• 24 تامىز, 2012

ادام قۇقىعىنىڭ باس قۇجاتى

13 مين

وقۋ ءۇشىن

Egemen Qazaqstan

ادام قۇقىعىنىڭ باس قۇجاتى

جۇما, 24 تامىز 2012 7:55

اتا زاڭىمىز – كونستيتۋتسيادا ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى, كونستيتۋتسيالىق مىندەتتەرى ەگجەي-تەگجەيلى قاراستىرىلىپ, ەرەكشە كورسەتىلگەن. وندا ەل كولەمىندە قولدانىلاتىن قۇقىق نورمالارى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى حالىقارالىق ۇلگى-قالىپقا نەگىزدەلگەن.
كونستيتۋتسيا مەملەكەتتى ۇيىمداستىرۋ مەن مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ قىزمەتتىك جۇيەسىنىڭ, قۇزىرەتىنىڭ دەموكراتيالىق قاعيداسىن بەكىتتى. حالىق پرەزيدەنتتى, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارىن, جەرگىلىكتى ورگاندار وكىلدەرىن تىكەلەي سايلايدى. حالىق مەملەكەتتىك ءومىردىڭ اسا ماڭىزدى ماسەلەلەرىن شەشۋگە رەفەرەندۋم ارقىلى قاتىسادى. قازاقستاندا ءاربىر ادام ءوز قۇقىعىنا ساي مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ىستەرىن باسقارۋعا, قاتىسۋعا, قوعامدىق بىرلەستىكتەر قۇرۋعا قۇقىلى. ءارتۇرلى الەۋمەتتىك, ۇلتتىق كونفەسسيالىق, كاسىبي جانە باسقا توپتارعا جاتاتىن ازاماتتار دەموكراتيالىق قاعيدانى باسشىلىققا الا وتىرىپ, وزدەرىنىڭ مۇددەلەرىن ءبىلدىرىپ, قورعاي الادى. بۇل ورايدا كونستيتۋتسيا دەموكراتيالىق قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردى ناقتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن زاڭدى كەپىلدىكتەردى قامتاماسىز ەتەدى.

كونستيتۋتسيادا مەملەكەتتىڭ زايىرلى ەكەندىگى كورسەتىلىپ, ونىڭ سيپاتىنا دا ءمان بەرىلگەن. ەلىمىزدە ءدىني بىرلەستىكتەر مەملەكەتتەن بولىنگەن, بارلىق دىندەر مەن ءدىني بىرلەستىكتەر زاڭ الدىندا تەڭ, ءدىني بىرلەستىكتەر مەملەكەتتىك فۋنكتسيالاردى ورىندامايدى جانە ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ قىزمەتى زاڭعا قايشى كەلمەسە, مەملەكەت وعان ارالاسپايدى جانە ءدىني بىرلەستىكتەردى قارجىلاندىرمايدى, ءبىلىم مەن تاربيە بەرۋدىڭ مەملەكەتتىك جۇيەسى ءدىني ءبىرلەستىكتەردەن بولىنگەن جانە زايىرلى سيپاتقا يە. قازاقستاندا ءدىني ۇيىمدارمەن بايلانىس ءجۇرگىزەتىن ارناۋلى مەملەكەتتىك ورگاندار قۇرىلعان. مۇنداي ورگاندار دىنگە قاتىستى زاڭداردىڭ ءمۇلتىكسىز جۇزەگە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
وسى ورايدا ءبىزدىڭ ەلىمىز كونستيتۋتسياعا سايكەس قۇقىقتىق مەملەكەت ورناتۋدا. قۇقىقتىق مەملەكەت دەگەنىمىز ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن تولىق قامتاماسىز ەتەتىن, سونداي-اق قۇقىق نورماسى ارقىلى مەملەكەتتىڭ قۇقىققا قايشى ءىس-ارەكەتتەرگە جول بەرمەۋىن قاداعالايتىن ساياسي بيلىك بولىپ تابىلادى.
