حح عاسىردىڭ باسىندا (1913 جىلى), احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ سوزىمەن ايتساق, حالىقتىڭ كوزى, قۇلاعى ءھام ءتىلى بولىپ دۇنيەگە كەلگەن گازەتتىڭ عۇمىرى ۇزاق بولماسا دا حالىق الدىنداعى قىزمەتى ۇلكەن بولدى. وسىنى ەسكەرىپ ءارى الاش ارىستارىنىڭ جارقىن ىستەرىن جاڭعىرتۋ ماقساتىندا قوعاباي 88 جىلدان كەيىن, ادامزات ءححى عاسىرعا اياق باسقان كەزدە گازەتتى قايتا باسىپ شىعارىپ, سەمىپ قالعان تامىرعا قايتا جان بەردى. مۇنى ءوزى حالقىنان ءسۇيىنشى سۇراپ جاريالاپ, جاڭا داۋىردەگى گازەتتىڭ ماقساتىن ايقىنداپ كورسەتتى: «ومىرگە قايتا كەلگەن «قازاقتىڭ» ماقساتى ايقىن, ۇستانىمى بەرىك, جۇرەگى ادال, قىزمەتى – حالىققا, تىلەگى – ۇلتتىق مىنەز, ءتىلىنىڭ, ءدىنىنىڭ, ءدىلىنىڭ ساۋ, ءوسىپ-وركەندەۋىنە ۇلەس قوسادى». بۇل گازەتتىڭ عانا ەمەس, قوعابايدىڭ دا ءوز ماقساتىنا اينالدى. ءوزىنىڭ ناقىلنامالارىنىڭ بىرىندە جازعان «قازاق تۇتانسا – سونبەيتىن وت» دەگەنىن بار جان-تانىمەن كىرىسكەن ادال ەڭبەگىمەن, ۇيقىسىز وتكىزگەن تۇندەرىمەن, قاربالاس كۇندەرىمەن دالەلدەپ بەردى. گازەتتىڭ ومىرگە كەلۋىنە احاڭدار مەن جاحاڭدار قانداي ەڭبەك ەتسە, ونىڭ ءبىر عاسىردان كەيىن قايتا اياققا تۇرىپ كەتۋىنە قوعاباي دا سونداي تەر توكتى. ەڭبەگى ەلەۋسىز قالعان جوق: حالىقتىڭ ريزاشىلىعىنا, سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەندى, حالقىمىزدىڭ دامۋ تاريحىنداعى «قازاق» گازەتىنىڭ اتىن ءوشىرىپ الا جازداعان ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىردى.
ءوزىن ءوزى «ەتى سەنىكى, سۇيەگى مەنىكى» دەپ حالقىنا ارناعان ازاماتتىڭ «ايقاپ» جۋرنالىن قازاققا قاۋىشتىرعان يگى ءىسى دە ۇلكەن ەڭبەكتى تالاپ ەتكەنىنە تالاس جوق. سونشاما قاجىر-قايراتتىڭ وسى ازاماتتىڭ ءبىر باسىنان تابىلعانىنا تاڭعالا قارايتىنبىز. سويتسەك, بۇل ول كىسىنىڭ ىشكى وزەگىنىڭ مىقتىلىعىنان ەكەن عوي. «كۇننەن گۇن, گۇننەن تۋسا وسى قازاق, بولۋعا ءتيىستى ەمەس ەشبىر مازاق!» دەپ, قازاعىنىڭ نامىسىن جوعارى قويعان قوعاباي ۇلت بولاشاعى – جاستاردىڭ تاريح اقتاڭداقتارىنىڭ ورتاسىندا اداسىپ قالماۋىنا جانىن سالدى.
