قىلمىسكەرلەر قۇتىلمايدى
بەيسەنبى, 5 ءساۋىر 2012 8:03
قاي مەملەكەتتە بولماسىن زاڭدى قاساقانا بۇزعان ادام قىلمىسكەر بولىپ تابىلادى. ول جازالانۋعا ءتيىس. ال مۇندايدا قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋدىڭ نەگىزى – قىلمىستى اشۋ جانە ونى جاساعان ادامدى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ. سوندىقتان, جاسىرىنىپ جۇرگەن قىلمىسكەرلەردى ءىزدەۋ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتىنىڭ باسىم باعىتى دەسەك, قازىرگى زامانعى اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ ماسەلەلەرى پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىن ودان ءارى جەتىلدىرۋدەگى باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. مىنە, وسىعان وراي كەشە باس پروكۋراتۋرادا بريفينگ بولدى.
بەيسەنبى, 5 ءساۋىر 2012 8:03
قاي مەملەكەتتە بولماسىن زاڭدى قاساقانا بۇزعان ادام قىلمىسكەر بولىپ تابىلادى. ول جازالانۋعا ءتيىس. ال مۇندايدا قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋدىڭ نەگىزى – قىلمىستى اشۋ جانە ونى جاساعان ادامدى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ. سوندىقتان, جاسىرىنىپ جۇرگەن قىلمىسكەرلەردى ءىزدەۋ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتىنىڭ باسىم باعىتى دەسەك, قازىرگى زامانعى اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ ماسەلەلەرى پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىن ودان ءارى جەتىلدىرۋدەگى باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. مىنە, وسىعان وراي كەشە باس پروكۋراتۋرادا بريفينگ بولدى.
وندا ءسوز العان باس پروكۋراتۋرانىڭ رەسمي وكىلى نۇرداۋلەت سۇيىندىكوۆ بۇرىن ءبىز ينتەرنەت نە ۇيالى بايلانىس ارقىلى تەكسەرۋدىڭ تىركەلگەنى تۋرالى اقپاراتتى كاسىپكەردىڭ الۋىنا, تەكسەرۋشىلەر مەن تەكسەرىلۋشىلەردىڭ نەگىزگى قۇقىقتارى مەن مىندەتتەمەلەرى تۋرالى جادىنامامەن تانىسۋىنا, سونداي-اق تەكسەرىستىڭ وتكىزىلۋىنە بايلانىستى زاڭ بۇزىلۋشىلىقتار جونىندە دەرەۋ حابارلاۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن «بيزنەس تىرەگى» جوباسىنىڭ جىبەرىلگەنى مەن ىسكە اسىرىلعانى جانە «شەكتەۋ» بىرىڭعاي دەرەكتەر بانكىن قۇرۋ تۋرالى دا حالىققا حابارلاعان بولاتىنبىز, دەدى.
دەرەكتەر بانكىنە اكىمشىلىك ايىپپۇلدارىن تولەۋ جونىندەگى مىندەتتەمەلەرىن قاساقانا ورىندامايتىن تۇلعالار تۇسەدى. كەيىننەن بۇل ازاماتتارعا مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋدەن باس تارتىلاتىن بولادى. مىسالى, ادام وزىنە قاجەتتى انىقتامانى, ليتسەنزيانى الا المايدى نەمەسە شەكارادان وتە المايدى. رەسمي وكىل بۇل ورايدا قىلمىسكەرلەردى جانە حابار-وشارسىز جوعالىپ كەتكەن ازاماتتاردى ىزدەۋدىڭ تيىمدىلىگىن ءبۇگىنگى يننوۆاتسيالىق جوبا ايتارلىقتاي ارتتىراتىندىعىن ايتىپ ءوتتى.
ماسەلەن, ۇستىمىزدەگى جىلعى 2 ساۋىردەن باستاپ باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ كوميتەتىنىڭ سايتىنا (www.pravstat.prokuror.kz) ىزدەۋ سالىنعان قىلمىسكەرلەر مەن حابار-وشارسىز جوعالىپ كەتكەن ادامدار تۋرالى مالىمەتتەردى الۋعا رۇقسات ەتىلىپ وتىر. ادامنىڭ ىزدەۋدە جۇرگەنى تۋرالى اقپاراتتى ينتەرنەتتىڭ كەز كەلگەن پايدالانۋشىسى الا الادى. بۇل ءۇشىن «ادامدارعا ىزدەۋ سالۋ تۋرالى اقپارات» سايتى بولىگىنە تەكسەرىلەتىن ادامنىڭ تەگىن, اتى-ءجونىن, تۋىلعان كۇنىن ەنگىزۋ قاجەت.
