دەگەنمەن كوكتەم كەلە كوكونىس باعالارىنىڭ كوتەرىلۋى تاعى دا بايقالىپ وتىر. اسىرەسە, سولتۇستىك وڭىرلەردە, سونىڭ ىشىندە حالىق سانى جىلدان جىلعا ارتىپ كەلە جاتقان نۇر-سۇلتان قالاسىندا قىمباتشىلىق قالتاعا سالماق سالادى. مىنە, وسىنداي كەزدەرى اكىمدىكتەر تاراپىنان قولعا الىناتىن قالا بازارلارى مەن ساۋدا دۇكەندەرىن تەكسەرۋ, باعانىڭ شارىقتاۋىنا شەكتەۋ قويۋ سەكىلدى جۇمىستار بيىل دا قولعا الىندى. دەگەنمەن بۇل ءبىر رەتتىك توتەنشە شارالار سيپاتىندا بولعاندىقتان كوكونىس باعالارىن جۇيەلى تومەندەتۋگە ناقتى ءبىر اسەرىن تيگىزە الماسى انىق.
«ەل تۇرعىندارىنىڭ ەرتە كوكتەم ۋاقىتىندا قيار, قىزاناق سەكىلدى ءونىمدەرگە دەگەن قاجەتتىلىگىن قامتامسىز ەتۋ ءۇشىن جىلىنا 267 مىڭ توننا جىلىجاي ونىمدەرى ءوندىرىلۋى كەرەك. ازىرگە ءبىز بۇل قاجەتتىلىكتەردىڭ 64 پايىزىن عانا جابا الامىز. سوندىقتان ونىمدەردىڭ ءبىر ءبولىگىن شەتتەن يمپورتتاۋعا تۋرا كەلەدى. وسىنىڭ ءبارى باعانىڭ كوتەرىلۋىن تۋدىرادى. بۇل رەتتە باعانىڭ كوتەرىلگەنى ءۇشىن ساۋداگەرلەر مەن كاسىپكەرلەرگە ايىپ سالۋ سەكىلدى شارالار اسا ءبىر تيىمدىلىگىن بەرە قويمايدى. ساۋداگەرلەر تەكسەرۋ كەزىندە باعانى ءبىر ءساتكە تۇسىرگەنىمەن, تەكسەرۋشىلەر كەتىسىمەن قايتا كوتەرىپ جاتادى. ويتكەنى سۇرانىس بار, ال ۇسىنىستىڭ مولشەرى شەكتەۋلى. دەمەك, جىلىجاي شارۋاشىلىقتارىن دامىتۋ ءىسىن اركەز نازاردا ۇستاۋ قاجەت» دەيدى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ءوسىمدىك شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ستراتەگياسى باسقارماسىنىڭ باسشىسى المات قوناقوۆ.
بىلتىر ەلىمىزدە جاڭا جىلىجايلار سالۋعا 8,5 ميلليارد تەڭگە جۇمسالعان ەكەن. بيىل قارجى كولەمى ودان دا ارتا تۇسپەك. سوندىقتان ازىرگە, باعانىڭ شەكتەن تىس كوتەرىلمەۋىن اكىمشىلىك تۇرعىدان قاداعالاۋ, وسىندايعا ۇمتىلاتىن قاناعاتسىز ساۋداگەرلەردى ايىپپۇلمەن شەكتەۋ سەكىلدى شارالارعا بارۋعا تۋرا كەلەدى. ويتكەنى تۇتىنۋشى قاراپايىم حالىقتىڭ مۇددەسىن قورعاۋدىڭ باسقا ءبىر توتەنشە شاراسى تابىلماسى بەلگىلى. ماسەلەن تۇتىنۋشىلاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ەلوردا بازارلارىندا قىزاناق باعاسى كيلوسىنا 900-1000 تەڭگەگە دەيىن ساۋدالاناتىن بولسا, كەيدە ءتىپتى 1400 تەڭگەگە دەيىن شارىقتاپ كەتەتىن تۇستارى بار. مىنە, وسىنداي كەزدە اكىمدىك تاراپىنان بازارلارعا جۇرگىزىلەتىن رەيدتەردىڭ تۇتىنۋشىلار ءۇشىن پايداسى بار.