«قازاقتىڭ كەڭدىگى دالاسىمەن, پەيىلى اسپانىمەن ولشەنەتىن ۇلىس» دەگەن ناقىل ءسوزىن وقي وتىرىپ, بۇل سوزدەن ونىڭ ءوز تۇلعاسىن كورگەندەي بولاسىڭ. بالۋان دەنەلى بىتىمىندە سايىن دالامىزدىڭ كەڭدىگى مەن كوگىنىڭ بيىكتىگى سىيعان ازاماتىمىزدىڭ بۇل فانيدەن ەرتە كەتكەنى وكىنىشتى. الايدا ادامنىڭ ءومىرى جاسىمەن ەمەس, جاساعان ەڭبەگىمەن ولشەنەتىنى بەلگىلى عوي. بۇل تۇرعىدان قوعابايدىڭ عۇمىرى ۇزاق, جولى سارا. الاش ارىستارىنىڭ رۋحىن جالعاستىرىپ, حالىققا شەكسىز قىزمەت ەتكەن ازاماتىمىزدىڭ يگى ىستەرىنىڭ جالعاسىن تاۋىپ وتىرعانىنا ريزامىز. ءوزىنىڭ سوزىمەن ايتساق, «اكە – ارقا, اعا – جاعا, ءىنى – تىرەك, بالا – ءىز, ۇرپاق – بولاشاققا سالعان جول» بولىپ, بۇگىندە قوعابايدىڭ جولى داڭعىلدانىپ, الىستى جاقىنداتىپ كەلەدى. قازىرگى «قازاق» گازەتىنە دۇرىس باسشىلىق جاساپ وتىرعان ازاماتتارعا, گازەتتىڭ العان باعىتىن جوعالتپاي ىجداھاتتىلىقپەن جاساپ ءجۇرگەن ەڭبەكتەرىنە ريزاشىلىعىمدى ايتا وتىرىپ, شىعارماشىلىقتارىنىڭ شابىتتى, ەڭبەكتەرىنىڭ جەمىستى بولۋىنا اق تىلەگىمدى بىلدىرەمىن.
«البارىنان قۇتى اۋماعان شاڭىراق بەرەكەلى» دەگەن ويماقتاي ويدى دا ايتىپ كەتىپتى قوعاش. ءوزىنىڭ ادال جارى گۇلبارشىنعا ايتقان العىسى ىسپەتتى. وتباسىنىڭ ىرىسىن ەسەلەپ, كەمتىگىن تولتىرىپ وتىرعان ومىرلىك سەرىگى – بالالارىنىڭ قامقور اناسى, نەمەرەلەرىنىڭ اسىل اجەسى عۇمىرىن حالقىنىڭ يگىلىگىنە ارناعان وتاعاسىنىڭ ابىرويىن ارتتىرىپ, باستامالارىنا ءجىگەر بەرىپ وتىردى. قاشاندا تورىنەن داستارقانى جيىلمايتىن, وتىنان قازانى تۇسپەيتىن قولى بەرەكەلى قازاق ايەلدەرىنىڭ جارقىن ءبىر ۇلگىسى بولىپ كەلە جاتقان گۇلبارشىن زامانداسىمىزدىڭ بالالارىنىڭ قىزىعى مەن قۋانىشىن كورۋىنە تىلەكتەسپىز.
«قازاق قازاق ىسىنە قازاق بوپ كىرىسكەندە عانا قازاق ءىسى وڭعا باسادى» دەگەن سوزىندە تۇنىپ تۇرعان ۇلتىنا, ونىڭ بۇگىنى مەن كەلەشەگىنە دەگەن الاڭ كوڭىلىن كورەمىز. وسى ءسوز ءوزىنىڭ بارلىق ىسىنە باسشى بولعان ازاماتىمىز ەش كۇمانسىز ءوزىنىڭ قازاقتىعىمەن ماقتانا الادى. وسىنداي ۇلىنىڭ بولعانىن حالقى دا ماقتانىش ەتە الادى.
ءوزىن ءوزى «ەتى سەنىكى, سۇيەگى مەنىكى» دەپ حالقىنا ارناعان ازاماتتىڭ «ايقاپ» جۋرنالىن قازاققا قاۋىشتىرعان يگى ءىسى دە ۇلكەن ەڭبەكتى تالاپ ەتكەنىنە تالاس جوق. سونشاما قاجىر-قايراتتىڭ وسى ازاماتتىڭ ءبىر باسىنان تابىلعانىنا تاڭعالا قارايتىنبىز. سويتسەك, بۇل ول كىسىنىڭ ىشكى وزەگىنىڭ مىقتىلىعىنان ەكەن عوي. «كۇننەن گۇن, گۇننەن تۋسا وسى قازاق, بولۋعا ءتيىستى ەمەس ەشبىر مازاق!» دەپ, قازاعىنىڭ نامىسىن جوعارى قويعان قوعاباي ۇلت بولاشاعى – جاستاردىڭ تاريح اقتاڭداقتارىنىڭ ورتاسىندا اداسىپ قالماۋىنا جانىن سالدى.