تەكسەرۋ ناتيجەلەرى بويىنشا ناقتى ۋاقىت بويىنشا تەك قازاقستاننىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ىزدەۋ سالعان ادامدار تۋرالى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە تمد-عا قاتىسۋشى ەلدەر ورگاندارى مەملەكەتارالىق ىزدەۋگە بەرگەن ادامدار جونىندە دە مالىمەتتەر بەرىلەدى. ەگەر ادام ىزدەۋدە جۇرسە, وندا ىزدەۋ سالۋدى كىمنىڭ جانە قانداي ورگاننىڭ جۇزەگە اسىراتىنى, ءىزدەۋ سالۋدى جۇرگىزەتىن ورگاننىڭ كەزەكشىلىك ءبولىمىنىڭ تەلەفون ءنومىرلەرى تۋرالى دەرەكتەر كورىنەدى. وسى مالىمەتتەردى الا وتىرىپ, ازاماتتار ىزدەستىرىلەتىن ادامداردىڭ تۇرعان جەرىن انىقتاۋ ءجونىندە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جاردەمدەسىپ قانا قويمايدى, سونىمەن بىرگە, بۇل ولاردىڭ ءوزدەرىن كريمينالدى ەلەمەنتتەرمەن بايلانىس جاساۋدان قورعاۋعا ءمۇمكىندىك بەرەدى.
باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى س.نۇرلىباي 2007 جىلدان باستاپ كوميتەتتىڭ ەسەپكە الۋ مالىمەتتەرى ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ «جەكە تۇلعالار» مەملەكەتتىك دەرەكتەر قورىنا جۇكتەلدى, سونداي-اق مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارعا «اقپاراتتىق قىزمەت» اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق جۇيە ارقىلى كوميتەتتىڭ دەرەكتەر بانكىنە قولجەتىمدىلىك ۇسىنىلدى. كوميتەت سايتىنداعى ءمالىمەتتەرگە اشىق قولجەتىمدىلىكتىڭ ۇسىنىلۋىن ءبىز العاش رەت ورىنداپ وتىرمىز جانە وسىلايشا ىزدەستىرۋ قىزمەتىنە تەك مەملەكەتتىك ورگانداردى عانا ەمەس, جەكە ۇيىمدار مەن حالىقتى تارتۋدى كوزدەپ وتىرمىز, دەدى.
وتكەن جىلى پروكۋراتۋرا ورگاندارى ىزدەۋدەگى قىلمىسكەرلەردىڭ مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتىن كەدەرگىسىز پايدالانعانىنىڭ جانە ازاماتتىق-قۇقىقتىق شارتتاردى رەسىمدەگەنىنىڭ 315 وقيعاسىن انىقتادى. ىزدەۋدەگى قىلمىسكەرلەردىڭ سوتتىلىعى تۋرالى انىقتامانى الۋ كەزىندە ۇستالۋ دەرەكتەرى دە بولعان. ماسەلەن, 2010-2010 جىلدارى تالدىقورعان قالاسىنىڭ حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنا يلينىح جانە قىدىرباي سوتتىلىقتىڭ بولماۋى نەمەسە بولۋى تۋرالى انىقتامانى بەرۋ تۋرالى ءوتىنىشپەن جۇگىنگەن. ارنايى ەسەپكە الۋ بويىنشا تەكسەرۋ بارىسىندا كوميتەتتىڭ الماتى وبلىسى بويىنشا باسقارماسى يلينىحقا رەسەي فەدەراتسياسى ءنوۆوسىبىر وبلىسى لەنين ءاىىب ەسىرتكى زاتتارىن زاڭسىز ساقتاعانى, تاسىمالداپ, دايىنداعانى ءۇشىن (رف قك 228-بابى 3-بولىگى) ىزدەۋ سالعانىن, ال الاياقتىق جاساعانى ءۇشىن قىدىربايعا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى سايرام ءاىىب ىزدەۋ سالعان. وسىلايشا باس پروكۋراتۋرا مەن ىشكى ىستەر ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جەدەل ءارى ۇيلەسىمدى ارەكەتتەرىنىڭ ارقاسىندا كورسەتىلگەن قىلمىسكەرلەر سوتتىلىق تۋرالى انىقتامالاردى الۋ كەزىندە قولعا ءتۇستى.
