4-ءشى دەرجاۆا؟ ءۇندىستان پرەمەر-ءمينيسترى نارەندرا موديدىڭ ايتۋىنشا شاكتي دەپ اتالاتىن ميسسيانىڭ اياسىندا جەردەن 300 شاقىرىم بيىكتىكتە, ياعني عارىشتا جۇرگەن سپۋتنيك ا-SAT راكەتاسىنىڭ كۇشىمەن قۇلاتىلدى. موديدىڭ سوزىنە قاراساق, اتالعان ميسسيا ءبىراز ۋاقىت بۇرىن جۇزەگە اسقان, بىراق ول تۋرالى ەندى جاريالاندى. وعان قوسا, ءۇندىستان بۇل قادام ارقىلى وزگە ەلدەرگە شابۋىل جاساعىسى كەلمەيدى. تەك ءوز قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتىپ جاتىر.
ارينە, ءۇندىستان وسى قادامى ارقىلى عارىشقا اركىمنىڭ-اق بار تالاسى ەكەنىن كورسەتتى. سەبەبى بۇل مەملەكەتتە 1947 جىلدان بەرى عارىش باعدارلاماسى ىسكە قوسىلعان. بۇعان دەيىن تەك قانا ءۇش ەل – اقش, رەسەي جانە قىتاي كوكتەگى سپۋتنيكتى اتىپ تۇسىرگەن. ەندى بۇل تىزىمگە ءۇندى ەلى قوسىلدى. امەريكا مەن كسرو سوناۋ 1950-60 جىلدارى بۇل ءىستى ورىنداپ تاستاعان. ال قىتاي تەك 2007 جىلى عانا ءوزىنىڭ ەسكى مەتەورولوگيالىق سپۋتنيگىن قۇلاتتى. سول ءۇشىن ولار 4-ءشى مەملەكەتتىڭ عارىش كلۋبىنا قوسىلعانىن ونشا جاقتىرا قويعان جوق. سەبەبى تەوريالىق تۇرعىدا ەندى ءۇندىستان دا سول ءۇش ەلدىڭ كوكتە قالقىپ جۇرگەن سپۋتنيكتەرىن راكەتاسىمەن كوزدەي الادى دەگەن ءسوز. ياعني, ءبىر سوزبەن ايتقاندا عارىشتا جاڭا باسەكەلەس پايدا بولدى.
عارىش ميليتاريزاتسياسى. باسقا-باسقا قىتايدىڭ عارىش قاۋىپسىزدىگى جايلى ءسوز قوزعاۋى تىم ارتىق. سەبەبى بۇل ەلدىڭ ءوزى 2007 جىلى 865 شاقىرىم بيىكتىكتەگى «فەنيۋن-1C» سپۋتنيگىن راكەتاسىمەن اتقىلاپ, كوزىن جويدى. ال ءۇندىستان قۇلاتقان سپۋتنيك تەك 300 شاقىرىمدا ەدى. ەندى وسى ەكى بيىكتىكتى, سايكەسىنشە قوس ەلدىڭ اسكەري ءمۇمكىندىگىن سالىستىرا بەرىڭىز.
جالپى, عارىشتىڭ ميليتاريزاتسيالانۋى, ياعني كوسموسقا قارۋ شىعارۋ حح عاسىردىڭ ورتاسىنان بەرى جۇزەگە اسىپ كەلە جاتىر. ونىڭ نەگىزىن قالاعان اقش پەن كسرو. ماسەلەن, كەزىندە كسرو «الماز» وربيتالىق اسكەري ستانساسىن شىعاردى. ول عارىشتان اسكەري قۇرىلىمداردى باسقارۋعا, راديوتەحنيكالىق بارلاۋ ءجۇرگىزۋگە ارنالدى. وعان قوسا, وزگە سپۋتنيكتەردىڭ شابۋىلىنان قورعانۋ ءۇشىن ستانساعا اۆتوماتتى زەڭبىرەك جانە ششيت-2 راكەتاسى ورناتىلدى. ياعني, ناعىز اسكەري سپۋتنيك بولعان.
بۇگىندە ارنايى عارىش اسكەرى 5 مەملەكەتتە بار دەپ ەسەپتەلەدى: ول اقش, رەسەي, قىتاي, فرانتسيا جانە ۇلىبريتانيا. رەسەي اسكەري ماقساتتاعى سپۋتنيكتەردى عارىشقا شىعارىپ, سول عارىشتان تونەتىن قاۋىپتەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن 2015 جىلى بولەك اۋە-عارىش اسكەرىن جاساقتادى. ال اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ بيىل اقپان ايىندا عارىش اسكەرىن قۇرۋ تۋرالى بۇيرىققا قول قويدى. ماقساتى – عارىشتا ماسكەۋ جانە پەكيننەن باسىم ءتۇسۋ جانە ولاردان قورعانۋ.