«ءبىز جەلتوقسان ايىندا قىزاناقتاردى كيلوسىنا 400-600 تەڭگەدەن تولەپ توپتاپ ساتىپ الساق, قازىر ونىڭ باعاسى قىمباتتاپ تۇر. سوندىقتان بىزگە دە باعانى كوتەرۋگە تۋرا كەلەدى. ماسەلەن, قىزاناقتىڭ باعاسىن كيلوسىنا 800 تەڭگەدەن ساتىپ الاتىن بولسام, ونىڭ بولشەك ساۋداداعى باعاسىن 900-1000 تەڭگەدەن تۇسىرە المايمىن عوي. ويتكەنى سالىق تولەۋىم كەرەك, تاسىمال شىعىندارى جانە بار. ەگەر كۇندەلىكتى ساۋدادان ءوز شىعىندارىمدى اقتاپ, وتباسىن اسىرايتىنداي تابىس تاپپاسام, وندا نە ءۇشىن ساۋدا جاسايمىن؟! تۇپتەپ كەلگەندە باعانى قىمباتتاتىن ءبىز ەمەس» دەيدى قالاداعى بازارلاردىڭ بىرىندە ەڭبەك ەتەتىن كاسىپكەر ابادحان مىرزاحمەتوۆ.
«استانا» الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى دوسبول كوشەرباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قيار مەن قىزاناق الەۋمەتتىك ماڭىزدى تاۋارلاردىڭ قاتارىنا جاتپايدى, سەبەبى مۇنداي تاۋارلاردىڭ ءتىزىمىندە ءتىركەلمەگەن. سوندىقتان ونى تۇراقتاندىرۋ قورلارىنان ساتىپ الۋدىڭ ءوزى ءمۇمكىن ەمەس. دەگەنمەن, بۇل ماسەلە جاڭا قىرىنان قاراستىرىلۋ ۇستىندە ەكەن. ماۋسىم كەزىندەگى كوكونىس باعالارىن تومەندەتۋدە ساۋدا جەلىلەرىنە ونى ساتىپ الۋعا پايىزسىز نەسيە بەرۋ ارقىلى كاسىپكەرلەرمەن كەلىسىمگە كەلۋگە بولاتىنداي. ال ەندى وسىنداي شارامەن جىلىجاي شارۋاشىلىقتارىن دا قامتيتىن بولسا, ارينە, مۇنىڭ ءتيىمدىلىگى جوعارىلاي تۇسەتىن بولادى.
تۇراقتاندىرۋ قورىنىڭ وكىلى مىنە, وسىلاي دەيدى. بىراق بۇل شارانىڭ ءوزى دە تۇبەگەيلى بەتبۇرىس اكەلە المايدى دەگەن ويدامىز. ويتكەنى ەرتە كوكتەم ۋاقىتىندا كوكونىس جەتىمسىزدىگى ءبارىبىر تۋىندايتىن بولعاندىقتان, بۇل شارا باعانىڭ كوتەرىلمەسىنە تولىق كەپىلدىك بەرە المايدى. ونىڭ ۇستىنە, بازارشى مەن دۇكەنشى بەلگىلەيتىن باعانى كۇندىز-ءتۇنى كىم اڭدىپ وتىرادى؟! نارىق پەن بازار قاشان دا بولسىن ءبىر عانا جايتتى ەسكەرەدى. ساتىپ الۋشى بار ما؟ بار. تاۋار جاقسى ءوتىپ جاتىر ما؟ ءوتىپ جاتىر. ەندەشە باعانى نەگە كوتەرمەسكە؟! دەمەك, باستى ءماسەلە بازارلار مەن ءدۇكەندەرگە كەلەتىن ءونىمنىڭ ءوزىن كوبەيتۋدە تۇر. مۇنسىز ماسەلە تولىق جانە تۇراقتى شەشىمىن تابا الماسى انىق.
قازاقستانداعى جىلىجايلاردىڭ كوبى وڭتۇستىكتە, ونىڭ ىشىندە تۇركىستان وبلىسىندا ورنالاسقان. نۇر-سۇلتاننىڭ ماڭايىندا دا سوڭعى ۋاقىتتارى سالىنعان جىلىجايلار بار. ماسەلەن قاراعاندى وبلىسىندا ەكى ءىرى جىلىجاي جۇمىس ىستەپ تۇر. ودان بوساتىلاتىن باعانىڭ ءوزى ساۋداگەرلەر مەن قاراپايىم حالىق ءۇشىن قىمبات تيەتىن سەكىلدى.
قاراعاندى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ وكىلى سەرىك ءامىراليننىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى ۋاقىتتا قيارلاردى جىلىجايدان بوساتۋ باعاسى كيلوسىنا 620 تەڭگەنى قۇرايدى.