«قازاقتىڭ كەڭدىگى دالاسىمەن, پەيىلى اسپانىمەن ولشەنەتىن ۇلىس» دەگەن ناقىل ءسوزىن وقي وتىرىپ, بۇل سوزدەن ونىڭ ءوز تۇلعاسىن كورگەندەي بولاسىڭ. بالۋان دەنەلى بىتىمىندە سايىن دالامىزدىڭ كەڭدىگى مەن كوگىنىڭ بيىكتىگى سىيعان ازاماتىمىزدىڭ بۇل فانيدەن ەرتە كەتكەنى وكىنىشتى. الايدا ادامنىڭ ءومىرى جاسىمەن ەمەس, جاساعان ەڭبەگىمەن ولشەنەتىنى بەلگىلى عوي. بۇل تۇرعىدان قوعابايدىڭ عۇمىرى ۇزاق, جولى سارا. الاش ارىستارىنىڭ رۋحىن جالعاستىرىپ, حالىققا شەكسىز قىزمەت ەتكەن ازاماتىمىزدىڭ يگى ىستەرىنىڭ جالعاسىن تاۋىپ وتىرعانىنا ريزامىز. ءوزىنىڭ سوزىمەن ايتساق, «اكە – ارقا, اعا – جاعا, ءىنى – تىرەك, بالا – ءىز, ۇرپاق – بولاشاققا سالعان جول» بولىپ, بۇگىندە قوعابايدىڭ جولى داڭعىلدانىپ, الىستى جاقىنداتىپ كەلەدى. قازىرگى «قازاق» گازەتىنە دۇرىس باسشىلىق جاساپ وتىرعان ازاماتتارعا, گازەتتىڭ العان باعىتىن جوعالتپاي ىجداھاتتىلىقپەن جاساپ ءجۇرگەن ەڭبەكتەرىنە ريزاشىلىعىمدى ايتا وتىرىپ, شىعارماشىلىقتارىنىڭ شابىتتى, ەڭبەكتەرىنىڭ جەمىستى بولۋىنا اق تىلەگىمدى بىلدىرەمىن.
«البارىنان قۇتى اۋماعان شاڭىراق بەرەكەلى» دەگەن ويماقتاي ويدى دا ايتىپ كەتىپتى قوعاش. ءوزىنىڭ ادال جارى گۇلبارشىنعا ايتقان العىسى ىسپەتتى. وتباسىنىڭ ىرىسىن ەسەلەپ, كەمتىگىن تولتىرىپ وتىرعان ومىرلىك سەرىگى – بالالارىنىڭ قامقور اناسى, نەمەرەلەرىنىڭ اسىل اجەسى عۇمىرىن حالقىنىڭ يگىلىگىنە ارناعان وتاعاسىنىڭ ابىرويىن ارتتىرىپ, باستامالارىنا ءجىگەر بەرىپ وتىردى. قاشاندا تورىنەن داستارقانى جيىلمايتىن, وتىنان قازانى تۇسپەيتىن قولى بەرەكەلى قازاق ايەلدەرىنىڭ جارقىن ءبىر ۇلگىسى بولىپ كەلە جاتقان گۇلبارشىن زامانداسىمىزدىڭ بالالارىنىڭ قىزىعى مەن قۋانىشىن كورۋىنە تىلەكتەسپىز.
«قازاق قازاق ىسىنە قازاق بوپ كىرىسكەندە عانا قازاق ءىسى وڭعا باسادى» دەگەن سوزىندە تۇنىپ تۇرعان ۇلتىنا, ونىڭ بۇگىنى مەن كەلەشەگىنە دەگەن الاڭ كوڭىلىن كورەمىز. وسى ءسوز ءوزىنىڭ بارلىق ىسىنە باسشى بولعان ازاماتىمىز ەش كۇمانسىز ءوزىنىڭ قازاقتىعىمەن ماقتانا الادى. وسىنداي ۇلىنىڭ بولعانىن حالقى دا ماقتانىش ەتە الادى.
قوعاش (قوعاباي) ءالى دە ورتامىزدا جۇرسە, وسى جىلعى ءساۋىردىڭ 1-ىندە ونىڭ 80 جىلدىعىن بىرگە تويلاعان بولار ەدىك.
ابدىساعيت تاتىعۇل,
اكادەميك, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