عارىش قاۋىپسىزدىگى جانە تازالىعى. جالپى بۇگىن جەر وربيتاسىندا 1950 سپۋتنيك بار ەكەن. ونىڭ 830-ى اقش-تىڭ مەنشىگى. قىتايدا 280 سپۋتنيك بار, ال رەسەيدە 147. شاعىن عانا ليۋكسەمبۋرگتە 33. قازاقستان دا بىلتىر ەكى سپۋتنيگىن يلون ماسك كومپانياسىنىڭ كومەگىمەن كوككە كوتەردى («بايقوڭىرىمىز» جالعا بەرىلگەن). وسىنشاما سپۋتنيكتىڭ ءوز ميسسيالارى بار. كوپشىلىگى كوممەرتسيالىق. بايلانىس ورناتۋ, اۋا رايىن باقىلاۋ جانە اسكەري بارلاۋ جۇرگىزەتىندەرى دە بار. سول ءۇشىن ءىرى مەملەكەتتەر عارىش قاۋىپسىزدىگىنە كوپ نازار اۋدارىپ جاتىر. ايتالىق اقش-تىڭ GPS-جۇيەسىنە جاۋاپتى سپۋتنيكتەرى اتىپ تۇسىرىلسە, جەردە قانشاما تەحنيكا, كولىك, كەمە, ۇشاق ناۆيگاتسيادان ايىرىلادى, اپاتقا ۇشىرايدى. سول ءۇشىن ولار قورعانۋ جانە شابۋىل جاساۋ ماقساتىندا عارىشقا قارۋ شىعارۋدان دا باس تارتپايدى.
الايدا عارىشتاعى سپۋتنيكتى اتقىلاۋدىڭ ۇلكەن قاۋپى بار. ول – عارىشتى كۇل-قوقىسقا تولتىرۋ. ماسەلەن, ءۇندىستان سپۋتنيكتى جويعان سوڭ اسپاندا 400 مايدا بولىك شاشىراپ كەتىپتى. ال 2007 جىلى قىتاي ءوز سپۋتنيگىن قۇلاتقاندا, بوس كەڭىستىككە 2 مىڭنان اسا قالدىق تاراعان. ال ول قالدىقتار قاۋىپتى مە؟ ارينە. سەبەبى ولار قازىر عارىشتا جۇرگەن سپۋتنيكتەرگە نەمەسە حالىقارالىق عارىش ستانساسىنا سوقتىعىسۋى مۇمكىن. ال ەگەر ءاربىر عارىشتاعى كۇل-قوقىس اسپاندا ۇلكەن جىلدامدىقپەن قوزعالاتىنىن ەسكەرسەك, ونىڭ سوققىسى اۋىر. بۇل كۇندەرى عارىشتا 7200 توننا قوقىس اينالىپ ءجۇر ەكەن. بيىل ۇزىندىعى 1 سم-گە جەتپەيتىن 128 ملن قالدىق تىركەلىپتى جانە 10 سم ۇزىنداۋ 34 مىڭ قالدىق قالقىپ ءجۇر. بۇل اقش, رەسەي, قىتاي, ەۋروپا جانە باسقا ەلدەردىڭ راكەتا, سپۋتنيكتەرىنەن قالعان قوقىستار. وسى قوقىستىڭ جەر بەتىنە جىل سايىن 75 مىڭ تونناسى تۇسەدى ەكەن. ارينە, ونىڭ كوپشىلىگى اتموسفەرادا جانىپ كەتەدى. بىراق جەرگە جەتەتىندەرى دە بار. 1997 جىلى اقش-تىڭ وكلوحوماسىندا تۇراتىن ايەلدىڭ يىعىن سونداي سپۋتنيك قالدىعى جارالاعان.
سونىمەن ءۇندىستاننىڭ عارىشتاعى سپۋتنيكتى اتىپ ءتۇسىرۋى نەنى كورسەتتى؟ الەمدە عارىش كەڭىستىگى ءۇشىن تالاس, باسەكەلەستىك ودان ءارى جالعاسىپ جاتىر. بۇرىن عارىشتى تەك تەحنولوگيا ءۇشىن قولدانۋ تۋرالى تۇسىنىك بار ەدى. قازىر اسكەري ماقساتتا پايدالانۋ ماسەلەسى ۇلكەن قارقىنمەن ءجۇرىپ جاتىر. وعان عارىش ءاسكەرلەرىنىڭ قۇرىلعانى دالەل. سەبەبى عارىش كەز كەلگەن ەلگە شەكسىز اسكەري باسىمدىق بەرۋى مۇمكىن. الايدا 1967 جىلى عارىشقا قارۋ شىعارماۋ, ونى تەك بەيبىت ماقساتتا قولدانۋ تۋرالى حالىقارالىق كەلىسىم جاسالعان. ول قۇجاتتى قازىر ءىرى دەرجاۆالار پىسقىرا قويمايتىنى كورىنىپ تۇر.