«استاناعا 15-20 توننا قيار, 15 تونناعا جۋىق قىزاناق ساۋدالايمىز. قىزاناقتىڭ باعاسى ازىرگە بەلگىسىز. ءويتكەنى ونى ساۋدالاۋ ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىنا تامان باستالادى. بىزدەگى جىلىجايلاردا وسىرىلەتىن ونىمدەر ادەتتە قىمباتتاۋ بولىپ كەلەدى. سەبەبى جىلۋ مەن جارىقتاندىرۋعا ەداۋىر شىعىن جۇمسالادى. ارينە, بۇل باعالار يمپورتتىق كوكونىستەر باعاسىنا قاراعاندا ءبارىبىر تومەن. بىزدەگى جىلىجاي ونىمدەرى وڭىردەگى حالىقتىڭ سۇرانىسىن وتەي المايدى. سوندىقتان ءبارىبىر يمپورتتىق كوكونىستەرسىز بولمايدى» دەيدى ول.
وسىدان تۋاتىن قورىتىندى, ەلوردانىڭ ماڭايىنان جەدەلدەتىپ ءىرى ونەركاسىپتىك جىلىجاي سالماي ماسەلە شەشىلمەيدى. ويتكەنى قالا حالقىنىڭ سانى جىلدان جىلعا قارقىندى تۇردە ارتىپ كەلەدى. سوندىقتان ءدال وسى ەرتە كوكتەم كەزىندە اتالعان ماسەلەنىڭ دە ۋشىعا تۇسەتىنى انىق. بيىلعى كوكتەمدە بۇل جاعداي ءوزىنىڭ پروبلەمالىق سيپاتىن انىق كورسەتتى. ويتكەنى باسقا ءوڭىرلەردە ءدال استاناداعىداي باعا كوتەرىلۋى بايقالا قويعان جوق. ماسەلەن حالقى نۇر-سۇلتاننان دا كوپ الماتى قالاسىن الايىق. قالا ماڭايىندا ءىرىسى بار, ۇساعى بار 94 جىلىجاي جۇمىس ءىستەيدى ەكەن. سونىڭ التاۋى وتكەن جىلى سالىنعان. الماتى ماڭايىنداعى قيارلار مەن قىزاناقتاردى جىلىجايدان بوساتۋ باعاسى كيلوسىنا 400-450 تەڭگەنى قۇرايدى ەكەن. ونىڭ ۇستىنە, الماتى وزبەكستان مەن قىتايعا جاقىن ورنالاسقاندىقتان مۇنداعى يمپورتتىق تاۋارلاردىڭ باعاسى دا سونشاما قىمبات ەمەس. ياعني ونىمدەردى ءوندىرۋ مەن وتكىزۋ ىسىندە باسەكەلەستىك قالىپتاسا باستاعان. سوندىقتان الماتىلىق ماماندار ەلورداداعى كوكونىس باعاسىنىڭ شەكتەن تىس كوتەرىلۋىن نەگىزىنەن «الىپساتارلىقتان» تۋىنداپ وتىر دەپ سانايتىن كورىنەدى.
ماسەلەن, تەكەلى قالاسىنداعى جىلىجاي كەشەنىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى تالعات مۇقانوۆ ءوز ونىمدەرىن الماتى قالاسىنداعى «التىن وردا» بازارىنا وتكىزەتىنىن ايتادى. «بىزگە وسى بازار جاقىن. ءبىز ورتا ەسەپپەن 400 تەڭگەدەن وتكىزەمىز. ودان ءارى باعانى كوتەرگىمىز كەلسە دە, كوتەرە المايمىز. ويتكەنى جالپى بازار بويىنشا باعا تومەن. يمپورتتىق كوكونىستەر باعاسى دا سولاي. ءبىز-دەن قىمبات باعاعا ءونىمدى ەشكىم المايدى. ال نۇر-سۇلتاندا كوكونىس باعاسى 1200-1500 تەڭگەگە دەيىن شارىقتاۋدا دەپ ەستيمىز. دەمەك, اراداعى دەلدالداردىڭ كوپ بولعانى عوي. مۇنداي باعانىڭ قالايشا قالىپتاسىپ وتىرعانىن تۇسىنە المادىم» دەيدى ول.
دەمەك, ەلورداداعى قيار مەن قىزاناقتىڭ كيلوسىنا 1400-1500 تەڭگەگە دەيىن شارىقتاۋى دەگەنىمىز – قولدان جاسالعان باعا. ال باعانىڭ قولدان جاسالۋىنا ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە جىلىجايلار جەتىمسىزدىگى تۇرتكى بولۋدا.