وسى كورسەتىلگەن انىقتاماعا سايكەس قۇقىقتىق مەملەكەتتى سيپاتتايتىن ەكى ءتۇرلى باستى قاعيدانى ءبولىپ قاراۋعا بولادى. بىرىنشىدەن, قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك جاعى – ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ تابيعي قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن بارىنشا, تولىق قامتاماسىز ەتۋ. ەكىنشىدەن, قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ زاڭدىلىق قۇبىلىسى – قۇقىق نورمالارى ارقىلى ساياسي رەجىمنىڭ قىزمەتىن جۇرتشىلىق مۇددەسىمەن تىكەلەي بايلانىستىرۋ, مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ قۇزىرەتىن قۇقىقتىق تەجەۋ. وسى كورسەتىلگەن قاعيدانىڭ العاشقىسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ اتا زاڭنىڭ 1-بابىندا تىكەلەي كورسەتىلگەن, وندا ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى ەڭ قىمبات قازىنا دەپ جازىلعان.
قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ ەڭ باستى باعىتى – ءاربىر ازاماتتىڭ جەكە تۇلعا رەتىندە جان-جاقتى جەتىلۋىنە, دامۋىنا بارىنشا جاعداي جاساۋ. ويتكەنى, قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ بەلگىلەرى قوعامدا, ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا زاڭنىڭ ۇستەمدىگىنىڭ كورىنىس الۋى; مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ – زاڭ شىعارۋ, اتقارۋ جانە سوت بيلىگى بولىپ تارماقتارعا ءبولىنۋى; بۇلاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوز فۋنكتسيالارىن ادىلەتتى ىسكە اسىرۋى جانە قۇقىقتىق نەگىزدە قىزمەت اتقارۋى; ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ ناقتىلىعى; ولاردىڭ قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك قورعالۋى; ءارتۇرلى ءبىرلەستىكتەردىڭ, پارتيالاردىڭ, ۇيىمداردىڭ كونستيتۋتسيا شەڭبەرىندە قۇرىلۋى جانە قىزمەت ەتۋى; مەملەكەتتەگى زاڭدىلىق پەن قۇقىق ءتارتىبىنىڭ تۇراقتىلىعى; قوعامدىق سانادان قۇقىقتىق نيگيليزمدى الاستاۋ; ساياسي-قۇقىقتىق ساۋاتتىلىقتى بارىنشا جەتىلدىرۋ; مەملەكەتتىك جانە پارتيالىق قىزمەت فۋنكتسيالارىنىڭ ارا-جىگىن اشۋ; مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن جەتىلدىرۋ; كەز كەلگەن زاڭسىزدىقتارعا تەجەۋ جاسايتىن تاسىلدەردى جۇزەگە اسىرۋ; قۇقىقتىق ءپليۋراليزمنىڭ سالتانات قۇرۋىن قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى.
قۇقىقتىق مەملەكەتتى قۇرۋ ازاماتتىق قوعامنىڭ ورنىعۋىنا جانە دامۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. ال ازاماتتىق قوعام دەگەنىمىز – ادامگەرشىلىك, ءدىني, ۇلتتىق, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, وتباسىلىق قاتىناستار ينستيتۋتتارىنىڭ جەكە تۇلعالار مەن مەملەكەت مۇددەلەرىن قاناعاتتاندىرۋعا بىرلەسىپ جۇمىلا قىزمەت ىستەۋى.
قۇرىلىمىنا بايلانىستى ازاماتتىق قوعام بەلگىلەرىنە: ادامنىڭ, ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ ۇستەم بولۋى مەن سالتانات قۇرۋى; ءار توپقا جاتاتىن ادامدار اراسىنداعى كاسىپكەرلىك باسەكەلەستىكتى دامىتۋ; قوعامدىق-قۇقىقتىق پىكىردى ەركىن تۇردە جاريالاۋ; ادام قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋى تۋرالى مالىمەتتەردى جاريالاۋدى قامتاماسىز ەتۋ; ەكونوميكانىڭ كوپ ساتىلى دامۋىن جولعا قويۋ; ادامنىڭ لايىقتى ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك ساياساتتى ورنىقتىرۋ ماسەلەلەرى جاتادى.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسياسىندا قازاقستاندا الەۋمەتتىك مەملەكەت ورنىقتىرۋدىڭ نەگىزى دە كورسەتىلگەن. وسىعان بايلانىستى كونستيتۋتسيادا مەنشىكتى قورعاۋ, حالىقتى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ, جۇمىسپەن قامتۋ, ءوندىرىس سالاسىندا الەۋمەتتىك ءادىلەتتىلىك ورناتۋ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا باسىمدىق بەرۋ زاڭدى تۇرعىدا بەلگىلەنگەن.
