توعىز ءجۇز جىلعا جۋىق تاريحى بار تامىرى تەرەڭ قۇندى نىسان ءاپ-ساتتە ءتىلسىز جاۋدىڭ قۇربانى بولادى دەپ ەشكىم ويلاعان جوق. جالعىز فرانتسيا حالقى نەمەسە حريستيان ءدىنى وكىلدەرىنىڭ عانا ەمەس, بۇل وكىنىشتى جاعدايعا الەم مادەنيەتى مەن رۋحانياتى تۇگەل قايعىرىپ وتىرعانى بەلگىلى. ءبىر عانا ۆيكتور گيۋگونىڭ 800 بەتتىك «پاريج اۋليە اناسىنىڭ شىركەۋى» رومانىنىڭ العاشقى تاراۋى وسىناۋ شىركەۋدىڭ تۇتاس گوتيكالىق ءستيلىن سۋرەتتەمەۋشى مە ەدى؟ ەندى قانشا جەردەن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلسە دە, گيۋگو سيپاتتاعان تۇپنۇسقاداي تاڭعاجايىپ تۋىندى بولا المايتىنى انىق. بۇل تۇرعىدان العاندا اتالعان روماننىڭ قۇنى بۇرىنعىدان بەتەر ارتا تۇسەتىنى اقيقات.
توسىن وقيعا ورنىنا بىرەر ساعاتتا جەتكەن فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانۋەل ماكرون پاريج قۇداي اناسى شىركەۋى اۋماعىندا بولعان ورتكە قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى. مەملەكەت باسشىسى ءوز ۇندەۋىندە پاريج تۇرعىندارى مەن بارلىق فرانتسيا جۇرتىنا ورتتەن زارداپ شەككەن نوتر-دام-دە-پاري قالىپقا كەلتىرىلەتىنىنە ۋادە بەردى.
الايدا, ءدال قازىر مەنىڭ جارتى دەنەم ورتەنىپ جاتىر دەگەن سىڭايدا وكىنىشىن جاسىرا الماعان ماكرون «نوتر-دام – ءبىزدىڭ تاريحىمىز, ادەبيەتىمىز, كوزقاراسىمىز, قيالىمىز. ءبىزدىڭ سوعىستى, ەپيدەميانى, بوستاندىقتى باستان كەشىرگەن ورنىمىز. بۇل ءبىزدىڭ ءومىرىمىزدىڭ ەپيتسەنترى. بۇل قاشىقتىقتى ەسەپتەۋ ەتالونى», دەپ حالىققا باسۋ ايتتى. الەمدىك ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ءورت اتالعان عيماراتتى جوندەۋ جۇمىستارى كەزىندە ورىن العان. الەمگە ايگىلى تاريحي نىساندى قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە ءبىرشاما ۋاقىت كەتەتىنى بەلگىلى. جۇمىستار جوبامەن 2022 جىلى اياقتالۋى مۇمكىن. شىركەۋدى قالپىنا كەلتىرۋ قۇنى شامامەن 6 ميلليون ەۋروعا باعالانعان.
«ءبىز شىركەۋدى قالىپقا كەلتىرەمىز. سەبەبى مۇنى فرانتسۋزدار كۇتۋدە. بۇل ءبىزدىڭ تاريحىمىزعا لايىق جانە ءبىزدىڭ تاعدىرىمىز», دەدى ماكرون. راس, قانشاما عاسىردى اسقاق قارسى الىپ ارتقا تاستاعان, تۇتاس ۇلتتىڭ تەگى مەن تاريحىنا اينالىپ كەتكەن بۇل تاريحي قۇندىلىقتى ۇلت تاعدىرى دەۋدىڭ ءجونى بار.
