتىم. حالىق ريزا بولدى. ماعان نە ىستەيدى؟» دەپ ەركىن ءجۇردى. مەنىڭشە, ساكەڭنىڭ 90 جىلدىعىن اتاپ ءوتكەندە, وسى بەينەتاسپانى تىڭداساق بولار.

– ءار جازۋشىنىڭ جۇمىس ىستەۋ ستيلى بار دەگەندەي… مىنەزى قانداي ەدى؟

– ساكەڭ جاس كەزىندە جازۋعا تۇندە وتىراتىن. سولاقاي. جاتقان داپتەرى سول كۇيىندە اشىق تۇرۋى كەرەك. ونى ەشكىم ورنىن قوزعامايدى. تازالىقتى جاقسى كوردى. ءۇيدىڭ ءىشىنىڭ شاشىلماعانىن قالايتىن. ءوزىم دە تازالىقتى جاقسى كوردىم, سوندىقتان قاشاندا جيناقى, تازا وتىرۋعا تىرىساتىنمىن. ماسەلەن, عابيت ءمۇسىرەپوۆ قارىنداشپەن ارابشا جازادى ەكەن. ول كىسى جازعاندا تىنىشتىق كەرەك. بىرەۋدىڭ ءجۇرىپ-تۇرعانىن كوتەرە المايدى. سونىسى راس. بىردە ول كىسىنىڭ ۇيىنە بالالاردى الا باردىق. بالا ەمەس پە, شۋلاپ قويا بەرگەندە «ءيتتى قوناق جاراسپاس» دەپ ايتقانى بار. عابەڭنىڭ ۇيىندە كۇندىز دە, تۇندە دە تىنىشتىق. بىزدىكى باسقاشا, سوندا دا «پاپالارىڭ جۇمىس ىستەپ جاتىر» دەپ ەركىنسىتە قويمايمىن. سوندا عوي بالالارىم: «نەگە باسقا پاپالار تۇندە جۇمىس ىستەمەيدى. ءبىزدىڭ ويناعىمىز كەلىپ تۇر, ءان ايتقىمىز كەلىپ تۇر», دەيتىن. بىراق ساكەڭ وعان دا كوپ قارامايتىن. اۋىلدان توپىرلاپ ادامدار كەلىپ جاتسا: «وي, مىنالاردىڭ كەلگەنى جاقسى بولدى عوي», دەيتىن قۋانىپ.

«توتىنىڭ توقسان تاراۋى» دەگەن, مەندە اڭگىمە كوپ, شىعا بەرەدى. ءبىر كەزدەرى سىدىق مۇحامەدجانوۆ, سىرباي ءماۋلەنوۆ, ءادىلحان قاستەەۆ, م ۇلىك ءسۇرتىباەۆ ءبارىمىز ءارتىستەردىڭ ۇيىندە كورشى تۇردىق. اۋلاعا شىعىپ كىر جايىپ ءجۇرسەم, سىدىقتىڭ ايەلى مارقۇم قالدىگۇل دالادا وتىر ەكەن. «سەندەردىڭ تۇرمىستارىڭ راحات قوي. قاشاندا مۋزىكا ويناپ جاتادى. ال ءبىزدىڭ ۇيدە تىنىشتىق», دەيمىن. سوندا عوي قالدىگۇل: «قويشى, سەن دە ايتادى ەكەنسىڭ. ۋ-شۋدان باسىم قاتىپ كەتەدى. سودان دالاعا شىعامىن», دەيتىن. «ال مەن تىڭداپ وتىرا بەرەر ەدىم», دەپ كۇلەتىن ەدىم. سوندا جاس ەكەنبىز عوي.

مىنەزىنە كەلسەك – ويىنداعىسىن, شىندىقتى بەتىڭە تۋرا ايتىپ سالادى دا, ارتىنشا «جاقسى ادامنىڭ مىنەزى جىبەك ورامال كەپكەنشە» دەگەن, ۇمىتىپ كەتەتىن. ول ەندى ادامنىڭ مىنەزى. ال سول مىنەز ءار شىعارماسىندا بايقالاتىن. بىراق, قانداي كويلەك الىپ كيەمىن, كىمدى قوناققا شاقىرامىن, وندا شارۋاسى جوق. تيىن سانايتىن ۇساق ادام ەمەس ەدى. ۇيدە تاماق بولسا بولعانى.

