ءسىرا, جەر بەتىندەگى پەندە بىتكەن شىنايى زيالىلىق پەن پاراساتتىلىقتى باعالار ساناسىن جوعالتىپ الماسا, ساتباەۆ ەسىمىنىڭ جانە گۋمانيزمىنىڭ دە ادامزات جادىنان ۇمىتىلماسى انىق. كەرىسىنشە, جانىندا تۇرساڭ بيىكتىگى بايقالا بەرمەيتىن, ال الىستاي باستاساڭ شوقتىقتاي تۇسەر الىپ شىڭ ءتارىزدى, جىلدار جىلجىپ, عاسىرلار اينالعان سايىن ساتباەۆتىڭ دا ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ, كۇللى ادامزات وركەنيەتى تاريحىنىڭ ءون بويىنداعى قاداۋ-قاداۋ تۇلعالار قاتارىنان لايىقتى ورنىن الارى اقيقات. قانىش ساتباەۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىن 1999 جىلى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ جانىنداعى يۋنەسكو-نىڭ شەشىمىمەن دۇنيە ءجۇزى حالىقتارى اتاپ وتكەنى وسى پىكىرىمىزدىڭ ايعاعى.
ساتباەۆ سىندى ۇلى تۇلعا جانە ونىڭ قۇندىلىقتار الەمى مەن دۇنيەتانىمى تۋرالى ءبىر نارسە جازۋ – ەرەن بيىك شىڭنىڭ ەتەگىندە تۇرىپ ونىڭ الىپتىعى تۋرالى بولجام ايتقانمەن بىردەي ءىس. سوندا دا بولسا, «جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت, نۇرى تاسىسىن...» دەمەكشى, وتكەن عاسىردىڭ سوڭىندا كوشپەلى قازاق اۋىلىندا دۇنيەگە كەلسە دە, زايىرلىق ءىلىم-ءبىلىمدى جەتە مەڭگەرگەنى سونداي – ەۋروپالىق عۇلامالاردىڭ وزىمەن پىكىر تالاستىرىپ, گەولوگياداعى مەتاللوگەنيا عىلىمىنىڭ نەگىزىن قالىپتاستىرعان, ءسويتىپ حيميا عىلىمىنداعى مەندەلەەۆتىڭ پەريودتىق جۇيەسى سىندى قازاقستاننىڭ مەتاللوگەنيالىق كارتاسىن تۇڭعىش رەت جاساپ, سونىڭ نەگىزىندە بىزگە بەلگىسىز جاڭا پايدالى قازبالاردى اشۋعا كومەكتەسەتىن, كەمەل اقىل-پاراساتىمەن الەمدىك وركەنيەتكە وشپەس ۇلەس قوسىپ كەتكەن فەنومەن تۇلعانىڭ دۇنيەتانىمدىق جۇمباعىن شەشۋگە ۇمتىلۋ قاي سالاداعى زەرتتەۋشىنى دە قىزىقتىرارى انىق.
ءبىز, قوعامتانۋشى عالىمدار ەندى عانا زەرتتەي باستاعان رۋح ماسەلەسى تۋرالى اڭگىمە قوزعالا قالسا, مەنىڭ ەسىمنەن 1947 جىلعى لوندوندا ءوز زامانىنىڭ ءىرى ساياسي قايراتكەرى ۋينستون چەرچيللدىڭ كسرو جوعارى كەڭەسى وكىلدەرىن قابىلداعان كەزدەسۋدەگى سۇحبات شىقپايدى.
– قازاقتاردىڭ ءبارى ءسىز سەكىلدى بيىك پە؟ – دەپ سۇرايدى ۋ.چەرچيلل ساتباەۆتان ونىڭ قاي ۇلت وكىلى ەكەنىن ءبىلگەن سوڭ. سول ساتتە ساتباەۆ:
– و نە دەگەنىڭىز, مەنىڭ حالقىم مەنەن دە بيىك! – دەپ جاۋاپ بەرگەن ەدى عوي.
