مىنە, وسىعان وراي ەندىگى ارادا ءبىزدىڭ تۇگەندەيتىن, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ءبىرى رەتىندە يە بولىپ باعالايتىن قازىنامىزدىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى قازاقتىڭ توبەتى مەن تازىسى دەپ سانايمىز.
قازاقى توبەت پەن قازاقى ءجۇيرىك تازى قۇستىڭ قاناتىن تالدىرعان, اتتىڭ تۇياعىن الدىرعان كەڭ-بايتاق ساقارانى ەمىن-ەركىن جايلاعان اتا-بابامىزدىڭ مالىن دا, قوتانىن دا كۇزەتكەن ەستى سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى بولعان ەدى. سول قازاقى توبەت پەن تازىنىڭ كەرەمەت قاسيەتتەرىن ءوز كوزىمەن كورىپ, تامسانىپ, ءسۇيسىنگەن ورتاعاسىرلىق يتاليالىق جيھانكەز ماركو پولو ءحىىى عاسىرداعى كوشپەندىلەر تۋرالى جازبالارىندا ويعا سىيمايتىن الىپ دەنەلى, ەرەكشە كۇشتى يتتەر جايىندا: «تايىنشاداي بيىك دەنەلى يتتەر تاعى اڭداردى اۋلاۋدا, كۇزەتتە جانە اۋىر جۇمىستاردا تاماشا سەرىك», دەپ جازىپ كەتكەن بولاتىن. زەرتتەۋشى ماماندار قازاق تازىسىنىڭ شىعۋ كەزەڭى مىسىر پيراميدالارىمەن سايكەسەتىندىگىن العا تارتادى. ال ەل اۋزىندا ءبىر تازى اشتىق جىلدارى ءبىر اۋىلدى اسىراعان دەگەن دە اڭگىمە بار.
ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, اكادەميك اركادي الەكساندروۆيچ سلۋدسكي 1930-جىلداردىڭ سوڭىن الا قازاق دالاسىندا شامامەن ءتورت مىڭنان استام تازى يت بولعانىن جازىپ, قالدىرعان. الايدا, قازىرگى ۋاقىتتا قازاقتىڭ ءتول يتتەرى – تازا قاندى توبەت پەن تازىنىڭ ازايىپ, بەكزات تۇقىمى ازىپ بارا جاتقانى الاڭداتادى. بىزدەگى توبەت پەن تازىنىڭ جاناشىر ازاماتتارى قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرىنە ارنايى ەكسپەديتسيا شىعارىپ, «وسى توبەت بولار-اۋ» دەگەن 600-گە جۋىق ءيتتى تەكسەرىپ نەگىزدەگەندە, سول 600 ءيتتىڭ 60-سى عانا تازا قاندى توبەت بولىپ شىققان كورىنەدى.
اسىل تۇقىمدى يتتەردىڭ تازا تۇقىمىن سۇرىپتاپ, گەنەتيكالىق تۇرعىدان توپتاستىرۋدىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى دا قولعا الىنۋى كەرەك بولىپ تۇر. وسى ارادا تاعى دا ايتا كەتەيىك, 1958 جىلى اكادەميك ا.سلۋدسكي قىرىقتان استام تازىعا زەرتتەۋ جۇمىستارىن ءجۇرگىزىپ, تازا قازاقى تازىنىڭ ناق ءوزى ەكەندىگىن عىلىمي تۇردە دالەلدەپ, ونىڭ ستاندارتىن بەلگىلەپ, بەكىتىپ بەرگەندىگىن ەسكەرۋ قاجەت دەپ بىلەمىز. قازىرگى كۇنى دە وسى ستاندارت بويىنشا جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك ەكەندىگىن اتاپ وتكەن ءجون. سولاي بولا تۇرا, ياعني اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ بۇيرىعىمەن قازاقى توبەتتىڭ بولمىس-ءبىتىمىن ەكشەپ, تانىپ, انىقتايتىن ارنايى ستاندارت ەنگىزىلسە دە, بۇل ءىس اياقسىز قالىپ بارا جاتىر.
ءبىز ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ءبىرى بولارلىق قازاقى توبەت پەن تازىنى ستاندارتقا ساي سۇرىپتاپ, ولاردى «قازاقتىكى» دەپ يەمدەنۋگە سەلقوس قاراپ, ءمان بەرمەي وتىرعانىمىزدى پايدالانىپ, بۇگىندە ولاردىڭ ءتۇپ يەسى قازاق ەكەندىگىنە كۇمان كەلتىرىلە باستاعانى دا جاسىرىن ەمەس. قازاقتىڭ توبەتى مەن تازىسىن كىم كورىنگەننىڭ يەمدەنىپ, ونى زاڭداستىرىپ الۋ ارەكەتتەرى, وكىنىشكە قاراي, ءار ەلدە ءجۇرىپ تە جاتىر.
