ءتىل تاريحىن زەرتتەگەن كەمەل عالىم
سەنبى, 18 اقپان 2012 7:46
مارحابات تومانوۆتىڭ “قازاق ءتىلى تاريحي گرامماتيكاسىنىڭ ءماسەلەلەرى” (1974), “تۇبىرلەردىڭ دامۋى تۋرالى ماسەلەگە” (1974), ء“ۇستەۋلەردىڭ تاريحىنان” (1975), “تاريحي گرامماتيكا ماسەلەلەرى” (1975 ج. ەكىنشى اۆتورى – ت. قورداباەۆ), “كونە تۇركى جازۋىنىڭ (ورحون-ەنيسەي) ەسكەرتكىشتەرى” (1963), “ماحمۋد قاشعاري ء(حى ع.)”, “ماحمۋد قاشعاري تۇركى تىلدەرىنىڭ فونەتيكالىق قۇرىلىمى تۋرالى” (1971), “تاريحي مورفولوگيانى زەرتتەۋدە كونە مۇرالاردى پايدالانۋدىڭ پرينتسيپتەرى تۋرالى” (1976), “كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرى – قازاق ءتىلى مورفولوگياسىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋدىڭ كوزى بولىپ تابىلادى” (1977) سياقتى تۋىندىلارىنىڭ ءارقايسىسى ءوز الدىنا ءبىر كۇردەلى ماسەلەنىڭ اۋىر جۇگىن ارقالاپ تۇر.
سەنبى, 18 اقپان 2012 7:46
مارحابات تومانوۆتىڭ “قازاق ءتىلى تاريحي گرامماتيكاسىنىڭ ءماسەلەلەرى” (1974), “تۇبىرلەردىڭ دامۋى تۋرالى ماسەلەگە” (1974), ء“ۇستەۋلەردىڭ تاريحىنان” (1975), “تاريحي گرامماتيكا ماسەلەلەرى” (1975 ج. ەكىنشى اۆتورى – ت. قورداباەۆ), “كونە تۇركى جازۋىنىڭ (ورحون-ەنيسەي) ەسكەرتكىشتەرى” (1963), “ماحمۋد قاشعاري ء(حى ع.)”, “ماحمۋد قاشعاري تۇركى تىلدەرىنىڭ فونەتيكالىق قۇرىلىمى تۋرالى” (1971), “تاريحي مورفولوگيانى زەرتتەۋدە كونە مۇرالاردى پايدالانۋدىڭ پرينتسيپتەرى تۋرالى” (1976), “كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرى – قازاق ءتىلى مورفولوگياسىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋدىڭ كوزى بولىپ تابىلادى” (1977) سياقتى تۋىندىلارىنىڭ ءارقايسىسى ءوز الدىنا ءبىر كۇردەلى ماسەلەنىڭ اۋىر جۇگىن ارقالاپ تۇر. “قازاق لەكسيكوگرافياسىنىڭ العاشقى نۇسقاسى” (1968) دەپ اتالاتىن تاريحي ءسوزدىكتانۋعا ارناپ جازعان ماقالاسىنان باستاپ, م.تومانوۆ ورىسشا-قازاقشا سوزدىكتەردى قۇراستىرۋعا اتسالىستى. ولاردىڭ ىشىندە ەكى ءتىلدى قۇرىلىس, ارحيتەكتۋرا, فيزيكا, استرولوگيا, زاڭ, پەداگوگيكا, پسيحولوگيا سالالارىنا ارنالعان سالالىق تەرميندەر سوزدىگى بار. كوپتەگەن تەرميندىك ءسوزدىكتەرگە العىسوزدەر جازىپ, باسىلىپ شىعۋىنا مۇرىندىق بولدى.