فرانتسيا دەسە كەز كەلگەن ادامنىڭ كوز الدىنا نوتر-دام, ەيفەل مۇناراسى, مونا ليزا, بوردو شارابى, سانقوي بيكەشتەر, ادەبي كەيىپكەرلەر, گيلوتينا, اككوردەون, جاننا د’ارك, ناپولەون كەلەدى. وسى ءتىزىمدى باستاعان نوتر-دام, ءتىپتى ەيفەل مۇناراسىنان دا قۇندى قازىنا, فرانتسۋز ۇلتى تاريحىنىڭ تۇما باستاۋى.
جالپى, توسىن وقيعا بولسىن, ءتىلسىز جاۋ دەيىك, الدە سوعىس پا, ماڭىزدى ەمەس, ءورت نەدەن باستالسا دا ەل ماتەريالدىق جاعىنان عانا ەمەس, ەڭ ءبىرىنشى مادەني تۇرعىدان توناۋعا ۇشىرايتىنىن تاريح بۇعان دەيىن تالاي رەت دالەلدەدى.
ءبىر ەلدىڭ جۇزدەگەن, ءتىپتى مىڭداعان جىل بويى جاساعان مادەني, رۋحاني ەسكەرتكىشتەرىنىڭ قاس قاعىم ساتتە كۇلگە اينالۋى – سول ەلگە عانا ەمەس, جالپى ادامزات ءمادەنيەتى ءۇشىن ورنى تولماس وراسان وپات. بۇل رەتتە ءار ەل ءوزىنىڭ مەملەكەت ەكەنىن تانىتاتىن قۇندىلىقتارىن قيراتۋدان, بىرەۋلەردىڭ كەلىپ بۇلدىرۋىنەن ساقتاۋى شارت.
بۇعان دەيىن سودىرلاردىڭ سويقانىنان سيرياداعى سوعىس كەزىندە 300-گە جۋىق تاريحي ەسكەرتكىش ب ۇلىنگەنىن بىلەمىز. سيريانىڭ كونە مۇرالار جانە مۋزەيلەر دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ماامۋن ابدۋلكاريم سول كەزدە سيرياداعى 10 مىڭنان استام ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردىڭ 300-گە جۋىعى بۇزىلعانىن ءمالىمدەگەن بولاتىن. تاريحي ماڭىزى مىڭجىلدىقتارمەن ولشەنەتىن الەپپو مەن راككا قالالارىنداعى ەسكەرتكىشتەرگە جانە پالميراداعى قيراندىلارعا قاراپ الەمدىك ءمانى زور ەسكەرتكىشتەردى ءوز قولىمىزبەن قۇرتىپ جاتقانىمىزدى ىشتەي وكىنىشپەن مويىندايمىز. بۇۇ-نىڭ مالىمەتى بويىنشا سيرياداعى 24 تاريحي نىسان تۇگەلىمەن قيراپ قالعان, تاعى 104-ءى ايتارلىقتاي زاقىمدانعان. ب ۇلىنگەن تانىمال نىسانداردىڭ ىشىندە الەپپوداعى تسيتادەل, داماسكىدەگى ومەياد اۋلەتىنىڭ مەشىتى, كرەست جورىقشىلارىنىڭ كراك دە شەۆالە قامالى بولدى.
ءتىپتى ودان ارىدە اۋعانستاننىڭ باميان ايماعىنداعى تاۋعا ويىپ سالىنعان بيىكتىگى 55 جانە 37 مەتر بولاتىن ەكى بىردەي بۋددا ەسكەرتكىشى تاليبتەردىڭ تالقانداۋىنا ۇشىراپ, ءبىرجولا قيراتىلعان ەدى.
ال يراكتاعى 2003-2011 جىلدار ارالىعىنداعى قاقتىعىستا باعداد قالاسىنداعى كونە ۆاۆيلون مۇراجايى زارداپ شەكتى. جالپى, اقش پەن يراك اراسىنداعى كيكىلجىڭ كەسىرىنەن يراك مۋزەيلەرىنەن 170 مىڭ ونەر تۋىندىسى جويىلعان دەگەن دەرەك بار.
