بۇل – ۇلتتىق قوردان 2019-2021 جىلدارى بولىنەتىن كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت جانە وسى مەرزىمگە ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى زاڭدارعا وزگەرىستەر پەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى ءماجىلىس ماقۇلداعان زاڭ جوبالارى. ەكى زاڭ جوباسى دا بىرتەكتى بولعاندىقتان ولار بىرگە قارالدى. زاڭ جوبالارى بويىنشا باياندامالاردى ۇلتتىق ەكونوميكا, قارجى مينيسترلىكتەرى جانە ۇلتتىق بانك باسشىلارى جاساپ, وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار 2019-2021 جىلدارعا ارنالعان ناقتىلانعان ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر نەگىزىندە ازىرلەنىپ, ەلباسىنىڭ Nur Otan پارتياسىنىڭ XVIII سەزىندە جانە جىل سايىنعى جولداۋلارىندا ايتقان تاپسىرمالارىن, پرەزيدەنتتىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى» جارلىعىن ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعانىن اتاپ ءوتتى.
باياندامالاردان 2018 جىلعى ءىجو 58,8 ترلن تەڭگەنى قۇراعانى جانە بۇل 2019 جىلدى باعالاۋعا بازالىق كورسەتكىش بولعانى ايتىلدى. 2019 جىلى مۇناي ءوندىرۋ 1,5 پايىزعا تومەندەيتىنى جەتكىزىلدى. الايدا, قىزمەت كورسەتۋ سەكتورى بويىنشا جوعارى ءوسىم كۇتىلۋدە. 2019 جىلعا ارنالعان بازالىق پارامەترلەر بۇرىن ماقۇلدانعان دەڭگەيدە ساقتالعانى دا ايتىلىپ, مۇنايدىڭ 1 باررەلىنىڭ باعاسى 55 اقش دوللارى كولەمىندە, ال دوللاردىڭ تەڭگەگە شاققانداعى باعامى 370 تەڭگە بولادى دەپ بولجانعانى ەسكەرتىلدى. جىلدىق ينفلياتسيانىڭ نىسانالى ءدالىزى 4-6 پايىز, ەكسپورت 54,4 ملرد, يمپورت 32,9 ملرد دوللارعا دەيىن ۇلعاياتىنى ايتىلدى. 2019 جىلعى ءىجو-ءنىڭ ءوسىمى 3,8 پايىزدى قۇرايدى دەپ جوبالانعان, ياعني ول 64,3 ترلن تەڭگە بولماق. بۇل 2018 جىلعى قاراشادا ماقۇلدانعان كورسەتكىشتەن 323,5 ملرد تەڭگەگە ارتىق. جان باسىنا شاققانداعى ءىجو 9 409,2 اقش دوللارىن قۇراماق.
زاڭ جوبالارى بويىنشا قوسىمشا باياندامانى قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى ولگا پەرەپەچينا جاسادى. ءوزىنىڭ بايانداماسىندا ول اتالعان تاپسىرمالاردى ورىنداۋ ماقساتىندا بيۋدجەتتىڭ شىعىس بولىگى 10 ترلن 727 ملرد تەڭگەدەن 11 ترلن 895 ملرد تەڭگەگە ءوسىپ, 1 ترلن 168 ملرد تەڭگەگە ۇلعايتىلعانىن جەتكىزدى. سونىمەن بىرگە وزگەرىستەردىڭ ناقتى قانداي باعىتتارعا ەنگىزىلگەنى اتالدى. سونىڭ ىشىندە «الەۋمەتتىك قامقورلىق» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا 443,3 ملرد تەڭگە بولىنەدى. بۇل قاراجات ازاماتتاردىڭ كەيبىر كاتەگوريالارىن قولداۋعا, از قامتىلعان وتباسىلارىن تۇرعىن ۇيمەن قامتۋعا, ايماقتىق ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋعا جانە «اۋىل – ەل بەسىگى» اتتى ارناۋلى جوبانى ىسكە اسىرۋعا جۇمسالاتىن بولادى.
ەكىنشىدەن, ەلباسى جاريالاعان جاستار جىلىندا «جاس كاسىپكەر» جانە «جاس مامان» باعدارلامالارىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە 24,6 ملرد تەڭگە بولىنەتىن بولعان. ەكونوميكانىڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋ جانە ايماقتاردا تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن اشۋ ماقساتىمەن قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق قورى قۇرىلىپ, وعان ۇلتتىق قوردان 370 ملرد تەڭگە بولىنەدى. سونىمەن بىرگە و.پەرەپەچينا ءوزىنىڭ بايانداماسىندا بيۋدجەتتىڭ بۇرىن بەكىتىلگەن كەيبىر باعىتتاعى شىعىستارىنىڭ ازايتىلعانىن جەتكىزدى. سونىڭ ىشىندە 11 بيۋدجەتتىك باعدارلاما اكىمشىلىگى بويىنشا شىعىستار 102 ملرد تەڭگەگە ازايتىلعان. وسىنىڭ ءوزى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ستراتەگيالىق جوسپارلارىن ىسكە اسىرا الماۋ قاۋپىنە سوقتىرۋى ءمۇمكىن, دەدى ول. سونىمەن بىرگە بيىلعى الەۋمەتتىك شىعىستاردىڭ كوپتىگى كەلەر جىلدارداعى وسىنداي تۇراقتى شىعىستاردى قارجىلاندىرۋعا قيىندىق تۋعىزاتىنىن ايتتى.
