اقجۇنىس

اقجۇنىس بالا كۇنىندە ادەبي كى­تاپتاردى, اسىرەسە, دەتەكتيۆتىك شى­عارمالاردى كوپ وقىپ وسكەن­دىكتەن بە, كەلەشەكتە قۇقىق قورعاۋ سالا­سىنىڭ قىزمەتكەرى بولۋدى ىشتەي ارمان­دايتىن. بىراق, جان سىرىن جۇرتقا اقتارا قويمايتىن مىنەزىنە باسىپ, سول ارمانى جايلى ەشكىمگە ءتىس جار­مايتىن. ويتكەنى, ول كەزدە قازمۋ-دەگى جالعىز زاڭ­گەرلىك فاكۋلتەتكە ءتۇسۋ قيىننىڭ قيىنى ەدى. سوندىقتان دا ول “كونكۋرستەن وتپەي قالىپتى” دە­گەن قورلىق سوزگە قالعانشا, مۇعا­لىم­دىك ديپلومدى مىسە تۇتا تۇرايىن, قالعانىن تاعى كورە جاتارمىز دەپ تۇيگەن. ءسويتىپ, اۋىلدا سەگىزجىل­دىق مەكتەپتى بىرگە بىتىرگەن ءۇش قۇر­بى­سى­نان قالماي, اۋەلى قىزىل­وردانىڭ ءمان­شۇك مامەتوۆا اتىن­داعى پەدۋ­چي­ليششەسىن, سوسىن قازمۋ-ءدىڭ تاريح فاكۋلتەتىن ءبىتىردى. تۋعان اۋىلى – داۋقارادا بىرنەشە جىل ۇستازدىق ەتتى. الايدا, كوڭىل تۇكپىرىنە جاسىر­عان بالا ارمانى جەتەلەپ, 1987 جى­لى كۇزدە كوكشەتاۋداعى وبلىستىق ىشكى ىستەر باسقارماسىنىڭ كادر بولىمىنە كەلىپ, كامەلەتكە تولماعان ءجاسوسپى­رىمدەر ىستەرى جونىندەگى ينس­پەكتور بولۋعا كەلىسىپ, ەكى ايعا جۋ­ىق سىناق ىسىنەن ءوتتى. وسى قىزمەتكە الۋعا لاي­ىقتى دەگەن باعا بەرىلگەن مىنەزدەمەسى جازىلىپ, قول قويى­لىپ, بۇيرىق دايىندالىپ جاتقان كەزدە ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنەن بۇدان بىلاي قازاق جاستارىن ميليتسيا قاتارىنا الۋدى توقتاتۋ كەرەك, ويتكەنى, ولاردىڭ جەكە قۇ­رام­داعى ۇلەسى 40 پايىزدان جوعارى دەگەن ماعىناداعى نايزاعاي­داي نۇس­قاۋ ءتۇسىپ, انە-مىنە لەيتەنانت اتا­نامىن دەگەن ۇكىلى ءۇمىتى كۇل-پارشا بولدى. 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ جاڭعىرىعى ەدى بۇل. جايسىز حاباردى ەستىگەندە تاعدىر­دىڭ كۇتپەگەن سوققىسى جانىنا بات­سا دا, اقجۇنىس جاسىعان جوق. “بىلتىر جەلتوقساندا الماتىدا بولسام, كوتەرىلىسكە شىعىپ, بايگەگە باستارىن تىككەن, ەل مۇددەسى جولىن­دا قۇربان بولعان قازاق قىزدارى­نىڭ اراسىندا بولماس پا ەدىم؟!. ولاردىڭ كورگەن قورلىعىنىڭ قاسىندا مەنىڭ قىزمەتكە الىنباي قالۋىم تۇك ەمەس قوي...” دەپ, اقىلعا جەڭدىرگەن. كەيىن كوكشەتاۋ پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ تاريح كافەدراسىندا وقىتۋشى بولىپ ىستەپ ءجۇرىپ, ال­ما­تىداعى اباي اتىنداعى قازمپۋ-ءدىڭ اسپيرانتۋراسىنا ءتۇسىپ, ءسىبىر كازاچەستۆوسى تۋرالى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. ىلە ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كوكشەتاۋداعى