وتىز شاقتى كىتابى شىقتى. ءوزىنىڭ كوڭىل قويعان جانرى پوۆەست, ءبىر-اق رومان جازدى. نەگىزىنەن پەسا, سىن, اۋدارماعا, كومەدياعا دا باردى. «ءومىر نۇرى», «مەزگىل», «قارعاش», «جىل قۇسى», ءماجنۇن تال», «يت اشۋى», پەسالارى «قىر گ ۇلى», «قايداسىڭ, زارينا؟», «ءدوكەي كەلە جاتىر», «وكىل اكە», ت.ب. وسى دۇنيەلەرىنىڭ ءبىرازى باسقا تىلدەرگە اۋدارىلدى. ال بەلگىلى سىنشى جۇماعالي ىسماعۇلوۆ اۋدارمالارى جايىندا كادىمگى قازاقتىڭ ءوزى سويلەپ وتىرعانداي ەتىپ اۋدارعان دەپ جازدى. شىعارمالارى قىسقا دا نۇسقا, كوركەم تۇردە, رەاليستىك باعىتتا جازدى. «سىن – شىن بولسىن» دەگەن قاعيدامەن جۇمىس اتقاردى. ارتىق ءسوزى جوق. از جازىپ, تەرەڭ ماعىنا بەرەدى. كوپ ويلانىپ جۇرەدى دە, تولعاعى ءپىسكەندە جازىپ تاستايدى. كلاسسيكالىق تۋىندىلارى تاريح قويناۋىنا كەتتى عوي. جاستارعا كوپ كومەك بەردى. ولاردىڭ ءبىرازى بۇگىندە جوق, مارقۇم, ءبىرازى ەلگە بەلگىلى قالامگەرلەر. تانىسىن-تانىماسىن جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىن وقىپ, جاقسىلىعىن ايتىپ, ماقتاپ وتىراتىن ەدى.

ساكەڭ 1970-1975 جىلدارى قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ حاتشىسى, قازاق كسر مادەنيەت مينيسترلىگى رە-پەرتۋارلىق كوللەگياسىنىڭ باس رەداكتورى قىزمەتتەرىن اتقارعان. «وتان», «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىمەن ماراپاتتالعان. قىزىلجار قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.

– قانشا دەگەنمەن ايەل ادامسىز, قىزعانىش دەگەن بولعان شىعار. سافۋان اعايدىڭ جاس كەزىن ءبىز دە كوردىك, ادەمى كىسى ەدى عوي…

– ارينە, قىزعانىش دەگەن بولعانمەن, كۇيەۋىمدى بىرەۋ الىپ كەتەدى دەگەن وي ميىمىزعا كىرىپ شىقپايتىن. بىردە ءوزىم شارشاپ جۇرگەن كەزىم بولسا كەرەك, كەشىگۋى جيىلەپ كەتكەن سوڭ وزىمشە ءتارتىپكە شاقىرعىم بار. تاڭ اتا كەلگەن ءساكەڭە: «وسى سەندەردىڭ نە ىستەپ جۇرگەندەرىڭدى تەكسەرەيىن» دەپ كوزىنشە تاحاۋيعا تەلەفون شالمايمىن با. شىنىن ايتا قويار تاحاڭ كورىنبەيدى. ءار نارسەنى سىلتاۋراتىپ تۇرىپ الدى. شىدامىم تاۋسىلعان مەن: «سەندەر تاڭعى تورتتە تارقاعان جوقسىڭدار ما؟» دەپپىن. سول كەزدە بارىپ تاحاڭ تورتكە دەيىن نەمەن اينالىسقاندارىن ايتىپ, سايراي جونەلدى. باعانادان بەرى مەنى سىرتتاي باقىلاپ تۇرعان ساكەڭ ىشەگى ءتۇيىلگەنشە كۇلسىن. «نە بولدى؟» دەسەم, «قانشا ساعاتقا دەيىن بولعانىمىزدى تاحاڭ ايتۋى كەرەك ەدى عوي, اۋزىنا ءسوز سالىپ بەرگەن جوقسىڭ با؟» دەيدى.