ال ينۆەستيتسيالىق جوبالار تۋرالى ول ءتىپتى پەسسيميستىك بولجامدار ءبىلدىردى. «جوبالاردى ىسكە اسىراتىن جانە ناتيجەلەرگە قول جەتكىزەتىن نورماتيۆتىك جانە مەتودولوگيالىق قاجەتتى بازالاردىڭ بولماۋى بولىنگەن قاراجاتتار كولەمىنىڭ ماڭىزى مەن جەتكىلىكتىلىگىن باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى, سوندىقتان كوپتەگەن سۇراق تۋادى», دەدى ول. ال «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسىنا بولىنەتىن قاراجات تۋرالى ايتقاندا, بۇل ماقساتقا بۇرىن مەملەكەتتىك «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى بويىنشا قاراجات قاراستىرىلعانىن, الايدا ۇكىمەت ءالى كۇنگە ءارتۇرلى ەلدى مەكەندەرگە ارنالعان ايماقتىق ستاندارتتار جۇيەسىن ازىرلەۋدى اياقتاماعانىن, سوندىقتان وسى تاقىلەتتەس باعدارلامالاردىڭ ءبارىن ۇيلەستىرۋ كەرەكتىگى ايتىلدى. سونىمەن بىرگە ول پارلامەنتتىڭ 20 ناۋرىزدا بولعان بىرلەسكەن وتىرىسىندا استانانىڭ نۇر-سۇلتان اتاۋىنا وزگەرەتىنى جانە جاڭا مەملەكەتتىك ورگان – ەلباسى كەڭسەسىن قۇرۋ شىعىستارى دا بيۋدجەتتىڭ وسى تولىقتىرۋلارىندا ەسكەرىلگەنىن ايتتى.
ونىڭ ايتقان كەيبىر سىن-پىكىرلەرىن پالاتا توراعاسى د.نازارباەۆا قولدايتىنىن جەتكىزىپ, اۋىلدى دامىتۋعا ارنالعان بارلىق باعدارلامانى ۇيلەستىرۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. «اگرارلىق ماسەلەلەر, تابيعاتتى پايدالانۋ جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ كوميتەتى ۇكىمەتپەن جانە بەيىندى مينيسترلىكتەرمەن بىرلەسىپ, وسى ماسەلەنى ناقتىلاۋى كەرەك دەپ ويلايمىن, سوسىن ءبىز ونى سەناتتىڭ وتىرىسىندا قارايمىز», دەدى توراعا.
زاڭ جوبالارىن تالقىلاۋدا دا سەناتورلار ۇلكەن بەلسەندىلىك كورسەتتى. سونىڭ ىشىندە سەناتور ب.ءايتىموۆا قارالىپ وتىرعان زاڭ جوباسى الەۋمەتتىك سالاعا, قاۋىپسىزدىك پەن ينفراقۇرىلىمعا ءمان بەرە وتىرىپ, بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ باسىمدىقتارىن قايتا قاراۋ ارقىلى حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان اسا ماڭىزدى قۇجات بولىپ تابىلاتىنىن كولدەنەڭ تارتسا, سەناتور ە.مامىتبەكوۆ ءوزىنىڭ سوزىندە بيۋدجەت قاراجاتتارىن ساپاسىز جوسپارلاۋ مەن ءتيىمدى پايدالانا الماۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ شارالارىن كۇشەيتۋدى ۇسىندى. وندايعا تارتىپتىك قانا ەمەس, اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلۋى كەرەك. سوندىقتان «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلۋى كەرەك, دەدى ول.
سەناتور دۇيسەنعازى مۋسين بيۋدجەتتى ناقتىلاۋ تۋرالى زاڭ جوباسىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى حالىقتى الەۋمەتتىك قولداۋدى كۇشەيتۋ بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ ءوتتى. دەگەنمەن, جوبا شەڭبەرىندە حالىقتىڭ تىعىزدىعى, ينفراقۇرىلىمنىڭ جاعدايى, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ مۇمكىندىگى مول 1781 ەلدى مەكەن ىرىكتەلگەنىمەن, وسى جوبانى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان ۇيىمداستىرۋ شارالارى جانە ايماقتىق ستاندارتتار جۇيەسىن ازىرلەۋ جۇمىستارىنىڭ بۇگىنگە دەيىن اياقتالماعانىن كولدەنەڭ تارتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, مەملەكەت تاراپىنان اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ بويىنشا قابىلدانعان باعدارلامالار جەتكىلىكتى, الايدا ولاردى ىسكە اسىرۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىستاردى جۇرگىزەتىن جاۋاپتى جانە ۇيلەستىرۋشى ناقتى مەملەكەتتىك ورگاندى انىقتاۋ قاجەت.
جان-جاقتى ۇزاق تالقىلاۋلاردان كەيىن «ۇلتتىق قوردان 2019-2021 جىلدارعا ارنالعان كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت تۋرالى» زاڭعا وزگەرىس ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسى قابىلداندى. ال رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى زاڭعا سەنات ەنگىزگەن 33 تۇزەتۋ قابىلدانىپ, كەلىسۋ ءۇشىن ماجىلىسكە جىبەرىلدى.