ءورت­سوندىرۋشىلەر دايارلايتىن ۋچيليششە­سىنىڭ قوعامدىق پاندەر كافەدراسىن باسقارۋعا شاقىرىلدى. بىردەن كاپي­تان شەنى بەرىلدى. وسىلايشا, ۇمى­تى­لۋعا اينالعان بالا ارمانى ويلا­ماعان جەردەن الدىنان قۇشاق جايىپ شىعا كەلدى. ال 1997 جىلى وتباسى جاعدايىمەن قىزىلجار قالاسىنا قونىس اۋدارىپ, سوندا جاڭادان اشى­لىپ جاتقان ىشكى ىسكەر مينيسترلىگى ىشكى اسكەرى جوعارى اسكەري ۋچيليششە­سىنە (قازىر اسكەري ينستيتۋت) اعا وقىتۋشىلىق قىزمەت­كە ورنالاستى. مۇندا دا ءوزىنىڭ اسكەري تارتىپكە بە­رىكتىگىن, كاسىبي بىلىكتىلىگىن اڭعارتىپ, كوپ وتپەي عى­لىمي جۇمىستار ءبو­لى­مىنىڭ باستىعى بول­ىپ تاعايىندالدى. وسى قىز­مەتتە ءجۇرىپ, مايور, پود­پول­كوۆنيك اسكەري شەندەرىنە جانە “قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى” اتاعىنا يە بولدى. ال 2006 جىلى پودپولكوۆ­نيك اقجۇنىس مۇسىرمان ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعىمەن ۋچيليششە باستىعىنىڭ وقۋ جانە عىلىمي جۇمىستار جونىندەگى ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالدى. مۇنىڭ ءوزى اسكەري ۇجىم ءۇشىن ايدى اسپانعا شىعارعانداي جاڭالىق بولدى. ءويت­كەنى, اسكەري ۋچيليششەدە بۇعان دەيىن وسى بيىك لاۋازىمعا بىردە-ءبىر “نازىك جاندى” تاعايىندالماعان ەدى. ونىڭ ۇستىنە, اسكەري شەنى ءتو­مەن پودپول­كوۆ­نيك ايەل وقۋ كافە­درالارىن باس­قاراتىن, مۇيىزدەرى قاراعايداي پولكوۆنيكتەرگە جەتەك­شى­لىك جاساپ, باعىت-باعدار سىلتەمەك. وسى “توسىن جاڭالىق” قۇلاقتارىنا تيگەندە ۋچي­ليششەدەگى ءبىرسىپىرا اعا وفيتسەرلەر قاباقتارىن شىتىپ قالعان كورىنەدى. بىراق, اقجۇنىس ولاردىڭ ەش­قايسىسىنان قايمىعىپ, ىقتارىنا جىعىلا قويعان جوق. قاي ماسەلەدە بولسىن, بىلىكتىلىك پەن بايىپتىلىق تانىتىپ, ءاردايىم ءادىل شەشىم قابىلداۋعا تىرىستى, تۋمىسىنان قازاق قىزىنا ءتان سىپايىلىق پەن ادەپتەن دە اتتاعان ەمەس. كابينە­تىنە كىرجيىپ كىرگەن تالاي ساردارلار “اقجۇنىس شاياحمەتقىزىنىڭ قولاس­تىندا قىزمەت ەتۋگە بولادى ەكەن” دەسىپ, جادىراپ شىقتى. راس, كەيبىر كەۋدەمسوقتاردىڭ ەستەرىنە اسكەري جارعى تالاپتارىن سالىپ, نىعارلاي سويلەپ, قاتاڭ تارتىپكە شاقىرۋعا تۋ­را كەلگەن. ءسويتىپ, ءبارىن دە اقىل­مەن ءوز ورىندارىنا قويا ءبىلدى. كەلەسى جىلى اقجۇنىسكە قازاق­ستان ىشكى اسكەرىنىڭ دەلەگاتسياسىن رەسەيدىڭ پەرم قالاسىنداعى ءاس­كە­ري ينستي­تۋتقا باستاپ بارۋ قۇرمەتى بۇيىردى. تاجىريبە الماسۋ ماق­سا­تىنداعى ساپار ويداعىداي ءوتتى. پەرم­­دىك گەنەرالدار مەن پولكوۆ­نيك­تەر