بورىش جانە قىزمەت
سەيسەنبى, 19 ماۋسىم 2012 7:56
ەلىمىزدىڭ ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قۇرىلعانىنا دا جيىرما جىل تاياپ قالدى. بۇل ورايدا ءوز مىندەتتەرىن ابىرويمەن اتقارىپ, تالاپ بيىگىنەن كورىنىپ جۇرگەن ساقشىلار از ەمەس. ولاردىڭ قاتارى كۇننەن-كۇنگە مولىعا تۇسۋدە. جاس كەلسە, ىسكە دەگەندەي, قىزمەتكە جاڭادان الىنعان قىزمەتكەرلەردى تاربيەلەيتىن, ولاردىڭ ۇلگى الاتىن ورتاسى بار. سول جاستار دا الدىڭعى بۋىن تاجىريبەلى اعالارى سەكىلدى بولۋعا ۇمتىلاتىنى انىق. ال ول ورتانى قۇراپ وتىرعاندار ەرلىگىمەن ەلگە تانىلعان ەسىمى بەلگىلى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ەكەنى داۋسىز. ەندەشە, بەيبىت كۇننىڭ باتىرلارىنا اينالعان جاندار تۋرالى ايتقاندا, اۋەلى وت پەن سۋدى كەشكەن سوعىس ارداگەرلەرى تۋرالى ءسوز ەتپەۋ مۇمكىن ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى قازىر ىشكى ىستەر ورگاندارىندا قىزمەت ىستەپ جۇرگەن اۋعاندىقتار, ياعني كەزىندە كەڭەستىك ارميانىڭ قاتارىندا اۋعان سوعىسىنا قاتىسىپ قايتقاندار دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
سەيسەنبى, 19 ماۋسىم 2012 7:56
ەلىمىزدىڭ ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قۇرىلعانىنا دا جيىرما جىل تاياپ قالدى. بۇل ورايدا ءوز مىندەتتەرىن ابىرويمەن اتقارىپ, تالاپ بيىگىنەن كورىنىپ جۇرگەن ساقشىلار از ەمەس. ولاردىڭ قاتارى كۇننەن-كۇنگە مولىعا تۇسۋدە. جاس كەلسە, ىسكە دەگەندەي, قىزمەتكە جاڭادان الىنعان قىزمەتكەرلەردى تاربيەلەيتىن, ولاردىڭ ۇلگى الاتىن ورتاسى بار. سول جاستار دا الدىڭعى بۋىن تاجىريبەلى اعالارى سەكىلدى بولۋعا ۇمتىلاتىنى انىق. ال ول ورتانى قۇراپ وتىرعاندار ەرلىگىمەن ەلگە تانىلعان ەسىمى بەلگىلى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ەكەنى داۋسىز. ەندەشە, بەيبىت كۇننىڭ باتىرلارىنا اينالعان جاندار تۋرالى ايتقاندا, اۋەلى وت پەن سۋدى كەشكەن سوعىس ارداگەرلەرى تۋرالى ءسوز ەتپەۋ مۇمكىن ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى قازىر ىشكى ىستەر ورگاندارىندا قىزمەت ىستەپ جۇرگەن اۋعاندىقتار, ياعني كەزىندە كەڭەستىك ارميانىڭ قاتارىندا اۋعان سوعىسىنا قاتىسىپ قايتقاندار دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
ارينە, اۋعان سوعىسىنىڭ اياقتالعانىنا تابانى كۇرەكتەي جيىرما جىل وتسە دە, ونىڭ سالقىنى ءالى باسىلار ەمەس. وندا قاندى وقيعالاردى باستان كەشىرگەن كەشەگى كەزدەگى ۋىزداي جاس جىگىتتەردىڭ بىرقاتارى بۇگىندە ساليقالى, سالماقتى وتاعاسى اتانىپ, ارامىزدا ءجۇر. ءولىم مەن ءومىر ارپالىسقان وزدەرى بولعان جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە ناعىز سوعىستى كوردى. ءبىز جولىققان سولاردىڭ كەيبىرى ءالى دە اسكەري قالپىن ساقتاپ قالىپتى. اسكەر كەز كەلگەن بوزبالانى شىنداپ, قايراتتىلىققا باۋليدى, ال سوعىس كۇشتىلىكتى تالاپ ەتەدى, دەيدى ولار. مىنە, وسى باتىر تۇلعالى ءۇش جىگىتتىڭ ۇشەۋى دە بۇگىندە تەپسە تەمىر ۇزەتىن قايراتتى كۇيلەرىندە ىشكى ىستەر سالاسىندا ۇلگىلى قىزمەت ەتىپ كەلەدى.
