پايىم-پاراساتى مول, ادامدىق پەن ادالدىق سياقتى قاسيەتتى ءون بويىنا سىيدىرعان, ءومىرى ونەگە بولعان تۇلعالار بۇل ومىردەن باقيعا اتتانعان كەزدە, كوپشىلىك قيماستىقپەن «جاقسى كىسى ەدى» دەپ ايتىپ جاتادى. ومىردەن وزعانىنا جىل تولماسا دا, شورا شامعالي ۇلىنىڭ وتاندىق عىلىمعا ەتكەن ەڭبەگى, ەلىمىزدىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى تۋرالى ەستەلىكتەر جورا-جولداستارى, عىلىم-ءبىلىم قايراتكەرلەرىنىڭ اۆتورلىعىمەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالانۋدا. مۇنىڭ ءوزى قايراتكەر عالىمنىڭ وشپەس ەڭبەگىنە بەرىلگەن باعا دەپ ايتۋعا بولادى. ءبىز دە ۇستازىمىز تۋرالى ءسوز قوزعاۋدى ءجون دەپ سانادىق.
عالىمنىڭ اتقارعان ەرەن ەڭبەگى, قول جەتكىزگەن تابىستارى تۋرالى ءسوز قوزعاساق, الدىمەن ويعا كەلەتىنى ونىڭ باي انا ءتىلىمىزدىڭ وتكەنى مەن ءبۇگىنگىسىن ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەپ, قازاق ءتىل ءبىلىمى اتالاتىن ىرگەلى عىلىمنىڭ ىلگەرى دامۋىنا زور ۇلەس قوسقانى ەسكە تۇسەدى. عالىمنىڭ قالامىنان شىققان 300-دەن استام عىلىمي ماقالا, ونىڭ ىشىندە 20 شاقتى مونوگرافيامەن وقۋلىق سوعان دالەل. ونىڭ ەڭبەكتەرى قازاق ءتىلىنىڭ وزەكتى سالالارىنا, اتاپ ايتقاندا, قازاق ءتىلى تاريحى ديالەكتولوگيا, لەكسيكولوگيا, لەكسيكوگرافيا, گرامماتيكا سياقتى كوكەيكەستى ماسەلەلەرگە ارنالعان. ۇستازىمىز كۇشىن سارپ ەتىپ زەرتتەگەن ەكى سالانىڭ ءبىرى – ديالەكتولوگيا بولسا, ەكىنشىسى – ءتىل ءبىلىمى تاريحى. ءسوز بايلىعىنىڭ جەرگىلىكتى قازىناسىن زەرتتەۋ ءۇشىن, قازاق دالاسىن كوپ جىل بويى سۋىعىنا توڭىپ, ىستىعىنا كۇيىپ, ەل-جۇرتىمىزدىڭ ءسوز جيھازىن قالت جىبەرمەي پاراق بەتىنە ءتۇسىرىپ, بىلگەن-تۇيگەنىن عىلىم الەمىنە تانىتقان كورنەكتى عالىم ەڭبەگىن ماقتان تۇتامىز.
ايتالىق, «قازاقتىڭ ايماقتىق لەكسيكوگرافياسى» اتتى ەڭبەگى تۇركىتانۋ عىلىمىندا ايماقتىق لەكسيكوگرافيا تەورياسىنا ارنالعان العاشقى مونوگرافيا. ول الەمدىك دەڭگەيدە وتكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيالارعا, سيمپوزيۋمدار مەن فورۋمدارعا قاتىسىپ, «ديالەكتىلىك لەكسكوگرافيانىڭ تالاس ماسەلەلەرى», «ءتىل ءمادەنيەتى جانە جەرگىلىكتى ەرەكشەلىكتەر», «ديالەكتىلىك تەرمينولوگيا», «تۇركى تىلدەرىنىڭ ايماقتىق لەكسيكوگرافياسى» سياقتى تاقىرىپتاردا بايانداما جاساپ, الەمدىك ءتۇركولوگ عالىمداردىڭ نازارىن وزىنە اۋدارعان ەدى. «قازاق ديالەكتولوگياسى» اتتى تۇڭعىش وقۋلىقتىڭ جارىق كورۋىنە اتسالىسىپ, اۆتورلارىنىڭ ءبىرى بولدى. قازاق جانە تۇركى ءتىلدەرىنىڭ ديالەكتولوگيالىق اتلاسىن جاساۋعا بەلسەندى ءتۇردە قاتىسىپ, كوپجىلدىق ەڭبەگىنىڭ جەمىسى رەتىندە اكادەميك ش.سارىباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ءارى رەداكتورلىعىمەن جارىق كورگەن «قازاق ءتىلىنىڭ ايماقتىق سوزدىگى» قازاق ءتىل ءبىلىمىنە قوسىلعان سۇبەلى ۇلەس سانالادى.