الايدا, حقو قىزمەتكەرلەرى ازاماتتاردى مەملەكەتتىك قىزمەتتى الۋعا قۇجاتتارىن بەرگەن كەزدە تەكسەرسە جانە ءتيىستى ورگاندارعا ولاردى ۇستاۋ ءۇشىن ۋاقىتىلى حابارلاسا ولاردى ۇستاۋ دەرەكتەرى نەعۇرلىم كوپ بولار ەدى, سەبەبى حقو جۇگىنگەن جەكە ىزدەۋدەگى ادامدار انىقتامانى الۋعا كەلمەگەندىكتەن, ءالى ۇستالعان جوق. مۇنداي دەرەكتەردى بولدىرماۋ ءۇشىن باس پروكۋراتۋرا حالىققا قىزمەت كورسەتەتىن مەملەكەتتىك ورگاندارعا جانە ۇيىمدارعا, پوشتا, ساقتاندىرۋ ۇيىمدارىنا, بانكتەرگە, ۇيالى بايلانىس ۇيىمدارىنا, نوتاريۋستارعا جانە باسقالارىنا كوميتەتتىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىندە قالىپتاساتىن ىزدەستىرۋدى ەسەپكە الۋ مالىمەتتەرىن پايدالانۋ بويىنشا شارالاردى قابىلداۋدا.
ازاماتتىق كەلىسىم جاساعان ادام پاتەر ساتىپ الۋشى نە كەلىسىم بويىنشا جالعا قابىلداۋشىنى, ياعني بالا باعۋشى, ءۇي ىسىنە كومەكتەسۋشى رەتىندە جانە ت.ب. قابىلداعان ادامىن كوميتەتتىڭ سايتىندا تەكسەرە الادى جانە ونىڭ ىزدەۋدە جۇرگەنىن انىقتاعان جاعدايدا ءتيىستى ىشكى ىستەر نەمەسە قارجى پوليتسياسى ورگانىنا حابارلاي الادى. ماسەلەن, 08.01.1971 ج.ت. گاسانوۆ بەگالي كاشاليەۆيچ دەگەن ادامدى تەكسەرىپ كورەيىك. مىنە, سايتتا ونىڭ الاياقتىق جاساعانى ءۇشىن (قر قك 177-بابى) الماتى ق. بوستاندىق ءاىىب-نىڭ وعان ىزدەۋ سالعانى تۋرالى اقپارات بار. سول سياقتى 1996 جىلى تۋعان شيروكوۆا ەلەنا اناتولەۆنانى تەكسەرگەن كەزدە ونىڭ حابار-وشارسىز جوعالۋى بويىنشا ىزدەۋدە ەكەندىگى تۋرالى اقپارات الامىز. سونداي-اق, 1959 جىلى تۋعان ازامات يگناتەنكو الەكساندر نيكولاەۆيچتى تەكسەرگەن كەزدە, سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىس جاساعانى ءۇشىن (رف قك 290-بابى بويىنشا) وعان رەسەيدىڭ فقق ىزدەۋ سالعانى تۋرالى بىلەمىز, دەدى س. نۇرلىباي.
اتالعان بريفينگتە رەسمي وكىل ن. ءسۇيىندىكوۆ اقتاۋ قالاسىندا ءوتىپ جاتقان سوت وتىرىسىنا بايلانىستى دا ءوز ويىن ءبىلدىردى. ول جابىرلەنگەندەر وزدەرىنىڭ جەكە م ۇلىكتەرىنە عانا قاتىستى تالاپتارىنان باس تارتۋدا جانە بۇل نەگىزگى ايىپتى قۇرايتىن مالىمەتتەرگە ءتيىستى ەمەس, دەدى.
سونىمەن قاتار, ولاردىڭ بىردە-ءبىرى جاپپاي تارتىپسىزدىك كەزىندە م ۇلىكتەرىنە زيان كەلگەنىن جاسىرمايدى.
جاپپاي تارتىپسىزدىككە (قك 241-باپ) بايلانىستى ءىس جابىرلەنۋشىلەردىڭ (قىك 32-باپ) ارىزدارىنان تىس قوزعالىپ وتىر. دەمەك, جاڭاوزەن قالاسىندا ورىن العان جاپپاي تارتىپسىزدىككە بايلانىستى ءىس دۇنيە-مۇلكى ب ۇلىنگەن جابىرلەنگەن كاسىپكەرلەر تاراپىنان ەمەس, كەرىسىنشە ورىن العان قىلمىستىڭ قوعامدىق قاۋىپتىلىگىنە بايلانىستى قوزعالىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى بىرقاتار ءجابىرلەنگەندەردىڭ سوتتالۋشىلارعا قاتىستى م ۇلىكتىك تالاپتارىنان باس تارتۋىنان قىلمىستىق ءىس توقتاتىلمايدى.