بۇل ماسەلەلەر جونىندە پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» اتتى قۇندى ماقالاسىندا ەرەكشە ءمان بەرىلگەن. وسى العا ماقسات ەتىپ قويىلعان 20 قادامنىڭ بارلىعى دەرلىك ەلىمىزدە الەۋمەتتىك مەملەكەتتى ودان ءارى جەتىلدىرۋگە, دامىتۋعا ارنالعان, وعان قول جەتكىزۋدىڭ ءتيىمدى جولدارى ناقتىلانىپ كورسەتىلگەن.
كونستيتۋتسيادا قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋعا, ازاماتتىق, زايىرلى, الەۋمەتتىك, دەموكراتيالىق قوعام قالىپتاستىرۋعا ناقتى قۇقىقتىق نەگىزدەر جاسالعان. ولاردىڭ ىشىندەگى باستى قۇندىلىق ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى مارتەبەسىنىڭ زاڭدىلىق كورىنىس تابۋى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەگەمەندىك العاننان كەيىنگى جىلدارى ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە مادەني قۇقىقتار, بۇۇ-نىڭ گەنوتسيد قىلمىسىنىڭ الدىن الۋ جانە ول ءۇشىن جازا قولدانۋ, كەپىلگە الۋعا كۇرەس تۋرالى, ازاپتاۋلارعا جاتپايتىن جانە ار-نامىستى قورلايتىن ءىس-ارەكەتتەر مەن جازالاۋ تۇرلەرىنە قارسى جانە تاعى باسقا ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى جونىندەگى كونۆەنتسيالاردى راتيفيكاتسيالادى. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ وكىلى بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كەڭەسىنىڭ مۇشەسى بولىپ وتىر.
1995 جىلى 30 تامىزدا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى بۇكىل الەم مويىنداعان حالىقارالىق اكتىلەردىڭ ەرەجەلەرىن ەڭ باستى قۇندىلىقتار رەتىندە تانيدى. كونستيتۋتسيادا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋى حالىق ەكەندىگى كورسەتىلىپ, ادامنىڭ جانە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن, مىندەتتەرىن ايقىندايتىن قۇقىقتىق مارتەبەسىنە ەرەكشە ءمان بەرىلدى.
بۇل باعىتتا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى – اركىمنىڭ ءومىر سۇرۋگە قۇقىعىن (15-باپ) ەرەكشە اتاپ كورسەتتى. ەشكىمنىڭ ءوز بەتىنشە ادام ءومىرىن قيۋعا حاقىسى جوق. ءولىم جازاسى ادامداردىڭ قازا بولۋىمەن بايلانىستى تەررورلىق قىلمىس جاساعانى ءۇشىن, سونداي-اق سوعىس ۋاقىتىندا ەرەكشە اۋىر قىلمىس جاساعانى ءۇشىن ەڭ اۋىر جازا رەتىندە زاڭمەن بەلگىلەنەدى, ونداي جازاعا كەسىلگەن ادام كەشىرىم جاساۋ تۋرالى ءوتىنىش بەرۋگە دە حاقىلى.
اركىمنىڭ ءوزىنىڭ جەكە باسىنىڭ بوستاندىعىنا قۇقىعى بار (16-باپ). ياعني, زاڭدا بەلگىلەنگەن نەگىزدە جانە تەك قانا سوتتىڭ سانكتسياسىمەن تۇتقىنداۋعا جانە قاماۋدا ۇستاۋعا بولادى.