ءسىرا, بۇل ءسوز ساتباەۆتىڭ تىلىنە تابان استىنان ورالماعان بولار. سوندا دەيمىن-اۋ, 1914 جىلدان, ياعني سول كەزدەگى قازاقتىڭ قوعامدىق وي ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى سەمەيدەگى مۇعالىمدەر سەمينارياسىندا وقىپ ءجۇرگەن كەزىنەن باستاپ, قازاق دالاسىنداعى قوعامدىق-ساياسي ومىرگە بەلسەنە ارالاسقان, اتىسىپ-شابىسقان توڭكەرىستى دە, 1931-1932 جىلدارداعى «قىزىل قىرعىن» جۇتتى دا, ودان كەيىنگى ساياسي قۋعىن-سۇرگىندى دە ءوز كوزىمەن كورگەن, ا.بايتۇرسىن ۇلى, ج.ايماۋىت ۇلى, م.جۇماباي ۇلى, ءا.ەرمەكوۆ سىندى ءوزىنىن رۋحاني ۇستازدارى مەن پىكىرلەس دوستارىنىڭ, اعايىن-تۋعاندارىنىڭ اپەرباقان ساياسي بيلىك تۇزاعىنا ىلىككەنىنە جۇرەگى قان جىلاي وكىنە ءجۇرىپ, ءامىرشىل-اكىمشىل جۇيەنىڭ قاسىرەتىن بۇكىل جان دۇنيەسىمەن ۇعىنعان قانىش يمانتاي ۇلى بۇل ءسوزدى نەگە سەنىپ ايتتى ەكەن؟! مۇنشاما مۇقالماس ۇلتتىق رۋح پەن سەنىمنىڭ, ۇلتتىق نامىس پەن قايراتتىڭ قاينار كوزى قايدا جاتىر؟ وسى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەي وتىرىپ, مەن كەيدە ءوزىمنىڭ ەسىمدە قالعان ساتباەۆ بەينەسىن كوز الدىما قايتا ەلەستەتىپ, اكەمدەي قامقورلىق جاساعان ۇلى ۇستازىممەن بولعان جۇزدەسۋدى ءجيى-ءجيى وي ەلەگىنەن وتكىزەمىن. ءيا, قازىرگى اق ساقالدى اكادەميك اعالارىمىزدان باستاپ, ولاردىڭ بۇگىنگى الپىستى القىمداعان ءىزباسارلارىنا دەيىن – ءبارىمىز-ءبارىمىز «ساتباەۆتىڭ شەكپەنىنەن» شىققانبىز. ول كەزدە اكادەميادا جاي قىزم+++ەت ىستەۋدىڭ ءوزى ەڭ ءبىر قادىرلى دە قاستەرلى لاۋازىم ىسپەتتى ەدى. ەرتەلەتىپ عىلىمي كىتاپحاناعا جەتۋگە تىرىساتىنبىز. سەبەبى ءسال كەشىكسەڭ, كىتاپحانادان ورىن جەتپەي قالۋى مۇمكىن. ات شاپتىرىم وقۋ زالدارىنىڭ قاڭىراپ بوس تۇراتىنى قازىر عوي, ول كەزدە عىلىم مەن بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىق بولەك ەدى.
ىزدەگەن كىتابىمىزدى الىپ, ورنىمىزدى بەلگىلەپ بولعان سوڭ, وڭكەي قىلقانداي جىگىتتەر سىرتقا اسىعاتىنبىز. سونداعى ماقسات – ساعات دالمە-ءدال توعىزدا اكادەميانىڭ الدىندا ماشيناسىنان تۇسەتىن قانىش اعاعا سالەم بەرۋ. جوق, بۇل جالپاقتاۋ دا, جارامساقتانۋ دا ەمەس ەدى. ەسىمى الەمگە ايگىلى ۇلى تۇلعانىڭ قولىن الىپ, حال-جاعدايىمىزدى سۇراعانىنا توبەمىز كوككە جەتكەندەي ءماز بولىپ قالاتىنبىز.
ءالى ەسىمدە, 1961 جىلدىڭ ءساۋىر ايى بولاتىن. امالىم جوقتىعىنان, ۇلكەن كىسىنىڭ مازاسىن الىپ, قابىلداۋىنا كىرۋگە تۋرا كەلدى. ءماجبۇر ەتكەن تۇرمىس جاعدايىم, دالىرەك ايتقاندا – ساكەڭ, سول كەزدەگى فيلوسوفيا جانە قۇقىق ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ارداقتى سالىق زيمانوۆ اعامىز. الدىندا عانا تىپ-تىنىش جۇمىس ىستەپ جۇرگەن حيميا ينستيتۋتىنان «كانديداتتىق مينيمۋم تاپسىرعانىڭنان بايقادىق, فيلوسوفيادان دايىندىعىڭ جاقسى ەكەن, سەن بىزگە كەرەكسىڭ» دەپ ءوزى شاقىرىپ العان ساكەڭ ەندى كەلىپ, «پرەزيدەنتكە بار, جاعدايىڭدى ايت, جاتاقحانادان ورىن سۇرا» دەپ يتەرمەلەمەسى بارما.