بۇگىنگى قازاق ءسوزىنىڭ تاريحي قالىپتاسىپ, ماعىنالىق, تۇلعالىق جانە قىزمەتتىك تۇرعىدان دامۋى, ەڭ الدىمەن ءتىل قۇرامىنداعى ەسىم سوزدەر مەن قيمىل ءماندى اتاۋلاردىڭ جىكتەلۋىمەن بايلانىستى. وسى جىكتەلۋدىڭ ەڭ نەگىزگى سەبەبىن انىقتاعان مارحابات اعامىز “فونەتيكالىق ۇقساس نەگىزدەردىڭ تاريحي دامۋى بارىسىندا جاسالعان” دەپ باعامدايدى. سوندىقتان دا ءبىر-بىرىنە ۇقساس سوزدەر ەجەلگى زاماندا دەربەس, ءبىر-بىرىنەن بولەك سوزدەر بولماعان, تەك كونتەكست قۇرامىندا عانا ءبىر-بىرىنەن ەرەكشەلەنگەن سينتاكسيستىك ەلەمەنتتەر بولعان دەيدى. عالىم ەسىم تۇبىرلەردىڭ تابيعاتىن انىقتاپ قانا قويماي, ولاردىڭ دامۋ جۇيەسىن, گرامماتيكالىق كاتەگوريالارىنىڭ قالىپتاسۋ جولدارىن دا ءتۇسىندىرىپ بەرەدى.
م.تومانوۆ التايستيكادا, ءتۇركى ءتىلىندە قالىپتاسقان عىلىمي ويلارعا, تۇجىرىمدارعا سۇيەنە وتىرىپ, ءبىرىنشى رەت قازاق ءتىلىنىڭ تاريحي گرامماتيكاسىن جازدى. بۇل كۇنى بۇگىنگە دەيىن بىرەگەي ەڭبەك ءارى دارا وقۋلىق رەتىندە تانىلىپ وتىر.
مارحابات تومانوۆ سونداي-اق, تۇركى تىلدەرىنىڭ سالىستىرمالى گرامماتيكاسىن جازىپ, تۇركىتانۋعا ۇلكەن ۇلەس قوستى. ەجەلگى دەرەكتەردى كەشەندى, جان-جاقتى سالىستىرا زەرتتەۋ ارقىلى تۇركى تىلدەرىنىڭ فونەتيكالىق جانە مورفولوگيالىق قۇرىلىسىنىڭ باستى ەرەكشەلىكتەرىن اشىپ كورسەتتى. تۇركى ءتىلدەرىنىڭ نەگىزگى ءجۇيەلىلىك ەرەكشەلىكتەرىن انىقتاپ, ولارعا ءتان ورتاق بەلگىلەردى كورسەتىپ بەردى. الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, تاريحي ەرەكشەلىكتەرىنە ءسايكەس قازىرگى تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحي ەتنوگەنەزدىك تۇرعىدان ءار ديالەكتىدە ءسويلەگەن تايپالاردان قۇرالعانىن ەسكەرە وتىرىپ, ادەبي ءتىلدى قالىپتاستىرعان نەگىزگى ارنانى تاۋىپ, تىلدەگى باستى زاڭدىلىقتاردى انىقتادى. سوڭعى مىڭ جارىم جىل بويىندا تۇركى حالىقتارى باسقا حالىقتارمەن ءجيى قارىم-قاتىناسقا ءتۇسىپ, وتە كەڭ كولەمدى مەكەندى جايلاپ, تۇركى تەكتەس ەمەس تايپالاردىڭ تىلدەرىن اسسيميلياتسيالاپ, تۇركىلىك سيپات بەرگەنىن دالەلدەدى.