دە قازاقستاندىق ارىپتەستە­رىن پودپولكوۆنيك ايەلدىڭ باستاپ كەلگەنىنە تاڭعالىسىپ: “سىزدەردە دە ءبىز ۇيرەنەتىن نارسە بار ەكەن: بۇدان بىلاي ءبىز دە گەندەرلىك ساياساتتى قول­داپ, ايەل وفيتسەرلەردى كوتەر­مە­لەيتىن بولامىز” دەسىپ جاتتى ءازىل-شىنى ارالاس. وسى ساپاردان سوڭ كوپ ۇزاماي اقجۇنىسكە پولكوۆ­نيك اتاعى مەرزىمىنەن بۇرىن بەرىلدى. ول ءوزى قىزمەت ەتەتىن جوعارى وقۋ ورنىندا وقۋ جانە عىلىمي جۇمىس­تاردىڭ جولعا قويىلۋىنا جانىن سالا اتسالىسىپ, ايتار­لىق­تاي ەڭبەك ءسىڭىر­دى. سوڭعى جىلدارى اسكەري ينس­تيتۋت كۋرسانتتارىنىڭ العان ءبىلىم­دەرى جو­عارى ءبىلىم بە­رەتىن وزگە وقۋ ورنى ستۋ­دەنتتەرىمەن سالىستىر­عاندا الدەقايدا جوعارى ەكەندىگىن ارالىق مەملەكەتتىك باي­قاۋ ناتيجەلەرى انىق كورسەتىپ ءجۇر. بۇل ءتارتىپ پەن تالاپ قاتاڭ ءاس­كەري ءبىلىم ورداسىنىڭ بەدە­لىن ارتتى­را­تىن ءجايت. كوپشىلىگى اۋ­ىل­دان كەلىپ وقۋعا تۇسكەن, كەشەگى ول­پى-سولپى, بىلىمدەرى دە قالالىق قۇر­داس­تارىنا قاراعاندا, ولقىلاۋ بوز­با­لالاردى بىرنەشە ايدان سوڭ بويىنا دا, ويىنا دا قاراپ, تانىماي قالاسىڭ. اقجۇنىس اسكەري ينستيتۋتتىڭ عىلىمي سالاسىنا جەتەكشىلىك جا­ساعالى اتقارىلعان ىستەر دە ءبىر توبە. جىل سايىن حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتي­كا­لىق كونفەرەنتسيالار وتكىزۋ يگى ءداس­تۇرگە ەندى. وقىتۋشىلار ارا­سىن­دا “اسكەري ينستيتۋتتا ىستەيدى ەكەنسىڭ – عىلىممەن شۇعىلدانۋعا ءتيىسسىڭ” دەگەن ۇعىم بۇگىندە بۇل­جى­ماس قاعي­داعا اينالعان. قۇرىلعا­نىنا ءبىر-اق مۇشەل بولعان جاس ينستيتۋتتا قىزمەت ەتە ءجۇرىپ, 5 ادام كانديدات­تىق ديس­سەرتاتسيا قورع­ادى. قازىر 2 وفيتسەر – اسكەري ينستيتۋت باستىعى جۇمابەك احمە­توۆ جانە اقجۇنىستىڭ ءوزى دوكتورلىق, 5 وقىتۋشى كانديداتتىق جۇمىستا­رىن اياقتاۋعا جاقىن. بۇل از با, كوپ پە؟ ارينە, ەلدىڭ ءبىر قيىر شە­تىندەگى, ءىرى عىلىمي ورتالىقتاردان شالعايدا جاتقان شاعىن قالادا ورنالاسقان اسكەري ينستيتۋت ءۇشىن از دەۋ قيىن. بۇل رەتتە اسكەري قىز­مەتشىلەردىڭ عىلىممەن اينالىسۋى ءۇشىن مەملەكەتتىك قازىنادان ەش­قان­داي قارجى بولىنبەي كەلە جات­قان­دىعىن دا ەسكەرمەي بولمايدى. اق­جۇنىس ينستيتۋتتىڭ عىلىمي الە­ۋەتىن تولىقتىرۋ ماقساتىمەن قىزىل­جار­دىڭ بەلگىلى عالىمدارىن دا قىزمەتكە تارتا ءبىلدى. ايتەۋىر, قاشان كورسەڭ دە, ول ءوز قولىمەن قۇرىسقان ءبىلىم ۇياسىنىڭ قامىن ويلاپ, قارلىعاشتاي شىرىلداپ جۇرگەنى... ءومىر ەسقالي, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.