ەرەكشە ەكپىن تۇسىرە ايتاتىنى, سانالى عۇمىرىنىڭ جەتپىس جىلعا جۋىق ۋاقىتىن قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ تاريحىن زەردەلەۋگە ارناعانى. «قازاق ءتىل ءبىلىمى ادەبيەتىنىڭ بيبليوگرافيالىق كورسەتكىشى» اتتى كىتابىنىڭ التى تومىن جاريالاۋ بارىسىندا, ءبىر عاسىرعا جۋىق مەرزىمدە جارىق كورگەن توم-تومداعان كىتاپتاردى, شاڭ باسقان مۇراعاتتاردان اشىپ, مەرزىمدى باسپاسوزدە جاريالانعان ماقالالاردى, مونوگرافيالىق ەڭبەكتەردى ەكشەپ, ونى كارتوتەكاعا ءتۇسىرىپ, جۇيەلەپ كىتاپ ەتىپ شىعارىپ, كوپشىلىككە ۇسىنۋى - وقىمىستىلار تاراپىنان ەرەكشە باعالاندى.
شورا شامعالي ۇلىنىڭ ەڭبەگىنە شولۋ جاساعاندا, تەرمينولوگيا ماسەلەسىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. تەرمينولوگيا بويىنشا داۋلى ءماسەلەلەر توڭىرەگىندە, اتاپ ايتقاندا, تەرميندەردى قولدانۋدا بىرىزدىلىكتىڭ بولماۋى, حالىقارالىق تەرميندەردىڭ قازاقشا بالاماسىن بەرۋدەگى ۇستانىمداردىڭ ارتۇرلىلىگى, حالىقارالىق تەرميندەردىڭ قازاقشا بالاماسىن بەرۋدەگى ولقىلىقتار جونىندە اقپارات قۇرالدارىندا جانە مەملەكەتتىك تەرمينولوگيا كوميسسياسىندا وي-پىكىرىن اشىق ايتاتىن.
شورا شامعالي ۇلىنىڭ قاتارداعى اسپيرانتتان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى دەڭگەيىنە جەتۋى – ءبىز از-كەم ءسوز ەتكەن ەڭبەكتەردىڭ جەمىسى. عالىمنىڭ ەلىمىزدىڭ بەلگىلى جوعارى وقۋ ورىندارىندا پروفەسسور رەتىندە ءدارىس وقۋى – كوپتەگەن ءتىلشى ماماندىعىن مەڭگەرگەن تۇلەكتەردىڭ قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ قىر-سىرىمەن تانىسۋىن مۇمكىندىك بەرگەنىن ايتۋعا بولادى. «قازاق ديالەكتولوگياسى» وقۋلىعىمەن سۋسىنداعان ءتىلشى-فيلولوگتار ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ەڭبەك ەتەدى.