ءبىزدىڭ دە الەمدىك تاريحي ماڭىزعا يە نىساندارىمىز از ەمەس. بۇل وقيعادان كەيىن سول قۇندى جادىگەرىمىز اشىق اسپان استىنداعى مادەني مۇراجايلارىمىزدى كوزىمىزدىڭ اعى مەن قاراسىنداي ساقتاۋدى بۇگىننەن باستاپ قولعا الماق كەرەك. ويتكەنى, ازۋىن ايعا ءبىلەپ, بۇكىل ادامزات وركەنيەتىنىڭ وزەگىنە اينالعان ايگىلى پاريج شاھارىنىڭ ءوزى قىزىل جالىنعا رۋحاني قازىناسىن قورعاپ قارسى تۇرا المادى...
ەڭ قيىنى, پاريجدەگى توسىن جاعدايعا ءارتۇرلى پىكىر ايتىپ جاتقاندار از ەمەس. كەيبىرى ءوز ەلىمىزدەگى قۇندىلىقتاردى قۇتقارساق بولدى, قالعانى كۇل بولماسا بۇل بولسىن دەگەن نەمقۇرايلىلىققا سالىنسا, ەكىنشى توپ ءدىني كوزقاراس تۇرعىسىنان شىركەۋدەگى ورتكە شەكە سولقىلداتۋدىڭ قاجەتى شامالى دەگەندى ايتادى. بۇل سوندا رۋحاني ەستەتيكاعا دەگەن ەسسىز قۇشتارلىقتىڭ قۇردىمعا كەتكەنى مە, جوق سوقىر سەنىم مەن «قورتىق سيندرومىنىڭ» قوعام دەرتىنە اينالعانى ما؟ قاۋىپتى.
* * *
الەم تاڭداي قاققان ايگىلى قۇندىلىق وسىلاي قۇردىمعا كەتە جازدادى. قاڭقاسى عانا قالدى دەمەسەڭ, كوك تىرەگەن كونە ساۋلەت وپىرىلىپ ورتاسىنا ءتۇستى. ەڭ وكىنىشتىسى, وسىنداي قۇبىلىس قۇرىلىستار, جوعارىدا اتاپ وتكەن نەبىر تاريحي نىساندار ادامنىڭ قولىمەن دۇنيەگە كەلىپ, سول ادامداردىڭ قولىمەن قايتا قيراتىلادى. نوتر-دامنىڭ دا ورتكە ورانۋىندا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ادام فاكتورى ورىن العانى انىق. وسىعان قاراپ قۇدايدىڭ ەڭ سۇيىكتى جاراتىلىسى – ادام ءوز ىشىندە كلاسسيك ۆيكتور گيۋگونىڭ كەيىپكەرلەرى ەسمەرالداداي سۇلۋ ءھام كۆازيمودوداي ۇسقىنسىز جاراتىلىس ەكەنىن ەسىڭە الاسىڭ!..
* * *
بۇل نىسان بىزگە ادەبي-مادەني تۇرعىدان بارىنشا جاقىن. بىلتىر عانا فرانتسيالىق «Notre Dame de Paris» قويىلىمىنىڭ قازاقشا نۇسقاسى ەلوردامىزدىڭ جيىرما جىلدىعىنا ارنالىپ قويىلعان بولاتىن. ايتا كەتۋىمىز كەرەك, ايگىلى ميۋزيكلگە يتاليالىق-فرانتسيالىق كومپوزيتور ريككاردو كوچچانتە, قويۋشى رەجيسسەر روبەرت ماريەن, ميۋزيكل پروديۋسەرى نيكولاي تالار, حورەوگرافتار مارتينو ميۋللەر مەن ناديا بۋتتيگنول, سونداي-اق شىعارمانى قازاقشاعا اقىن سەرىكزات دۇيسەنعازين تارجىمالاعان بولاتىن.
ءبارىمىز بىلەتىندەي, «Notre Dame de Paris» – گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا ەنگەن ەڭ تانىمال قويىلىم. ەلىمىزدەگى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا قازاقستاندا قويىلعان سپەكتاكل وسىمەن ونىنشى تىلگە اۋدارىلعان ەدى.