قورىققانىم بەكەر ەكەن, قانىش اعا بىردەن قابىلدادى. ۇستىندە اپپاق كيتەلى, قاقىراداي بولىپ وتىر. حال-جاعدايىمدى سۇرادى. قانداي تاقىرىپتى زەرتتەۋمەن اينالىسىپ ءجۇرگەنىمدى سۇرادى. مەن تاقىلداپ جاۋاپ بەرىپ وتىرمىن.
– جاراتىلىستانۋ عىلىمىنىڭ فيلوسوفيالىق-ادىسنامالىق ماسەلەلەرى دەيسىڭ بە؟ جاقسى ەكەن. بىزدە بۇل مۇلدە زەرتتەلمەي جاتقان سالا. ۇلى فيلوسوفتاردىڭ كوپشىلىگى جاراتىلىستانۋشىلاردان شىققان. سەن ءوزىڭ سەرگەي يۆانوۆيچ ۆاۆيلوۆتى بىلەسىڭ بە؟
– ەستۋىم بار.
بۇكىل وداق بويىنشا سەنىڭ تاقىرىبىڭنىڭ بىلگىرى سول كىسى. سەنىڭ ماسكەۋگە بارۋىڭ كەرەك. وقۋىڭ كەرەك, عالىم بولۋ وڭاي ەمەس. كوزىڭنىڭ وتى بار ەكەن. باعىتىڭ دا جاقسى. دۇرىستاپ ىزدەنسەڭ, سەنەن ۇلكەن عالىم شىعادى. مەن سەنى ماسكەۋگە وقۋعا جىبەرەم.
راحمەت ايتقان بوپ, كۇمىلجىڭكىرەپ قالدىم. ماعان ءدال سول ساتتە ماسكەۋدەگى وقۋ ەمەس, ءۇي قاجەت ەدى. قولىمداعى قاعازىما قاراعىشتاپ وتىرعانىمدى سەزدى مە, قانىش اعا جۇلىپ العانداي:
– ول نە؟ ارىز با؟ – دەدى.
تەرلەپ-تەپشىپ قابىلداۋ بولمەسىنە شىقتىم. قانىش اعانىڭ حاتشىسى تامارا اپاي مەنىڭ ابدىراعان تۇرىمە قاراپ ك ۇلىپ جىبەردى.
– نە بولدى, ابدىمالىك.
مەن تۇككە تۇسىنبەگەنىمدى ءبىلدىرىپ, قولىمداعى قاعازىمدى ۇسىندىم.
– وي, ءۇي الىپسىڭ عوي, ساعان ءۇي بەرىپتى, لەنين مەن كيروۆ كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى ەكى قابات ۇيدەن. ءبىر بولمە, 24 شارشى مەتر. قۇتتى بولسىن. بار, كارپينسكيگە بار.
ءسويتىپ مەن ءبىر ايدان سوڭ الماتىنىڭ تۇراقتى تۇرعىنىنا اينالدىم. اكەدەن ەرتە ايىرىلىپ, الماتىعا ارمانىمدى عانا سەرىك ەتىپ كەلگەن ماعان قانىش اعا اكەمدەي قامقورلىق جاساپ, ءبىر اۋىز جىلى ءسوزىمەن توبەمدى كوككە جەتكىزدى. كۇزدە ءماسكەۋگە, اسپيرانتۋراعا جولداما الدىم. امال نە, ءۇش جىلدان سوڭ, سول ماسكەۋدە ۇلى قامقورشىمىزدان ماڭگىگە ايىرىلىپ قالدىق.
كەيىن وزگە ارىپتەستەرىممەن اڭگىمەلەسىپ قاراسام, قانىش اعا تەك ماعان عانا ەمەس, عىلىم مەن بىلىمگە ۇمتىلعان بارشا قازاق جاستارىنا قولىنان كەلگەنشە اكەلىك قامقورلىق جاساعان ەكەن. بۇگىندە سان-سالالى وتاندىق عىلىمىمىزدىڭ بارشا اۋىر جۇگىن كوتەرىپ وتىرعان – سول ساتباەۆ شاكىرتتەرى. شىنايى ۇرپاقتار بىرلىگى مەن ساباقتاستىعى دەگەن وسى. قازاقستاننىڭ عىلىم اكادەمياسى, بۇل – شىن مانىندە ساتباەۆ اكادەمياسى.