ساپارعازى بايعاليەۆ جاستايىنان سپورتقا جانى قۇمار جان بولعاندىقتان وزگە تۇرعىلاستارىنا قاراعاندا شىمىر بولىپ ەرجەتتى. اسىرەسە, كۇرەس دەگەندە الدىنا جان سالمادى. سول ەكپىنىمەن اسكەردەگى شەكاراشىلار قاتارىنا الىنعاندا دا بويدى كەرنەگەن قۋاتتى كۇشتىڭ تاسقىنىمەن ەرەكشەلەنىپ, كوزگە ءتۇستى. الماتى قالاسىندا وتكەن ورتا ازيا اسكەري وكرۋگىنىڭ سايىسىندا سامبودان ءبىرىنشى ورىندى يەلەنگەن ونى ماماندار ارنايى سپورت روتاسىنا بىردەن قابىلدادى. سونان جان-جاقتان جينالعان وڭكەي سايدىڭ تاسىنداي ءىرى, سەن تۇر مەن اتايىن دەيتىن جولبارىستاي شاپشاڭ, ارىستانداي ايباتتى دا بىلەكتى جاۋىنگەرلەردى الماتى قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى بورانداي اەروۇتقىر بولىمىنە اكەلەدى. مۇندا دەسانتتىق جاتتىعۋدىڭ ناعىز ءتۇرى باستالادى. كۇنبە كۇن بىرنەشە شاقىرىمعا قاجەتتى قۇرال-جابدىقتى ارقالاپ جۇگىرۋ, قاشان كوز ۇشىنداعى قارايعان مەجەلەردى قاعىپ تۇسىرگەنشە اتىپ ۇيرەنۋ, ءوزى سىندى قارۋلى ون شاقتى جاندى جالاڭ قولمەن ۇرىپ جىعۋ سەكىلدى ونەر سىرىن يگەرۋ تاڭ اتقاننان كۇن باتقانعا دەيىن ءبىر تىنبايدى. وسىنداي جاتتىعۋلاردان كەيىن سىلەسى قاتىپ ۇيىقتاپ جاتقان ولاردى ءتۇن ورتاسىندا دابىل قاعىپ شىرت وياتىپ, يىقتارىنا پاراشيۋت ءىلىپ, سوناۋ قارا اسپاننان دوپشا لاقتىرادى. بۇل ولاردىڭ اسكەري اتقاراتىن ءىسى ەدى. سودان جاتتىعۋدا قيىن بولسا, ۇرىستا جەڭىل دەگەندەي, كوك ءجۇزىنەن پاراشيۋتپەن جەمتىگىنە قىران قۇستاي كوز اشىپ-جۇمعانشا ءشۇيلىگە الاتىن, ءبىر ءوزى ءبىر قورا جاۋدىڭ تاس-تالقانىن شىعارا الاتىن دارەجەگە جەتتى-اۋ دەگەندە ولاردى اۋعانستانداعى جاسىرىن اۋە بازاسىنا اكەلەدى. ولار قىزمەت ەتكەن ءبولىم جاۋىنگەرلەرىنىڭ قاي اسكەر تۇرىنە جاتاتىندىعى قۇپيا ساقتالاتىن. ۇستەرىندە جاي عانا الاباجاق اسكەري جۇمىس كيىمى. ارنايى ءبولىمنىڭ جاۋىنگەرلەرى ەكەنىن اجىراتاتىن بىردە-ءبىر بەلگىلەرى, قالتالارىندا قۇجاتتارى دا جوق. وسى قالىپتا قولدارىنا اۆتومات پەن بىرنەشە وقپانتايلارىن عانا الىپ, كوك اسپانداعى سەنىمدى سەرىكتەرى «ميگ-8» تىكۇشاعىنان ەشكىم دە كۇتپەگەن ءبىر ءتۇنى جاۋدىڭ ۇستىنە پاراشيۋتپەن تونەدى…
ول كەزدە كەڭەستىك اسكەري دەسانتشىلار دەگەنگە كونبەي قارسىلاسىپ جاتقان قىشلاقتىڭ ياكي تاۋداعى جاسىرىن بەكىنىستەردىڭ ۇستىمەن اۋەلى «ميگ-8» تىكۇشاعىمەن اينالا ۇشىپ, قارۋلارىڭدى تاپسىرىپ, ۇيلەرىڭە قايتىڭدار دەگەن ماعىنادا ماتىندەرى بار ۇنپاراقتار تاستايدى. ونان سوڭ دۇشمانداردىڭ قارۋلى كۇشىن جويۋ نەمەسە السىرەتۋ ماقساتىندا وسى قالاي دەگەن نۇكتەلەر بومبانىڭ استىنا الىنادى. بىراق, تاۋدىڭ قۋىستارى مەن تەرەڭ ۇڭگىرلەرىنە سىنالاپ جاسىرىنعان دۇشماندار ءبارىبىر امان قالادى. سوندىقتان ولاردى تۇگەلدەي قارۋسىزداندىرۋ ءۇشىن ساپارعازى سەكىلدى دايىن وتىرعان