العاش تىڭداعان كۇيىمەن-اق ەسكى كۇيلەردى وزگەشە ورنەكتەپ, وزىندىك مانەرمەن تارتاتىن قاسيەتى باۋراپ الدى. «كوركەم حانىم», «قوڭىر الا», «اينام قالدى» سىندى بايىپتى كۇيلەردى بايسال قاعىسپەن, ەرەكشە باپپەن تارتتى. ەستى دىبىسى مەن وزگەشە ورنەگى جادىمىزعا جاتتالىپ قالدى. ورالدىق دوس-جارانعا سۇراۋ سالىپ, ءمان-جايىن ءبىلىپ, تەلەفونمەن تىلدەستىك. ماقسات – جىل سايىن وتەتىن «استانا-ارقاۋ» ءداستۇرلى تۇركى مۋزىكاسى فەستيۆالىنە قوناق رەتىندە شاقىرۋ. جاقىن تانىسىپ, سۇراسىپ-ءبىلىسىپ, كۇي ونەرىنىڭ سان قىرلى قاتپارىنان سىر اقتارسا دەگەن وي. سويلەسكەن زاماتتا ايتقانى «ءىنىم, كوڭىلىڭە راحمەت, الدىمىزدا وتەگەن جۇماش ۇلى دەگەن كۇيشى اقساقالىمىز بار. وتاعاڭ توقسانعا تايادى, جازىپ الساڭىزدار – دايىن قازىنا. اۋەلى جول سول كىسىنىكى, ناسيحات كەرەك بولسا, كۇيشىنى دارىپتەۋ ماقسات بولسا – وتەگەن اقساقالدى شاقىرىڭدار» دەپ ىنىلىك ىزەت پەن قازاقى ادەپتىڭ ادەمى ۇلگىسىن كورسەتتى. وتەگەن اتامىز بولسا, دەنساۋلىعىن العا تارتىپ, ۇزاق جولعا شىعا المايتىنىن ايتىپ, «بارسا, ەدىگە اعاڭ بارسىن» دەدى.
اعامىزبەن استانا تورىندە جولىعىپ, ەكى-ءۇش كۇن اڭگىمە شەرتىپ, كۇمبىر كۇي تىڭداپ, شەر تارقاتقان ادەمى كۇندەر ەستەلىك بولىپ قالدى. تاريحقا ءجۇيرىكتىگىن, كۇي اڭىزدارىن تالماي ايتاتىنىمەن قاتار دومبىرا جاسايتىن كانىگى شەبەر ەكەنىن سول جولى بىلدىك. اسىلى, ەرتەدەگى ونەرپازدىڭ كوبى اسپابىن ءوزى شاۋىپ, قالاعان اعاشتان ءتۇيىن ءتۇيىپ, ىشەگىن دە ءوزى شيىرىپ, ىڭعايىنا بارىنشا بەيىمدەپ وتىرماۋشى ما ەدى! سول ءداستۇردى بۇگىنگە جەتكىزۋشى كونەكوز كۇيشىنىڭ ءبىرى. ەدىگە اعامىزدىڭ ءوزى جاساعان اسپابىن شەرتىپ كوردىك. اعامىز دومبىرانى تەرىس ۇستاۋىنا بايلانىستى ىشەگىن تيەك تۇسىنان اۋىستىرىپ سالادى ەكەن. ءتىلى شەشەن, سايراپ-اق تۇر. اشەكەي-ورنەگى دە جاراسىمدى. جايىق وڭىرىنە اتى جايىلعان شەبەردىڭ دومبىراسىن ارنايى كەلىپ, قالاپ الىپ كەتەتىنىن تالاي كۇيشى ءسوز ەتكەن. ماڭعىستاۋدىڭ ماڭماڭگەرى اتانعان سەرجان شاكىرات اقساقالمەن ەكەۋى سول فەستيۆالدىڭ ءسانىن كەلتىردى. قاشان كورسەڭىز, سەرجان كۇيشىنىڭ قاسىنان ءبىر ەلى شىقپاي, دومبىراسىن الىپ ءجۇرىپ, ءىلتيپات كورسەتۋى كوبىمىزگە وي سالىپ ەدى.