قازاق ءتىلى – تۇركى تىلدەر توبىنداعى ءبىرشاما جاس ءتىل رەتىندە دە تانىلا باستاعانى بەلگىلى. ونىڭ دامۋدىڭ كۇردەلى پروتسەستەرىنەن وتكەن وزىندىك گرامماتيكالىق قۇرىلىمى, قالىپتاسۋ تاريحى بار ءتىل ەكەنىنە قاراماستان, كەڭەس زامانىنداعى تۇركىتانۋ عىلىمىنىڭ اسا ءبىلىمپازى سانالعان ۇلكەن, بەدەلدى عالىم س.مالوۆ قازاق ءتىلىن ەڭ جاس ءتىلدەردىڭ قاتارىنا جاتقىزادى. قاي كەزدە دە بەدەلدى عالىمداردىڭ ايتقان پىكىرىنە قارسى داۋ ايتىپ, جاڭا كوزقاراس ءبىلدىرۋ وڭاي بولماعان عوي. قازاق ءتىلىنىڭ وزگە تۇركى تىلدەرىنىڭ قاي-قايسىسىمەن سالىستىرعاندا دا, باستاۋ بۇلاعى – ورتاق, دامۋ جولى – ءبىر, سوندىقتان ونىڭ كەيىن شىققان جاس ءتىل بولا المايتىندىعىن تەرەڭ عىلىمي پايىمداۋلارمەن, تاريحي دەرەكتەرمەن ءدالەلدەگەن عالىم دا م.تومانوۆ ەدى. تىلىمىزدەگى ءسوز باسىندا قاتاڭ دىبىستاردىڭ مول ايتىلاتىنىن تىلگە تيەك ەتكەن عالىم, قاتاڭ دىبىستاردىڭ تاريحي كونە پروتسەسس ەكەنىن العا ۇستاي وتىرىپ, قازاق ءتىلى جاس ءتىل دەگەن عىلىمي پىكىرگە داۋ ايتادى. س.مالوۆتىڭ پىكىرىنە قوسىلا المايتىنىن جاسىرماي, ويىن بىلايشا تۇجىرىمدايدى: “…قازاق تىلىندە ۇياڭدار مەن قاتاڭداردىڭ اراقاتىناسى دا شامالاس, رت, لت, نت ءتارىزدى كونە دىبىس تىركەستەرى دە ەكى بۋىندى سوزدەر قۇرامىندا ساقتالعان. بىراق بۇل سوڭعى ەرەكشەلىكتەر قازاق ءتىلىنىڭ دە ءپالەندەي جاڭا ەمەس, ونىڭ قالىپتاسا باستاۋى دا سول كونە ءداۋىرلەردە بولعاندىعىنىڭ ءدالەلى بولا الادى”.
پروفەسسور م.تومانوۆ كونە ءتۇركى ەسكەرتكىشتەرىن تەك لينگۆيستيكالىق تۇرعىدان عانا زەرتتەپ قويماي, سونىمەن بىرگە ادەبي دە, تاريحي دا, ارحەولوگيالىق تا مۇرا رەتىندە قاراستىرۋدى جاقتايدى. قازىرگى زەرتتەۋ جۇمىستارىندا بۇل ماسەلە وسىنداي كۇردەلى اسپەكتىدە جان-جاقتى ءارى كەشەندى ءتۇردە قاراستىرىلۋدا. ماسەلەن, ح-حV عاسىرلاردا جازىلعان زەرتتەۋلەردى جۇيەلەۋ بارىسىندا عالىم مىناداي پايىمداۋلار ايتادى: “بۇل زاماندا قازاقتىڭ باي اۋىز ادەبيەتى تۋدى, اۆتورلىق ادەبيەت – جازبا ادەبيەت پايدا بولا باستادى”. ياكي, عالىم جازبا ادەبيەت پەن اۋىز ادەبيەتىن قاتار قاراستىرا وتىرىپ, ولاردىڭ ورنى مەن وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن ۇنەمى ايقىنداپ وتىرادى.