دەسانتتار اسپاننان وقىستان تۇسەدى. سونداي ءبىر چەكاران قىشلاعىن ازات ەتۋ كەزى ساپارعازىنىڭ ەسىنەن ءالى كەتپەيدى. باقايشاعىنا دەيىن قارۋلانعان دۇشماندار ولىسپەي بەرىسپەي جاتقان. ولاردىڭ ءىس-ارەكەتى وزدەرىنە ءجون. ال ساپارعازىعا اتالعان قىشلاقتى جاۋدان بوساتۋ تۋرالى بۇيرىقتى ورىنداۋ قاجەت. بىراق, بۇل وڭاي ەمەس, ساپارعازى قاشاندا قانداي جاۋ بولسا دا ونى قارۋسىزداندىرىپ, امان قالدىرۋدىڭ قامىن قاراستىرعان دۇرىس دەپ سانايدى. الايدا, قانشا جەردەن مۇنداي كوزسىز ىزگىلىككە سالىنعانىمەن جاۋ ونىڭدى ءتۇسىنبەيدى. ءبىر-ەكەۋىن اۆتوماتتىڭ دۇبىمەن ۇرىپ قۇلاتقان ساپارعازى ءۇشىنشىسىنىڭ وزىنە وق جاۋدىرعالى جاتقانىن انىق بايقادى. ەندى قانداي شاپشاڭدىقپەن قيمىلدار بولسا دا, انانىڭ قولىنداعى قارۋىن قاعىپ تۇسىرە المايتىنىن ءبىلدى. ءدال قازىر ءبىرىنشى بولىپ ارەكەت ەتپەسە, كورەر جارىعى وسىمەن تاۋسىلارىن دا سەزدى. سول مەزەت قاس قاعىم ءساتتەگى ويىنان دا وزا قيمىلداعان ساپارعازى جەرگە قۇلاپ بارا جاتىپ شۇرىپپەنى باسىپ قالدى. كوزدەگەنىن قالت جىبەرمەيتىنىن بىلەتىن ءجىگىت جاۋ بولسا دا ادام ولتىرگەنىنە قاتتى قاپالاندى. ءوزىنىڭ انانىڭ قارۋىن قاعىپ ۇلگەرە الماعان دارمەنسىزدىگىنە كۇيىندى. بىراق, سوعىستىڭ اتى سوعىس, كەيىن وسىنداي بىرنەشە قىشلاقتار مەن كىشىگىرىم قالالاردى ازات ەتۋدە قاندى قاقتىعىستىڭ قانشاماسىن باستان كەشىردى…
ءتىپتى بەيبىت كەزدە دە ءوزىن جانە جولداستارىن وقتان امان الىپ قالۋ ءۇشىن سول ۇيرەنگەن ونەرىن قولدانۋعا ءماجبۇر بولعانى بار. وندا اسكەر قاتارىنان كەلگەن سوڭ ىشكى ىستەر ورگانىنىڭ پاترۋلدىك بولىمىندە قىزمەت ءىستەپ جۇرگەن. سونان ءبىر كەزەكتى كەزەكشىلىك بارىسىندا بۇلاردىڭ باعىتىنداعى دۇكەنگە قاراقشىلىق شابۋىل جاسالعاندىعىن ەستيدى. تۇنگى ساقشىلىقتا كەلە جاتقان پوليتسيا لەيتەنانتى ساپارعازى مەن ىشكى اسكەردىڭ ساربازى ەكەۋى قاراڭعى بۇرىشتى اينالا بەرگەندە ەكى ادامعا كەزىگەدى. ءجۇرىستەرى سۋىت كورىنگەن سوڭ قۇجاتتارىن سۇراعانى سول, انالاردىڭ ءبىرى وقىس قيمىلداپ, قوينىنا قول سالادى. وسى ساتتە ساپارعازىنىڭ ارتىندا تۇرعان جاس سارباز ءتىپتى نە بولعانىن اڭعارىپ تا ۇلگەرمەدى. تەك لەيتەنانتتىڭ ەڭگەزەردەي ەكى جىگىتتىڭ ءبىرىن شالىپ, ءبىرىنىڭ قولىن قايىرىپ ۇرىپ جىققانىن كوردى. سويتسە, كۇدىكتى قۇجاتىن كورسەتپەكشى بولعان سىڭاي تانىتىپ, شولاق مىلتىعىن سۋىرىپ الىپتى. كەز كەلگەن سۋىق قارۋدىڭ قانداي قاسىرەت اكەلەتىنىن جاقسى بىلەتىن ساپارعازى شالت قيمىلداپ, ونىڭ قولىن سامبو ادىسىمەن ارتىنا قايىرا جەرگە الىپ ۇرادى. قولما-قول ۇرىستىڭ نەبىر سىنىنان وتكەن ول ەكىنشى كۇدىكتىنىڭ دە ارەكەتىنىڭ الدىن وراپ, ونى كاراتە تاسىلىمەن اياقتان شالىپ, قۇلاتادى. كەيىن بەلگىلى بولعانىنداي, ءالگى ەكى كۇدىكتى ۇستاتپاي جۇرگەن ناعىز قاندىبالاق قاراقشىلار ەكەن.