– باعدات اپاي, وتكەن ومىرىڭىزگە ريزاسىز با؟ ءوزىڭىز بىلەسىز, سوعىستان كەيىن وقىعان قىزدار كوپ بولماعان. «ەگەر تاعدىرىمدى ساكەڭمەن بايلانىستىرماعاندا, عىلىم جولىن تاڭدار ەدىم» دەگەن وكىنىش بولمادى ما؟

– ارينە, ريزامىن. بىزدە قايبىر جەتىسكەن بالالىق شاق بولدى دەرسىڭ. اشارشىلىقتىڭ سوڭىن كوردىك, ودان كەيىن سوعىس, ونىڭ زاردابى بار. اكەم كولۇزاق كوزى اشىق, ەل سىيلايتىن, بەدەلدى ادام ەدى. سول كىسىنىڭ ارقاسىندا ءبىلىم الدىق, ءومىر كوردىك. ءومىرىمنىڭ ەڭ شۋاقتى, ماعىنالى دا مازمۇندى شاقتارى – ساكەڭمەن وتكەن كۇندەرىم. عىلىم جولىن قۋسام, كوپ بولسا كانديدات, ءتىپتى عىلىم دوكتورى بولارمىن. ال وندايلار بارشىلىق قوي. ال ساكەڭنىڭ ارقاسىندا جاقسى-جايساڭمەن, الاشتىڭ مىقتى دەگەن ازاماتتارىمەن ارالاستىق, ولارمەن دامدەس, تاباقتاس بولدىق, ولار ۇلكەن, ءبىز كىشى بولىپ سىيلاستىق. عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ ۇيىندەگى قۇسني, ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ءۇيىندەگى ماريام, گۇلنار دۋلاتوۆا, الىبەك دىنىشەۆتىڭ اناسى كاميلا, ت.ب. جەڭگەلەرىمىز شەشەمىزدەي بولىپ, بىلمەگەنىمىزدى ۇيرەتتى. سولاردىڭ بىزدەرگە جاساعانىن وزدەرىنە قايتارىپ, جاسىمىز كەلگەننەن كەيىن سولارداي بولۋعا تىرىستىق. ارتىمىزداعىلارعا قاراپ, ءوزىمىزدىڭ بىلگەنىمىزدى ولارعا ۇيرەتتىك. سونىڭ ءبارى تاربيە. ءبىلىم ءوز الدىنا, تاربيەنى باسقا قوندىرۋ كەرەك.

– باعدات اپاي, تويعا دايىندىق ءجۇرىپ جاتقان بولار…

– ينديرام مەن كۇيەۋ بالام ءوز قاراجاتتارىنا «ينەش» پەن «پەرەلەتنىە پتيتسى» كىتاپتارىن قايتا باسىپ, پاپالارىنىڭ توقسان جىلدىعىنا تارتۋ ەتتى. جازۋشىلار وداعى «التىن قالام» سەرياسىمەن «ان-ارىس» باسپاسىنان, «قازاقتىڭ ءجۇز رومانى» جوباسىمەن «ينەشتى» ءماجيت داۋلەتباەۆتىڭ «قىزىلجارىمەن» ءبىرگە شىعاردى. شىعارمالارىنىڭ بەس تومدىعىن م.قۇل-مۇحامەد شىعارىپ بەرەم دەپ ەدى, بەس ايدان كەيىن باسقا قىزمەتكە اۋىسىپ كەتتى. قازىر سونى تەندەر ارقىلى «تايماس» باسپاسى شىعارىپ جاتىر. قازاقتا «ءولدىڭ, ماماي, قور بولدىڭ» دەگەن ءسوز بار, بىراق كوزى اشىق ازاماتتار بار عوي, «عالىمنىڭ حاتى, اقىننىڭ اتى ولمەيدى» دەگەن, ءساكەڭدى ۇمىتا قويماس. ساكەڭنىڭ «ءومىر بولسا, ۋاقىت جەتەدى» دەگەن ماقالى بار ەدى. دەگەنمەن, ءالى كۇنگە الماتىدا دا, استانادا دا, تۋعان جەرىندە دە نە كوشە, نە مەكتەپ, نە اۋىلدىڭ ءبىرى ءساكەڭە بۇيىرماي تۇر-اۋ. ءجونى كەلسە, الماتى قالاسىنىڭ اكىمى احمەتجان بالاما كىرىپ, كوزبە-كوز سويلەسسەم دەيمىن. 85 وڭاي جاس ەمەس. انانىڭ ايتارى قاشاندا جاقسى تىلەك قوي. ەلىمە, جۇرتىما, ەل باسقارىپ وتىرعان ازاماتتارعا اماندىق تىلەيمىن.

– باعدات اپاي! ادەمى دە مازمۇندى اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن گۇلزەينەپ سادىرقىزى.

الماتى.