نەگىزىنەن, كوپشىلىك شورا شامعالي ۇلىن قايراتكەر-عالىمدىعىمەن قاتار, سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى, ءومىرى ونەگەگە تولى تۇلعا دەپ تە تانيدى. شوكەڭ جايلى اڭىزعا اينالعان اڭگىمە دە جەتەرلىك. ارىپتەستەرى, جورا-جولداستارى ونىڭ ەرەكشە قاسيەتتەرىن جىر قىلىپ ايتىپ جۇرەدى. العاشقى ويعا ورالاتىنى, عالىمنىڭ كوللەكتسيالىق ونەرگە قۇشتارلىعى. ۇلى شوقان ءۋاليحانوۆ باستاعان كوللەكتسيالىق ونەردى سارىباەۆ اۋلەتىندە شوكەڭ باس بولىپ دامىتقانىن جۇرتشىلىق جاقسى بىلەدى. بۇل تۋرالى كەزىندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جازىلىپ, تەلەديداردان كورسەتىلگەن بولاتىن. عالىمنىڭ سوڭىندا مىڭعا تارتا توسبەلگىلەر, مەدالدار, ەسكى مونەتالار, اقشالار كوللەكتسياسى قالدى. سونداي-اق اۋرۋلاردىڭ سالالارى سارالانىپ, ءبىر جۇيەگە جيناقتالعان مىڭعا تارتا حالىق ەمشىلىگى تۋرالى پاپكالار جينالعان. ەگەر ءسىز اۋرۋىڭىزدىڭ ەم-دومىن بىلگىڭىز كەلسە, رەتتىلىكپەن تىزىلگەن كارتوتەكادان وپ-وڭاي بىلە قوياسىز. شوكەڭنىڭ جيناعان كوللەكتسيالارىنان اركىم اۋرۋىنىڭ ەمىن تاۋىپ, ناتيجەسىندە قۇلان-تازا جازىلىپ كەتكەندەرگە تالاي كۋا بولعان ەدىك. سونىمەن قاتار « ۇلى ادامدار مۇراجايى» سەرياسىمەن دايىندالعان ماتەريالداردىڭ ش.ءۋاليحانوۆقا قاتىستىلارىن ءوزى ءبىلىم العان الماتىداعى №12 مەكتەپكە تاپسىرعان بولاتىن. قازىر بۇل مۇراجاي جاس جەتكىنشەكتەردىڭ ۇلى عالىم تۋرالى قوسىمشا مالىمەت الۋىنا ءمۇمكىندىك تۋدىرىپ وتىر.
سونداي-اق شوكەڭنىڭ فۋتبولعا قۇشتارلىعىن سوزبەن جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. وتكەن عاسىردىڭ 60 جىلدارىنىڭ ەكىنشى جارتىسىندا سپورتتىڭ بۇل ءتۇرى – فۋتبولعا دەگەن كوپشىلىكتىڭ كوڭىلى اۋعان كەزى بولاتىن. جاستار «قايرات» فۋتبول كومانداسىنداعى اعالارىنا ەلىكتەپ, سولار سياقتى اتاقتى فۋتبولشى بولۋدى ارماندايتىن. شوكەڭنىڭ عىلىمي جۇمىستان قالت ەتكەندە «قايرات» كومانداسى تۋرالى گازەت-جۋرنالداردا جارىق كورگەن ماتەريالداردى جيناپ, جۇيەگە تۇسىرەرى, ناتيجەسىندە 100-دەن استام فۋتبول تۋرالى البوم جاساپ, ءۇش كىتاپ, فۋتبول كۇنتىزبەلەرىن باسىپ شىعارۋمەن قاتار, مىڭداعان فۋتبولعا قاتىستى توسبەلگىلەر مەن دوپ بەلگىلەنگەن سپورت كيىمدەرىن, «قايرات» كومانداسىنىڭ اعا-بۋىن وكىلدەرىنىڭ قولى قويىلعان دوپتاردى جيناۋمەن اينالىسقانىن بىرەۋ بىلسە, ءبىرەۋى بىلمەس. ال ۇستاز جاستاردى پاتريوتتىق تاربيەگە باۋلۋدا, وتانشىلدىق رۋحتا ءتاربيەلەۋدە سپورتتىڭ الار ورنىن ەرەكشە فۋتبولدان ۇلتتىق مۇراجاي اشۋ كەرەگىن, وعان قويىلاتىن زاتتارعا ءوزىنىڭ دە ۇلەس قوساتىنىن ايتىپ وتىراتىن ەدى.