سونىمەن اۋەلگى ساۋالىمىزعا قايتا ورالايىق. قىرۋار عىلىمي, مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق مىندەتتەر اتقارا ءجۇرىپ, ءوز زامانىنىڭ ساياسي داۋىلدارىنىڭ وتىندە سان مارتە قىسپاققا ۇشىراسا دا, قاراۋ قىزعانشاقتىق پەن كوپە-كورىنەۋ جالاقورلىقتىڭ زالالىن كوپ تارتسا دا, كوڭىلىندەگى رۋحىن, ءۇمىتىن, بولاشاققا سەنىمىن, ىزگى مەيىرىمىن جوعالتپاعان سۇيەگى اسىلدىقتىڭ سىرى قايدا جاتىر؟! «مەنىڭ حالقىم مەنەن دە بيىك» دەپ مارقايتقان قانداي سەنىمنىڭ كۇشى؟!
كەيبىر زەرتتەۋشىلەر ساتباەۆ بويىنداعى مۇنداي تەكتىلىكتىڭ تامىرىن ونىڭ اتا-بابالارى شەجىرەسىنەن ىزدەپ, الىستان قازبالاپ ءجۇر. بۇل دا قاجەت ءىس. تەكتانۋعا دا, اتاقتى اۋلەتتەر شەجىرەسىن قالپىنا كەلتىرۋگە دە قارسىلىعىم جوق.
ماسەلەگە كەڭ الەۋمەتتىك-مادەني تۇرعىدان قاراۋىمىز قاجەت. ەڭ الدىمەن, ساتباەۆ سىندى سەگىز قىرلى ءبىر سىرلى تۇلعا قانداي ءىستى قولعا السا دا كەڭ پايىمداپ, اۋقىمدى شەشىم تاباتىن سۇڭعىلا عۇلاما – ءداستۇرلى قازاقى تاربيەسىنىڭ جەمىسى.
ءسىرا, مۇنى «رۋحاني ۇندەستىك» دەپ اتاساق تا بولار. ءتىپتى ارىگە بارماي-اق, قازاقتىڭ الاشوردا قايراتكەرلەرىنىڭ ءومىر جولدارىن بارلاپ قاراساڭىز, ولاردىڭ دا وزگە حالىقتار زيالىلارى اراسىندا پىكىرلەس دوس-جاراندارى كوپ بولعانىن بايقار ەدىڭىز. زيالىلار ءبىر-ءبىرىنىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىنە قۇرمەتپەن قاراعان, قاجەت بولعان جاعدايدا سول ىزگى ماقساتتارىنا قولداۋ كورسەتىپ, قامقورلىق جاساعان. ال تۋعان حالقىنىڭ تاعدىرىن جاقسارتۋ جولىندا اتقارعان ىستەرى تەرىس باعالانىپ, توتاليتارلىق ساياسي جۇيەنىڭ قۋدالاۋىنا ۇشىراعان الاش ازاماتتارىنىڭ كەيبىرەۋلەرىن قاۋىپ-قاتەردەن قورعاپ قالۋعا ۇمتىلعاندار دا وزگە حالىقتىڭ زيالى قاۋىمىنىڭ وكىلدەرى. سونداي-اق باياناۋىل اۋدانىندا حالىق سوتى بولىپ قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن جيىرما ءتورت جاستاعى ساتباەۆتى دا 1923 جىلى تومسك قالاسىنداعى تەحنولوگيا ينستيتۋتىنا وقۋعا شاقىرعانى بەلگىلى الاشوردا قايراتكەرلەرى ءالىمحان ەرمەكوۆ پەن ابىكەن ساتباەۆتىڭ دوسى ميحايل انتونوۆيچ ۋسوۆ بولاتىن. قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ ءوزى دە كورنەكتى ورىس عالىمدارى ۆ.ا.وبرۋچەۆتىڭ, م.ا.ۋسوۆتىڭ پىكىرلەرىن ىلگەرى دامىتا وتىرىپ, كەن بايلىقتاردى مەتاللوگەنيالىق بولجاۋ ادىستەرى تۇرعىسىنان اشتى. ءسويتىپ الەمدىك گەولوگيا عىلىمىندا سونى سالانىڭ نەگىزىن قالادى. ساتباەۆ جاڭالىعى دۇنيە ءجۇزى عالىمدارى تاراپىنان قىزۋ قولداۋ تاپتى.