ادامنىڭ قادىر-قاسيەتىنە قول سۇعىلمايدى (27-باپ). اتا زاڭدا بەلگىلەنگەندەي, ەشكىمدى ازاپتاۋعا, وعان زورلىق-زومبىلىق جاساۋعا, باسقاداي قاتىگەزدىك نەمەسە ادامنىڭ قادىر-قاسيەتىن قورلايتىنداي ءجابىر كورسەتۋگە نە جازالاۋعا بولمايدى. مۇنداي ءىس-ارەكەتتەر جاساعاندارعا زاڭ بويىنشا جاۋاپتىلىق بەلگىلەنگەن.
اركىمنىڭ جەكە ومىرىنە قول سۇعىلماۋىنا ءوزىنىڭ جانە وتباسىنىڭ قۇپياسى بولۋىنا, ار-نامىسى مەن ابىرويلى اتىنىڭ قورعالۋىنا قۇقىعى بار (18-باپ). زاڭعا سايكەس اركىم ءوزىنىڭ جەكە سالىمدارى مەن جيناعان قاراجاتتارىنىڭ, جازىسقان حاتتارىنىڭ, تەلەفون ارقىلى سويلەسكەن ءسوزدەرىنىڭ پوشتا, تەلەگراف ارقىلى جانە باسقا جولدارمەن الىسقان حابارلارىنىڭ قۇپيالىلىعى ساقتالۋىنا قۇقىلى. مۇنداي قۇقىقتى شەكتەۋگە زاڭدا تىكەلەي بەلگىلەنگەن رەتتەر مەن ءتارتىپ بويىنشا عانا جول بەرىلەدى.
تۇرعىن ۇيگە قول سۇعىلمايدى (25-باپ). سوتتىڭ شەشىمىنسىز تۇرعىن ۇيدەن ايىرۋعا جول بەرىلمەيدى. تۇرعىن ۇيگە باسىپ كىرۋگە, ونى تەكسەرۋگە جانە تىنتۋگە زاڭمەن بەلگىلەنگەن رەتتەر مەن ءتارتىپ بويىنشا عانا جول بەرىلەدى.
اركىمنىڭ ءوز قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ سوت ارقىلى قورعالۋىنا قۇقىعى بار (13-باپ). اتا زاڭدا ازاماتتاردىڭ ساياسي قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا ەرەكشە ءمان بەرىلگەن. كونستيتۋتسياعا سايكەس مۇنداي قۇقىقتار مەن بوستاندىقتارعا مىنالار جاتادى. ءسوز بەن شىعارماشىلىق ەركىندىگى. تسەنزۋراعا تىيىم سالىنعان. اركىمنىڭ زاڭ جۇزىندە تىيىم سالىنباعان كەز كەلگەن تاسىلدەرمەن ەركىن اقپارات الۋعا جانە تاراتۋعا قۇقىعى بار. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ بىرلەسۋ بوستاندىعىنا قۇقىعى بار. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى بەيبىت ءارى قارۋسىز جينالۋعا, ميتينگىلەر, دەمونستراتسيالار, شەرۋلەر ءوتكىزۋگە جانە توسقاۋىلدارعا تۇرۋعا حاقىلى. بۇل قۇقىقتى پايدالانۋ مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك, قوعامدىق ءتارتىپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, باسقا ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ ءمۇددەلەرى ءۇشىن زاڭمەن شەكتەلۋى مۇمكىن. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ تىكەلەي جانە ءوز وكىلدەرى ارقىلى مەملەكەت ىستەرىن باسقارۋعا قاتىسۋعا, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنا تىكەلەي ءوزى جۇگىنۋگە, سونداي-اق جەكە جانە ۇجىمدىق وتىنىشتەر جولداۋعا قۇقىعى بار. ازاماتتاردىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ءمادەني قۇقىقتارى تۋرالى دا ەلىمىزدىڭ اتا زاڭىندا ناقتى كورسەتىلگەن. ولار زاڭدى تۇردە العان قانداي دا بولسىن مۇلكىن جەكە مەنشىگىندە ۇستاي الادى. مەنشىك, ونىڭ ىشىندە مۇراگەرلىك قۇقىعىنا زاڭمەن كەپىلدىك بەرەدى. اركىم كاسىپكەرلىك قىزمەت ەركىندىگىنە, ءوز مۇلكىن كەز كەلگەن زاڭدى كاسىپكەرلىك قىزمەت ءۇشىن ەركىن پايدالانۋعا قۇقىلى. اركىم ەڭبەك ەتۋ بوستاندىعىن, قىزمەت پەن كاسىپ ءتۇرىن ەركىن تاڭداۋىنا قۇقىقتى. اركىمنىڭ قاۋىپسىزدىك پەن تازالىق تالاپتارىنا ساي ەڭبەك ەتۋ جاعدايىندا, ەڭبەگى ءۇشىن نەندەي ءبىر كەمسىتۋسىز سىياقى الۋىنا, سونداي-اق جۇمىسسىزدىقتان الەۋمەتتىك قورعالۋعا قۇقىعى بار.
ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك وقۋ ورىندارىندا تەگىن ورتا ءبىلىم الۋىنا كەپىلدىك بەرىلەدى. ازامات مەملەكەتتىك جوعارى وقۋ ورنىندا كونكۋرستىق نەگىزدە تەگىن جوعارى ءبىلىم الۋعا قۇقىقتى. نەكە مەن وتباسى, انا مەن اكە جانە بالا مەملەكەت قورعاۋىندا بولادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتىنىڭ جاسى كەلگەن, ناۋقاستانعان, مۇگەدەك بولعان, اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان جاعدايدا جانە وزگە دە زاڭدى نەگىزدەردە ەڭ تومەنگى جالاقى مەن زەينەتاقىنىڭ مولشەرىندە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرىلۋىنا كەپىلدىك بەرىلەدى.
رەسپۋبليكا ازاماتتارى اتا زاڭدا كورسەتىلگەن قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردى پايدالانا وتىرىپ, كونستيتۋتسيالىق مىندەتتەرىن دە مۇلتىكسىز اتقارۋعا مىندەتتى. ولار ەل كونستيتۋتسياسىن جانە زاڭدارىن ساقتاۋعا, باسقا ادامداردىڭ قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارىن, ابىرويى مەن قادىر-قاسيەتىن قۇرمەتتەۋگە جانە رەسپۋبليكانىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرىن قۇرمەتتەۋگە مىندەتتى.
كونستيتۋتسياعا سايكەس, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعى زاڭعا سايكەس الىنادى جانە توقتاتىلادى, ول قانداي نەگىزدە الىنعانىنا قاراماستان, ءبىرىڭعاي جانە تەڭ بولىپ تابىلادى. رەسپۋبليكانىڭ ازاماتىن ەشقانداي جاعدايدا ازاماتتىعىنان, ءوزىنىڭ ازاماتتىعىن وزگەرتۋ قۇقىعىنان ايىرۋعا, سونداي-اق ونى قازاقستاننان تىس جەرلەرگە الاستاتۋعا بولمايدى. رەسپۋبليكا ازاماتىنىڭ باسقا مەملەكەتتىڭ ازاماتتىعىندا بولۋى سانالمايدى. ياعني, ءبىزدىڭ ەلدە قوس ازاماتتىق الۋ كونستيتۋتسياعا قايشى.
كونستيتۋتسيانىڭ 11-بابىنا سايكەس, رەسپۋبليكانىڭ حالىقارالىق شارتتارىنا وزگەشە بەلگىلەنبەسە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتىن شەت مەملەكەتكە بەرۋگە بولمايدى. مەملەكەت ەل اۋماعىنان تىس جەرلەردە جۇرگەن ازاماتتارىن دا قورعاۋعا جانە ولارعا قامقورلىق جاساۋعا كەپىلدىك بەرەدى.
كونستيتۋتسيادا كورسەتىلگەن ادام, ازامات قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ بۇلجىتپاي ءجۇزەگە اسىرىلۋىنىڭ نىشانى ءارى كەپىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ تابىلادى.