ارينە, جاپپاي تارتىپسىزدىك كەزىندە ب ۇلىنگەن دۇنيە-م ۇلىكتەردىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا مەملەكەت ءجابىرلەنگەندەرگە كومەك كورسەتەدى. ول ءۇشىن ءتۇرلى تەتىكتەر مەن قاينار كوزدەر پايدالانىلۋدا. ماسەلەن, كاسىپكەرلەرگە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ نەمەسە دەمەۋشىلەر ارقىلى ماتەريالدىق كومەك كورسەتۋ. باسقا دا جاعدايلار بويىنشا مەملەكەتتەن تىكەلەي قارجىلاندىرۋ قاراستىرىلۋدا.
بىراق, زاڭ بويىنشا شىعىن ونى كەلتىرگەن ادام ەسەبىنەن وتەلۋى ءتيىس. دەمەك, ناقتى جاعدايدا اڭگىمە جاپپاي تارتىپسىزدىكتى ۇيىمداستىرعاندار مەن وعان قاتىسۋشىلار بولىپ تابىلعاندار, ياعني سوتتالۋشىلار تۋرالى بولىپ وتىر.
قىلمىستىق ءىس اياسىندا وزدەرىنىڭ م ۇلىكتىك تالاپتارىنان باس تارتا وتىرىپ جابىرلەنگەندەر ازاماتتىق ءىس ءوندىرىسىنە ۇقساس تالاپتارىن بەرۋ قۇقىنان ايىرىلادى. ياعني, ناقتى ايتقاندا, اتالعان جابىرلەنگەندەر وزدەرىنىڭ شىعىندارىنا كىنالىلەردەن زاڭ بويىنشا بەلگىلەنگەن شارالار ارقىلى شىعىندى وتەتكىزۋدەن باس تارتىپ وتىر.
بۇل جاعدايدا مەملەكەت زاڭدى جولمەن شىعىندارىن قايتارۋدان باس تارتىپ وتىرعانداردى قولداپ, شىعىندى وتەۋدىڭ باسقا جولىن قاراستىرۋى ءتيىس پە دەگەن سۇراق تۋادى.
ال ماعان ازىرگە بەلگىلىسى بىرقاتار جابىرلەنگەندەردىڭ وزدەرىنىڭ ازاماتتىق تالاپ ارىزدارىنان باس تارتۋى تۋرالى دەرەككە بايلانىستى سوت ءالى ءتيىستى پروتسەسسۋالدىق شەشىم قابىلداعان جوق. سوندىقتان دا تالاپ ارىزدان باس تارتۋدىڭ سوڭى تۋرالى سوتتىڭ زاڭدى ءتۇسىندىرۋلەرىنەن كەيىن بىرقاتار ءجابىرلەنگەندەر وزدەرىنىڭ پىكىرلەرىن وزگەرتۋى دە مۇمكىن, دەيدى ن. سۇيىندىكوۆ.
جالپى سوت وتىرىسى اشىق وتۋدە. وعان قاتىسۋعا شەكتەۋ جوق. سوت تورەلىگى ءوتىپ جاتقان زالدا, باسقا دا سوت وتىرىسى تىكەلەي كورسەتىلىپ جاتقان زالداردا مۇددەلى ادامدار, باق وكىلدەرى, حالىقارالىق ساراپشىلار قاتىسۋدا.
سۋرەتكە ءتۇسىرۋ, بەينە جانە داۋىس جازۋعا توقتاۋ سالىنعانى سوت اياقتالۋىن قالىپتى جۇرگىزۋ ءۇشىن شىعارعان سوت شەشىمى بولىپ تابىلادى. اتالعان اپپاراتۋرالار دىبىستىق كەدەرگى كەلتىرىپ, پروتسەسكە قاتىسۋشىلاردىڭ نازارىن بولەدى. ونىڭ ۇستىنە بۇل ءتۇسىرىلىمدى تولىقتاي تەلەديداردان نەمەسە راديودان بەرەتىندىگىنە جانە ودان تولىق جانە شىنايى اقپاراتتى الۋعا پروتسەسكە قاتىسۋشىلاردىڭ كۇمانى بار.