سول جولى قۇلاق قۇرىشىن قاندىرعان سىرباز كۇيشىنىڭ ەرەكشەلىگى – دومبىرانى سولاقاي ۇستاۋى مەن كۇي اۋەنىنىڭ جەلىسىن ۇزبەي, قاعىستى نىق قاعۋى, (شالىس پەرنە اتىمەن جوق), دىبىستى ادەيى ءۇزىلدىرىپ, وڭ قول ساۋساعىنداعى دىبىستىق اشەكەيدىڭ ءدال مولشەرى, كۇيگە بايلانىستى ءار پەرنەنى ەرەكشە تەربەي تارتۋى. باعزى مانەر, بىلقىل دىبىس, ارتىق قاعىسسىز جۇمساق شەرتىس. تابيعاتىنان كۇيدىڭ جىلدام تارتىلۋىنا مۇلدە قارسى ەكەنىن, الدىن كورگەن كۇيشىلەردىڭ ەسكەرتپەسى كوبىنە تەز ويناۋعا قاتىستى بولاتىنىن تىلگە تيەك ەتكەن. اكەم مەن اعام ۇيرەتكەن كۇيلەردىڭ ۇناعانىن عانا الدىم دەيدى. بۇگىندە كۇيدىڭ قوسپاسى كوپ, تاسىر-تۇسىر جۇلقي تارتۋ, نەمەسە كوپكە جاعىنۋ باسىم ەكەنىن قىنجىلا ايتتى. كۇيدى عيبرات اڭگىمەسىمەن قابات ءورىپ وتىرادى. تاريحي دەرەكتەرگە قاتىستى ءبىرشاما جايتتاردىڭ شەتىن اعامىزدان تىڭدادىق. سونىڭ ءبىرى ەلگە بەلگىلى كۇيشى مۇحيت ايتقاليەۆ تۋرالى. «بالا ميشكا» كۇيىنىڭ اۋديونۇسقاسىن تىڭداتتى. «اۆتورى دا, ورىنداۋشى دا مۇحيت اتامىزدىڭ ءوزى. شەشەسى تاتار, ياعني, تاتارعا جيەن, اكەسى ەرتەرەكتە قايتىپ, ءوزى بالالار ۇيىندە ءوستى. اسىراپ العان كىسىلەردىڭ تەگىن العان. اۋەن تاتاردىكى, قوسىلىپ ايتاتىن ءسوزى بولاتىن. بالا دەگەندى تاتارشا مالاي دەسە, ميشكا دەگەن بالا تاتارشا بيلەيدى دەگەنى. نەگىزى, «مالاي ميشكا» دۇرىس, قازاقشاعا اۋىسقاندا «بالا ميشكا» اتالدى. ونى نۇرعيسا اعامىز تارتىپ ءجۇردى. بىزگە دەيىنگى ۇلكەندەردىڭ اڭگىمەسى وسىلاي. مۇحاڭنىڭ تۋمالارى ءالى بار, انىقتاپ سۇراۋىڭا بولادى» دەپ ءسوزىن ءبىر قايىرىپ ەدى اعامىز.
باتىس ءوڭىرى كۇيشىلىك ءداستۇرىنىڭ بيازى كۇيلەرىن ناقىشىنا كەلتىرە تارتاتىن كەمەل كۇيشى – بۇگىندە الماتىعا ءجيى كەلەتىن, مادەني شارالاردىڭ بەل ورتاسىندا جۇرەتىن سىيلى اقساقالدىڭ بىرەگەيى. وسى جولى اعامىزدىڭ رەپەرتۋارىنداعى بارلىق كۇيدى سارقىپ جازىپ الدىق. وراسان ولجا, ورتايماس قازىنا! كەلەشەكتە دالا كۇيلەرىن ساف كۇيىندە تىڭداي الاتىن جاس ۇرپاق ءۇشىن اداستىرماس تەمىرقازىقتاي جارىق باعدار بولاتىن-اق دۇنيە. حالىق كۇيى «اقساق قۇلان», ابىل مەن سوقىر ەسجاننىڭ كۇيلەرى, قۇرمانعازىنىڭ «الاتاۋ», «بايجۇماسى», ماحامبەتتىڭ «ءشىلتەرلى تەرەزە», داۋلەتكەرەيدىڭ «قۇداشا», «اڭشىلىق», «جەڭگەم سۇيەر», «كوركەم حانىمى», الىكەيدىڭ «قوڭىر الا», اقبيكەشتىڭ «اينام قالدى», ەرعاليدىڭ «قوشتاسۋى» سىندى سۇلۋ دا سىلقىم كۇيلەر «باتىس قازاقستاننىڭ ءداستۇرلى مۋزىكالىق مۇراسى» انتولوگياسىنا كۇيشى ەدىگە نابيەۆتىڭ ورىنداۋىندا ەندى.
ءمۇسىلىم امزە,
كۇيشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
ن.تىلەنديەۆ اتىنداعى اكادەميالىق فولكلورلى-ەتنوگرافيالىق وركەسترىنىڭ ديريجەرى