مىسالى, قازىرگى ۋاقىتتا ەۋروپا ەلدەرى مەن رەسەيدەگى اسىل تۇقىمدى يتتەردىڭ بارلىعى وسى قازاقى تازىدان تارالعانىنا دالەلدەر بار بولا تۇرا, ونى اتا كورشىمىز – رەسەي «ورتا ازيانىڭ تازىسى» دەپ قۇجاتتاندىرۋعا ارەكەت جاساپ باعۋدا ەكەن. كەشەگى كەڭەس وكىمەتى ورنار تۇستاعى «اعى» كەلىپ ءبىر شاپقان, «قىزىلى» كەلىپ ءبىر العان ۇركىنشىلىك زاماندا حالقىمىز قارا باسىنا ءتونگەن قاۋىپتەن جان ساۋعالاپ, قولىنداعى مالىمەن دە, جانىمەن دە شەكارا اسىپ ۇدەرە كوشتى ەمەس پە؟ مىنە, سول تۇستا توبەت پەن تازى دا مال-جانمەن ىلەسىپ, جات جۇرتقا بىرگە كەتكەن بولاتىن. كوشكە ەرە الماعاندارى كوشكەن جۇرتتا يەسىز قالدى. توبەت پەن تازى تۇقىمدارى قۇرۋىنىڭ جانە وزگە ەلدەرگە, اسىرەسە رەسەي مەن كىندىك ازيا ەلدەرىنە تارالۋىنىڭ سەبەبىن دە وسى تۇستان باعامداۋ كەرەك.
بيىلعى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا دۇنيەجۇزىلىك كينولوگتەر ۇيىمى قىتايدىڭ شانحاي قالاسىندا يتتەردىڭ بۇكىلالەمدىك كورمەسىن وتكىزبەكشى ەكەن. ەگەر وسى كورمەگە دەيىن تازىنىڭ يەسى قازاق ەكەندىگى جونىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ارنايى ءبىر قۇجاتى بولماسا, حالقىمىز ءوزىنىڭ قاسيەتتى تازىسىنان ايىرىلىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن دەپ وتىر قازاقى تازى مەن توبەت جاناشىرلارى.
بىزگە جاناشىر وزگە ەلدىڭ كينولوگتەرى قازىر رەسەي اسىل تۇقىمدى يتتەرىن ساقتاپ, قورعاۋ ءۇشىن ارنايى زاڭ بەكىتۋدى قولعا العانىن ايتىپ, الاڭداپ وتىر. رەسەيدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىنىڭ ىشىندە قازاق تازىسى دا ەسەپتە جۇرگەن كورىنەدى. ەگەر ول زاڭ جۇزىندە بەكىتىلسە, قازاقتىڭ سان عاسىرلار ماقتانىشى بولىپ كەلگەن قاسيەتتى تازىسى وزگە ەلدىڭ اسىل قازىناسىنا اينالىپ كەتپەك. تۇركيا مەملەكەتى دە تاياۋدا ورتالىق انادولىداعى كانگال دەگەن جەردەن شىققان «كانگال» اتتى يت تۇقىمىن تۇركيانىڭ ۇلتتىق مادەني قۇندىلىعى دەپ تانىدى. وسى ەل ۇكىمەتى ءيتتىڭ اتالعان ءتۇرىن ساقتاپ, قورعاۋدىڭ شارالارىن دا جاسادى. ەندى تۇرىك ءيتىنىڭ وسى تۇقىمىن ارنايى رۇقساتسىز باسقا ەلگە الىپ شىعۋ ءتىپتى دە مۇمكىن بولمايدى. ال مۇنداي رۇقساتتى تەك تۇركيانىڭ اسكەري ۆەدومستۆوسى عانا بەرە الادى ەكەن.
وسى ورايدا قازاقى توبەت پەن جۇيرىك تازىنى حالقىمىزدىڭ شىنايى ماقتانىشى مەن ۇلتتىق قۇندىلىعىنا اينالدىرۋ ءۇشىن ارنايى باعدارلاما دا جاسالىپ, تازى مەن توبەتتىڭ گەندىك قورىن قالىپتاستىرۋدى قولعا الۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە بولۋى كەرەك. مىنە, وسى دابىل قاعارلىق جايدى ەسكەرە وتىرىپ, تەز ارادا ارنايى زاڭ, ودان كەيىن ارنايى باعدارلاما قابىلداپ, تازى مەن توبەتتىڭ گەندىك قورىن قالىپتاستىرۋدى قولعا الۋ قاجەت دەپ سانايمىز.