سۋرەتكە ءتۇسىرۋ, بەينە, داۋىس جازۋ سوتقا قىسىم كورسەتۋ مۇمكىندىگىن جويادى. دەمەك, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, سۋرەتكە ءتۇسىرۋ, داۋىس, بەينە جازۋعا تىيىم سالۋ سوت تاراپىنان دۇرىس قابىلدانعان شەشىم جانە ءىستى اشىق, جان-جاقتى, شىنايى قاراۋ تۇرعىسىنا ساي كەلەدى. سوتتىڭ قابىلداعان شەشىمى تەك ءبىزدىڭ قىلمىستىق-پروتسەسسۋالدىق زاڭىمىزعا عانا ەمەس, سونداي-اق دەموكراتيالىق ەلدەردىڭ تاجىريبەسىندە قولدانىلاتىن حالىقارالىق-قۇقىقتىق نورمالار تالاپتارىنا تۇگەلدەي ساي كەلەدى.
حالىقارالىق تاجىريبەگە ساي كوپتەگەن دامىعان دەموكراتيالىق ەلدەردە سوتتاردا سۋرەتكە, بەينە, داۋىس جازۋعا تىيىم سالىنعان. جانە مۇنداي شەشىم شىنايى اقپاراتقا قول جەتكىزۋدە ازاماتتىڭ قۇقىن بۇزعان بولىپ تابىلمايدى. مۇنداي تاجىريبە ۇلىبريتانيا, اقش, اۆستريا, يتاليا, فرانتسيا, ءتۇركيا, پولشا جانە ت.ب. ەلدەردە بارشىلىق. ماسەلەن, 1925 جىلى ۇلىبريتانيادا بريتاندىق سوتتاردا سۋرەتكە تۇسىرۋگە تىيىم سالىنسا, كەيىن بەينەجازباعا دا شەكتەۋ قويىلدى.
قازىرگى ۋاقىتتا ۇلىبريتانيا بيلىگى باق وكىلدەرى ءۇشىن بەينە جازۋ مەن سۋرەتكە تۇسىرۋگە رۇقساتتى تەك ازاماتتىق ىستەرگە عانا بەرۋدى قاراستىرۋدا. ونىڭ ۇستىنە تىيىم تولىقتاي الىنىپ تاستالمايدى. قاتىسۋشىلار سوت تورەلىگىنىڭ قورىتىندىسى مەن ناقتى ۇكىمنىڭ جاريالانۋىن عانا كورە الادى. ياعني, وندا ايىپتاۋشىلار مەن قورعاۋشىلار ءسوزىن جانە كۋالەردەن جاۋاپ الۋدى جاريا ەتۋگە تىيىم سالىنادى.
اقش-تا فەدەرالدىق سوتتارداعى قىلمىستىق ءىس بويىنشا سوت تورەلىگىن كورسەتۋ نەمەسە سۋرەتكە تۇسىرۋگە تىيىم سالىنعان. سونداي-اق, اقش-تىڭ ايماقتىق سوتتارىندا دا, مەيلى ازاماتتىق نەمەسە قىلمىستىق ءىس بولسىن, سوت تورەلىگىن جازۋعا دا كورسەتۋگە دە بولمايدى.
اقش تا ۇلىبريتانياداعى سەكىلدى ازاماتتىق ءىس بويىنشا عانا بەينە جازۋدى جۇرگىزۋگە ارنالعان قاناتقاقتى جوبا ءجۇزەگە اسقان. باق-قا زالداعى كامەراعا قارسىلىق تانىتۋعا تولىقتاي قۇقى بار سوت وتىرىسىنداعى قوس تاراپتىڭ كەلىسىمى ارقىلى سۋديانىڭ جەكە قاراۋى بويىنشا عانا رۇقسات ەتىلەدى. باق-قا رۇقسات بەرۋدىڭ مۇنداي ءتارتىبى يتاليادا دا بار. سونداي-اق, اۆستريادا سوت زالىنا مۇددەلى جانداردىڭ ءبارى جىبەرىلەدى, بىراق سوت تورەلىگى كەزىندە بەينە, داۋىس جازۋعا, سۋرەتكە ءتۇسىرۋگە جول بەرىلمەيدى. مۇنداي امال تۇركيا مەن قىتايدا دا بار, دەيدى ن.سۇيىندىكوۆ.
الەكساندر تاسبولاتوۆ.