قانىش يمانتاي ۇلى قاشاندا وتاندىق عىلىمي قاۋىمدى الەم زيالىلارىمەن جالعاستىرۋعا ۇمتىلعان. ونىڭ انگلياعا, قىتايعا بارعان ساپارلارى دا, ءتىپتى ءوزى قاتىسىپ ۇلگەرە الماي كەتكەن دەليدەگى الەم گەولوگتارىنىڭ ءبىرىنشى حالىقارالىق كونگرەسىنە قالاي دايىندالعانى دا وسى ويىمىزدى ايعاقتاي تۇسەدى. قازىرگى ءبىزدىڭ زامانداستارىمىزدىڭ, زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ حالىقارالىق بايلانىستاردى ءۇزىپ الماي ءار تاراپتاعى ارىپتەستەرىمەن تىعىز شىعارماشىلىق قارىم-قاتىناس ورناتۋى قاجەت-اق. ساتباەۆ تاعىلىمىنان الار ەكىنشى ءتۇيىن – وسى.
ۇشىنشىدەن, قانىش ساتباەۆ – جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىندا ءوسىپ جەتىلگەن جاڭا تولقىن قازاق زيالىلارىنىڭ وكىلى. ءاليحان بوكەيحان مەن احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ سوڭىنا ەرگەن ۇلت زيالىلارىنىڭ بۇل جاڭا تولقىنى سىرتقى ىسىمەن دە, ىشكى مازمۇنىمەن دە XVIII عاسىرداعى فرانتسۋز اعارتۋشىلارىنا ۇقسايتىن.
جاڭا تولقىن قازاق عالىم-اعارتۋشىلار, ولاردىڭ اراسىندا ساتباەۆ تا, اۋەزوۆ تە بار, تۋعان حالقىن ونەر-بىلىمگە كەنەلتۋ ارقىلى الەمدىك وركەنيەت كوشىنە ىلەستىرۋگە ۇمتىلدى. ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ جاڭا ءالىپبي جاساۋدى قولعا الۋى, X.دوسمۇحامەدوۆتىڭ «مەديتسينا», م.جۇماباي ۇلىنىڭ «پەداگوگيكا», ج.ايماۋىت ۇلىنىڭ «پسيحولوگيا», م.اۋەزوۆتىڭ «قۇرىلىس ماتەريالدارى», ق.ءساتباەۆتىڭ «الگەبرا» وقۋلىقتارىن جازۋعا وتىرۋى وسى ىزگى ماقسات جولىنا باعىتتالعان ارەكەتتەر ەدى.
بوزبالا قانىشتىڭ سەمەي قالاسىنداعى اباي كەشىن ۇيىمداستىرۋعا بەلسەنە ارالاسۋى, ا.زاتاەۆيچكە قازاقتىڭ 25 ءانىن ايتىپ بەرىپ, نوتاعا ءتۇسىرتۋى, باياناۋىل تاۋىنىڭ بوكتەرىندە «ەڭلىك-كەبەك» سپەكتاكلىن قويىپ, ءوزى دە رولدە ويناۋى, ماسكەۋدەن «ەر ەدىگە» داستانىن كىتاپ ەتىپ باستىرۋى, قازاقتىڭ تۇڭعىش تەاترى تۋرالى ماقالا جازۋى – ءبارى-ءبارى اتاق-داڭق قۋعاننان ەمەس, ەلىمە, حالقىما پايدام ءتيسىن دەگەن ەلگەزەك نيەتتەن تۋعان ىزگى ىستەر بولاتىن. ەل مۇددەسى جولىنداعى ەلگەزەكتىك, بولاشاعى بار جاسقا بار مەيىرىمىن توگەتىن ىزگىلىك, وزىنە قىساستىق جاساعان ادامعا دا كەك ساقتاماي, اياۋشىلىقپەن قارايتىن اسكەتتىك. قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ جاسىنان بويىنا سىڭىرگەن الگى دۇنيەتانىمدىق-ءفالسافالىق جانە اعارتۋشىلىق-گۋمانيستىك مۇراتتارىنىڭ كورىنىسى. ءومىرلىك ۇستىنعا اينالعان وسى اسقاق مۇرات ونىڭ ءوزىن دە شىرقاۋ بيىككە كوتەردى. اعىلشىن پرەمەر-مينيسترىنە «مەنىڭ حالقىم مەنەن دە بيىك» دەپ ايتقىزعان دا سول اسىل مۇراتىنىڭ ماڭگىلىك وشپەيتىنىنە, كەيىنگى ۇرپاقتارىنىڭ جۇرەگىندە جالعاساتىنىنا دەگەن سەنىم ەدى.
ابدىمالىك نىسانباەۆ,
ۇعا اكادەميگى