مۇنداي ويلار كەيىنگى زەرتتەۋشىلەردىڭ فولكلورعا قاتىستى وزدەرىنىڭ قاتىناسىن قالىپتاستىرۋعا يتەرمەلەيدى, جەتەلەيدى. اۋىزەكى تىلدە جاسالعان تۋىندىلار دا ءتىل تاريحىن انىقتاۋدا وزىندىك مانگە يە بولادى. عالىمنىڭ ءتىل تاريحىنا قاتىستى جازعاندارى ءبىلىم كوكجيەگىنىڭ كەڭدىگىن, ارنالى بىلىگىن تانىتادى. قازاق تىلىندەگى, كونە نە ورتا تۇرىك تىلىندەگى سوزدەر مەن ءسوزتۇلعالاردى عانا سويلەتىپ قويماي, تىلدىك دەرەكتەردى ارەالدىق باعىتتا, التايستيكالىق دەڭگەيدە سالىستىرا, سالعاستىرا زەرتتەدى.
م.تومانوۆ م.قاشقاريدىڭ “ديۆاني لۇعات-يت تۇرك” اتتى ەڭبەگىن اۋىزەكى ءسويلەۋ ءتىلىنىڭ جيناعى رەتىندە كورسەتەدى. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, بۇل بەرىلگەن دۇرىس باعا ەدى. ويتكەنى, قاشقاري ەڭبەگىندە بەرىلەتىن مىسالدار رەتىندە الىناتىن ماقالدار مەن ماتەلدەر, اڭىزدار اۋىزەكى سويلەۋ ءتىلىنىڭ بىرلىكتەرى ەكەنى انىق. عالىم م.قاشقاري ەڭبەگىن تەرەڭ زەرتتەۋ ارقىلى مىناداي تۇجىرىم ايتادى: “قاشقاري كىتابىندا بەرىلگەن قىپشاق ماتەريالدارى بۇگىنگى قازاق ءتىلىنىڭ العاشقى سيپاتىن تانىتادى”. ءوز كەزى ءۇشىن بۇل وتە باتىل پىكىر بولاتىن.
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, حالىقارالىق تۇركولوگيا كوميتەتىنىڭ ءمۇشەسى بولعان م.تومانوۆتىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى سان-سالالى, جان-جاقتى. ەگەر سانامالاپ كورسەتەر بولساق, ول قالام تارتپاعان ءتىل ءبىلىمىنىڭ سالاسى جوقتىڭ قاسى. ءسىرا, بۇل عالىمنىڭ قارىمدىلىعى, ءبىلىمىنىڭ تەرەڭدىگى بولسا كەرەك. جانە بۇل ءوز كەزەڭىندە عىلىمدا تۋىنداپ جاتقان سان ءتۇرلى قاجەتتىلىكتەردىڭ ۇدەسىنەن شىعۋدى كوزدەگەن ەڭبەكقورلىق ەكەنى انىق. ءيا, بۇل عىلىمعا دەگەن, قازاق تىلىنە دەگەن شەكسىز قۇرمەتتەن تۋىنداسا كەرەك. عالىم ارتىنا قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ سينتاكسيسى, ستيليستيكاسى, مورفولوگياسى, قازاق ادەبي ءتىلى, ديالەكتولوگياسى, قازاق ءتىلىنىڭ تاريحي گرامماتيكاسى, ەجەلگى جازبا مۇراعاتتار ءتىلى, تاريحي فونەتيكا, تۇركى ءتىلدەرىنىڭ سالىستىرمالى گرامماتيكاسى سياقتى كۇردەلى ءماسەلەلەر جونىندە تەرەڭ تەوريالىق ءمانى بار ۇلكەن-ۇلكەن عىلىمي ەڭبەكتەر قالدىردى. قۇنى اتان ءتۇيەگە بەرگىسىز سۇبەلى عىلىمي تۋىندىلار بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى سانالاتىن قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاقتاعى عىلىمي-تەوريالىق تۇرعىدان دامۋىنا دا تالاي ۋاقىت قىزمەت ەتە بەرەرى داۋسىز.
انار سالقىنباي, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