پوليتسيا مايورى ساپارعازى بايعاليەۆ ەلوردالىق جول پوليتسياسى باسقارماسىنىڭ بولەك باتالونىندا اسكەري دەنە جاتتىقتىرۋشىسى بولىپ قىزمەت ەتتى. ول قالا كوشەلەرىندەگى كولىك قوزعالىسىن قاداعالايتىن جول ينسپەكتورلارىنىڭ اسكەري دەنە تاربيەسىن قاداعالادى. سولاردى قولما-قول ۇرىس تاسىلدەرىنە ءۇيرەتۋدەن جالىقپادى. ءتۇرلى قارۋدى قالاي قولدانۋ قاجەتتىگىنە دايىندادى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ساپارعازى مۇندا اۋعان سوعىسىنا قاتىسىپ كەلگەندەردەن جالعىز ەمەس. 1983-1984 جىلدارى اۋعانستاندا اسكەري بورىشىن وتەگەن پوليتسيا مايورى جانايدار جاناباەۆ تا ارنايى تەحنيكا جونىندەگى اعا ينجەنەر قىزمەتىن اتقارىپ ءجۇر. ول دا اۋەلى تاجىكستاننىڭ تاۋلى ايماقتارىندا جاتتىعۋدان ءوتىپ, ءساۋىر ايىندا تاس تۇيىلگەن پولكپەن بىرگە شەكارانى كەسىپ قانداعار قالاسىنا كەلەدى. بۇل كەزدە ول بولىمشە كومانديرى بولاتىن. ولار تاۋ شاتقالدارىنداعى بەكىنىستەرگە بارعاندا ارقايسىسى قۇرال-جابدىق, قارۋ-جاراق, ازىق-ت ۇلىكتەرىن ەسەپتەگەندە, بارلىعى الپىس كيلو تۇراتىن جۇكتى ارقالاپ ون شاقىرىمعا دەيىن جول ءجۇردى. ونىڭ ۇستىنە اتقىشتار اتىنا ساي بەكىنىستەن جاۋدى ءبىر ەلى اتتاتپاۋلارى قاجەت. بىراق, جاۋ قاراما-قارسى كەلسە, دارمەنى جەتپەيتىنىن جاقسى بىلگەندىكتەن بۇلاردى الىستان مينومەت وعىنىڭ استىنا العاندا دۇنيەنىڭ استان-كەستەڭى شىعاتىن. ال قانداي جاعداي تۋسا دا كۇزەت ورنىن تاستاپ كەتۋگە بولمايدى. تەك ءتۇتىن سەيىلىپ, شاڭ باسىلعان كەزدە عانا كىمنىڭ ءولى, ءتىرى ەكەنى بەلگىلى بولادى. بىراق, جاۋ قانشاما اجال وتىن جاۋدىرماسىن, جانايدار باسشىلىق ەتكەن بولىمشە ەشقاشان ورنىن تاستاپ كەتپەدى. مىنە, بۇگىندە جانايدار سول اۋعان سوعىسىنان العان ءتاجىريبەسىن بەيبىت ومىردە ءوزىنىڭ كاسىبىنە جاراتىپ ءجۇر. پوليتسيانىڭ بايلانىس جانە دابىل قاعۋ قۇرالدارىنىڭ ساقاداي ساي جۇمىس ىستەۋىنە تىكەلەي جاۋاپ بەرەدى.