ۇكىمەت ەڭ اۋەلى توبەت پەن تازىنى قازاقتىڭ ۇلتتىق قۇندىلىعى رەتىندە حالىقارالىق كينولوگتەر فەدەراتسياسىندا رەسمي تۇردە تىركەلۋىنە ىقپال ەتۋى كەرەك. قازىرگى ۋاقىتتا تازى مەن توبەتتىڭ شىققان جەرى قازاقستان ەكەندىگىن زاڭداستىرۋ ءۇشىن ارنايى پاتەنت كەرەك. حالىقارالىق كينولوگتەر فەدەراتسياسىنان وسى پاتەنتتى الۋ ءۇشىن كەم دەگەندە ءبىر مىڭ تازى مەن توبەتتىڭ قۇجاتتارىن ۇسىنۋ قاجەت. ازىرگە ەلىمىزدە نەبارى 300-دەي عانا تازى مەن توبەت قۇجاتتالعان ەكەن. سوندىقتان قازاقستاننىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىندەگى قولدا بار تازى مەن توبەتتى قۇجاتتاندىرۋ ءۇشىن ارنايى جۇمىستار جۇرگىزىلۋى ءتيىس. بۇل – كەزەك كۇتتىرمەيتىن ءارى اسا ماڭىزدى ماسەلە. مۇنىڭ ەلىمىز ءۇشىن ەكونوميكالىق جانە ساياسي ءمانى بار دەپ تە سانايمىز. قازىرگى ۋاقىتتا ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, استانا حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن قۇرۋ جانە قازاقستاندى حالىقارالىق تۋريزمگە اينالدىرۋ باعىتىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان سان-سالالى جۇمىستاردىڭ ىشىندە اەروپورتتاردا, تەمىر جول مەن اۆتوۆوكزالداردا قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ زور ماڭىزى بار. ول ءۇشىن كينولوگ بولىمشەلەرىنىڭ جۇمىستارىن جاقسارتۋ قاجەت.
2017 جىلى قارجى مينيسترلىگىنىڭ باعىنىسىندا قۇرىلعان الماتىداعى كينولوگ ورتالىعى بۇل سالاداعى مامانداردى جەتكىلىكتى دايىنداماۋدا. ءتىپتى, دايىنداپ شىعارىپ جاتقان كينولوگتەردىڭ كاسىبي دەڭگەيلەرى تىم تومەن. ويتكەنى بۇل ورتالىقتا كينولوگيادان ەش حابارى جوق, ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ بۇرىنعى جەدەل-ىزدەستىرۋ قىزمەتكەرلەرى مەن تەرگەۋشىلەرى قىزمەت ەتەدى. كينولوگيالىق قىزمەتكە قازاقتىڭ توبەتى مەن تازىلارىن دايىنداۋدىڭ ورنىنا, قازىر شەتەلدەردەن قىرۋار قارجى جۇمساپ, ءيىسشىل يتتەر ساتىپ الۋ كەڭ ەتەك الىپ وتىر. كەيدە قىرۋار قارجىعا ساتىپ الىنعان سول يتتەردىڭ كوپشىلىگى تالاپقا ساي كەلە بەرمەيتىنىن ءبىز پىكىرلەسكەن كينولوگ ماماندار ايتىپ تا وتىر. ال يىسشىلدىگى جاعىنان ەشبىر ءيتتىڭ تۇقىمىنان كەم ءتۇسپەيتىن قازاقتىڭ توبەتى مەن تازىسىن پايدالانۋعا ابدەن بولار ەدى.
بۇگىندە ەلىمىزدەگى تازى مەن توبەت جاناشىرلارىنىڭ ويلارى مەن پىكىرلەرىن جانە الاڭداۋشىلىقتارىن ەسكەرە وتىرىپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ءبىرى رەتىندە يەمدەنىپ قالاتىن قازىنامىزدىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – قازاقتىڭ توبەتى مەن تازىسىنىڭ جايى مەن جاعدايىنا ۇكىمەت تاراپىنان كوڭىل ءبولىنۋى قاجەتتىگىن جانە بۇل ورايداعى بارلىق ماسەلەنى زاڭ جۇزىندە شەشۋ ءۇشىن تەز ارادا «قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارى – تازى مەن توبەتتى مەملەكەتتىك قورعاۋ جانە ولاردىڭ گەنەفونىن تازا ۇستاۋ مەن جاقسارتۋ» تۋرالى زاڭ جوباسىن ازىرلەپ, پارلامەنتكە ۇسىنۋى قاجەتتىگى جايلى دەپۋتاتتىق ساۋال جاسادىق.
قازىر الدىمىزدا قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ, تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋ ءمىندەتى تۇرعان شاقتا, ءبىز كوتەرىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ دە ايرىقشا وزەكتىلىگىن ەسكەرۋ قاجەت. الەۋمەتتىك جاعدايدى ويلاۋمەن بىرگە, حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن تۇگەندەي وتىرۋدىڭ دا ماڭىزى زور دەپ سانايمىز.
سەنات دەپۋتاتى