وزگەلەرگە ونەگە بولاتىن تاعى ءبىر قاسيەتى – قاراپايىمدىلىعى. مەرەيتويلاردى وتكىزۋدە شوكەڭنىڭ ۇستانىمى ەرەكشە ەدى. 70, 80, 90 جىلدىق تويلارىن الدەكىمدەر سياقتى استا-توك توي وتكىزىپ, ەل ارالاپ, شاپان كيىپ, ەلدى دۇرلىكتىرمەي-اق ءوزى بىتىرگەن الماتىداعى №12 قازاق ورتا مەكتەبى وقۋشىلارىنا اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا قويىلاتىن «ءبىرجان-سارا» وپەراسىنا جەكە قاراجاتى ەسەبىنەن بيلەت ساتىپ الىپ بەرەدى. شوكەڭنىڭ ءىسى ۇلگى بولارلىق ەمەس پە؟!
شورا شامعالي ۇلىنىڭ وزگەشە قاسيەتتەرىنىڭ قاتارىنا اسەم ازىلقويلىعىن, سەزىمتال سەرگەكتىگىن, ورىندى ويىن-قالجىڭ وتىرىسىنىڭ اسابالىعىن قوسار ەدىم. ءبىر قاراعاندا, اتاعى دارداي اكادەميكتىڭ ارقاشان توي-دومالاقتاردىڭ تورىنەن تابىلىپ, جاستارمەن جارىسىپ, جاسىنىڭ توقساننىڭ تورىنە كوتەرىلگەنىنە قاراماستان بي الاڭدارىنىڭ كوركىن قىزدىرىپ, بىرنەشە حالىقتىڭ اندەرىنەن پوپۋرري ورىنداعانى كەشە عانا سياقتى ەدى. ۇستازىم ىلعي دا «ادام ك ۇلىپ ءجۇرۋ كەرەك, كۇلكى ادامنىڭ كوڭىل-كۇيىن كوتەرەدى, ءارى ءومىردى ۇزارتادى. كۇلكى بولعاندا دا جاراسىمدى كۇلكى عانا جانىڭدى جادىراتادى. كۇلۋدىڭ ءتۇرى وسى ەكەن دەپ, نەگە بولسا سوعان ىرجالاقتاي بەرۋگە تاعى بولمايدى» دەپ اقىلىن ايتۋشى ەدى. «كۇلكى – ءومىردىڭ مۇلكى» دەگەندى العا تارتىپ, شوكەڭ 2000-نان استام انەكدوت جيناقتالعان كىتابىن جاريالاۋدى جوسپارلاپ ەدى. امال نە, وعان ۇلگەرمەدى...
ديالەكتولوگيا دارابوزى, بيبليوگرافيا بىلگىرى, ءسوز ساراپشىسى, تەرمين تىلەكشىسى, فۋتبول فاناتى, كوللەكتسيا كوريفەيى, كۇلكى كورولى سياقتى سان قىرلارىن ءسوز ەتكەن ماقالامدى ەلىنە ەتەنە جاقىن «Egemen Qazaqstan» گازەتى اكادەميك شورا سارىباەۆتىڭ توقسان جاسقا تولعان مەرەيتويىنا ورايلاستىرىپ جاريالاعان ەدى. سول ماقالامدا ۇستازىمنىڭ عيبراتتى عۇمىرىنىڭ جالعاسا بەرۋىن تىلەپ, اللا ءساتىن سالسا, ول تۋرالى «عاسىردان ۇزاق عۇمىر» اتتى ماقالا جازسام دەگەن نيەتىم بار ەكەنىن دە تىلگە تيەك ەتىپ ەدىم. امال قانشا, عىلىمي جۇرتشىلىق توقسان بەس جاسقا قاراعان شاعىندا كورنەكتى عالىمىنان ايىرىلدى.
قازاقتا «جاقسىنىڭ – اتى ولمەيدى, عالىمنىڭ – حاتى ولمەيدى» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. شوكەڭنىڭ ەل يگىلىگى, جاقسىلىعى مەن باقىتى جولىنداعى ورەلى ىستەرى, ۇرپاعىنا ءومىرى ونەگە بولاتىن تۇلعا رەتىندە اتى ولمەيتىنى, عىلىمدا قول جەتكىزگەن تولاعاي تابىستارى, جاريالانعان توم-توم ەڭبەكتەرى عىلىمي مۇرا رەتىندە ەلگە قىزمەت ەتە بەرەتىنى ءسوزسىز.
كارىمبەك قۇرماناليەۆ,
ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