ال امانتاي ماحمەتوۆ اۋعانستاننان ورالعاننان كەيىن كوپ ۇزاماي ىشكى ىستەر ورگانىنا قىزمەتكە الىنادى. اۋعان سوعىسى كەزىندە ەكى جىل بويى برونەترانسپورتەر جۇرگىزۋشىسى رەتىندە ازىق-ت ۇلىك, قاراۋ-جاراق, وتىن تيەلگەن كولىك كوشتەرىن جاۋ وعىنان قالقالاپ قورعايتىن باستاپ ءجۇرۋشى بولدى. بىردە ول تەرمەزدەن ساربازدار ءمىنگەن, ازىق-ت ۇلىك, قارۋ-جاراق تيەلگەن, جانار-جاعار مايلارى بار ءبىرنەشە بۇركەمەلى كولىك كوشىن باستاپ, جاۋ تىلىنداعى بەكىنىستەرگە جول تارتادى. امانتاي سەكىلدى باسقا دا جاۋىنگەرلەر جۇرگىزگەن اسكەري كولىكتەر ەگەر جاۋ تۇتقيىلدان تاپ بەرىپ اتقىلار بولسا, وتقا ساۋىتتى ءبۇيىرلەرىن توسىپ ەكى قاپتالعا تۇرا قالۋلارى ءتيىس. ايتەۋىر, قايتكەندە دە اۋىر جۇكپەن ىڭىرانا قوزعالعان كوشتى قورعاۋلارى كەرەك. وسىلايشا ۇباپ-شۇباپ كەزەكتى ءبىر تار شاتقالدان وتە بەرگەندە كەنەتتەن قوس ءبۇيىردەن اتىلعان جارىلعىش وقتاردان اينالا تارسىل-گۇرسىلگە ۇلاسىپ سالا بەردى. امانتايدىڭ الدىندا جانار-جاعار ماي قۇيعان كولىك كەتىپ بارا جاتقان ەدى. ەگەر وعان جارىلعىش وق تيسە, ءبارى كوككە ۇشادى. سول ءسات گازدى باسىپ, العا ۇمتىلا بەرگەن امانتاي قاق الدىنا كەپ سنارياد جارىلعانىن كوردى. سوققى ەكپىنى وراساندىعى سونشا, اپانداي جەردى قوپارعان كۇش تولقىنى بۇلاردى كەرى لاقتىرىپ ءجىبەرگەندەي بولدى. بىراق, مۇنداي جاعدايدىڭ تالايىن كورگەن امانتاي تەز ەسىن جيىپ, الدىنداعى ءاپ-ساتتە پايدا بولعان ءۇي ورنىنداي شۇڭقىردى زۋلاي اينالىپ ءوتتى. سول زىمىراعان ەكپىنىمەن جولعا قايتا شىعىپ, جانار-جاعار ماي قۇيىلعان كولىكتىڭ قاپتالىنا دا جەتتى. سونى كۇتىپ تۇرعانداي ەكىنشى رەت اتىلعان سنارياد برونەترانسپورتەرگە كەلىپ سوعىلدى… مىنە, سول كەزدە وزدەرى جارالانسا دا وسىلايشا ەپتى قيمىلداۋلارى ارقاسىندا تالاي اسكەري كوشتى امانتاي سەكىلدى جاۋىنگەرلەر ساقتاپ قالعان ەدى.
كەيىن ول جول پوليتسياسىندا ارنايى جول باستاۋشى باتالونىندا سول ماماندىعىن ودان ءارى جالعاستىردى. ەلىمىزگە رەسمي ساپارلارمەن كەلەتىن شەتەل باسشىلارى مەن نەبىر سىيلى, لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ ءجۇرۋ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتتى. بۇل جوعارى جاۋاپكەرشىلىكتى جۇكتەيدى. ءويتكەنى, قىلمىسكەردىڭ كوكەسى كولىك ىشىندە وتىرادى. سوندىقتان, ساق بولماسا, ويلاماعان تۇستان ويران تۋى مۇمكىن. ارينە, سوعىستاعىداي سويقان قايتالانا قويماس. دەگەنمەن, جۇمىس كەزىندەگى ساقتىققا, جيناقىلىققا, وتە جاۋاپتى بولۋعا سول اسكەردەگى ەكى جىل اۋعاندىق جولدىڭ ۇيرەتكەنى ءومىرلىك كومەككە اينالدى.
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
