ەشكىم سىرت قالا المايدى
كەلەر جىلدان باستاپ ەلىمىزدە جالپىحالىقتىق كىرىس پەن م ۇلىك دەكلاراتسياسى باستالادى. 2020 جىل قىر استىندا تۇرسا دا, وعان دايىندىق كەمشىن سياقتى. ماماندار مۇنىڭ سەبەبىن «قابىلدانعان زاڭعا بەيىمدەلۋىمىزدىڭ ورنىنا, ونى اينالىپ وتۋگە ادەتتەنىپ قالعانىمىزبەن» ءتۇسىندىرىپ وتىر. بىراق بۇل زاڭنىڭ وسى كۇنگە دەيىن قابىلدانعان وزگە زاڭدارعا مۇلدەم ۇقسامايتىنى سەزىلەدى.
ناۋقان قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق جاعىنان بەلسەندى 13 ملن ازاماتىن, عالامتوردان نان تاۋىپ وتىرعان 15 جاستاعى بلوگەردەن باستاپ, 90 جاستاعى قارياعا دەيىنگى ازاماتتاردى قامتيدى. سەبەبى سوڭعى جىلدارى زەينەت جاسىنان اسىپ كەتكەن قاريالاردىڭ اتىنا قۇنى جۇزدەگەن مىڭ اقش دوللارىنا باعالاناتىن قىمبات كولىكتەر مەن ءزاۋلىم ۇيلەردىڭ تىركەلگەنى تۋرالى دەرەكتەر ءجيى ايتىلادى. ەندى قاريالار دا سول بايلىقتىڭ قانداي تابىسپەن كەلەتىنىن دالەلدەۋ كەرەك. دالەلدەي الماسا, م ۇلىكتىڭ 10 پايىزىن ايىپپۇل رەتىندە تولەيدى. بۇل تۋرالى كاسىپكەرلەرگە كومەك ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى دميتري كازانتسەۆ جۋرناليستەرمەن كەزدەسۋ كەزىندە ايتتى.
بۇل رەتتە ساراپشىلار ازاماتتارعا قولىندا بار دۇنيە-مۇلىگى مەن قارجىسىن جاسىرماي, تەگىس كورسەتۋگە كەڭەس بەرىپ وتىر. سەبەبى «جەكە تۇلعانىڭ اكتيۆتەرى مەن مىندەتتەمەلەرى تۋرالى باستاپقى دەكلاراتسيا» مەملەكەت ءۇشىن ءاربىر ازاماتتىڭ داۋلەتىنىڭ باستاۋى سانالادى. دەمەك, ونىڭ نەعۇرلىم جوعارى مەجەدە بولعانى ماڭىزدى.
قانداي دا ءبىر ازامات جۇيەگە كىرۋ دەكلاراتسياسىندا تەك قاراشا ءۇيى بار ەكەنىن عانا كورسەتسە, سونىمەن بىرگە بانككە سالماي, ۇيىندە ۇستاعان ادال اقشاسى تۋرالى ايتۋدان باس تارتسا, الايدا كەلەسى جىلى سول قاراجاتىنا بىرنەشە بولمەلى پاتەر ساتىپ السا, ونىڭ ەسىگىن سالىقشىلار قاعاتىن بولادى. بۇل ءىس قوزعالىپ, تەرگەۋ جۇرۋىنە, ءىرى ايىپپۇل سالىنۋىنا سوقتىرۋى دا عاجاپ ەمەس.
بۇل قادامعا ۇكىمەت جەمقورلىققا جويقىن سوققى بەرۋ, جەمقورلار قولداناتىن سان الۋان ايلا-شارعىلار مەن قۋلىق تىزبەگىنە توسقاۋىل قويۋ ءۇشىن بارىپ وتىر. بارلىق دامىعان ەلدەردە قولدانىلاتىن تاجىريبە وسى.
د.كازانتسەۆ جۇرتشىلىق اراسىندا دۇربەلەڭ مەن ۇزىن-سونار كەزەك تۋدىرماۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك كىرىس ورگاندارى دەكلاراتسيا تاپسىرۋ ۋاقىتىن بىرنەشە ايعا سوزعانىن ايتتى. دەكلاراتسيانى تسيفرلى قولتاڭبا كومەگىمەن رەسىمدەپ, ينتەرنەت ارقىلى جولدايتىن ادامدار ءۇشىن اتالعان مەرزىم 15 قىركۇيەككە دەيىن ۇزارتىلدى. بۇل – حالىقتى دەكلاراتسيانى ەلەكتروندى تۇردە ۇسىنۋعا ىنتالاندىرۋ ءۇشىن جاسالىپتى.
جاپپاي دەكلاراتسيالاۋ جۇيەسىنە قوسىلۋدان كەيىنگى كەزەڭدە, ياعني 2021 جىلدان باستاپ, قازاقستاندىقتار مەن شەتەلدىكتەر جىل سايىن «تابىستار مەن م ۇلىك تۋرالى دەكلاراتسيا» ۇسىنىپ وتىرۋعا ءتيىس.
– بىراق بۇل دەكلاراتسيا ەكى تۇرگە بولىنەدى. ءبىرىنشىسى – كەڭەيتىلگەن ءتۇرى (270.00 فورماسى). كەڭەيتىلگەن دەكلاراتسيادا ازاماتتىڭ ءبىر جىل ىشىندە تاپقان كىرىستەرى, سالىقتىق شەگەرىسى, سونداي-اق جىلجىمايتىن م ۇلىكتى, كولىكتى, قۇندى قاعازداردى, قاتىسۋ ۇلەسىن, ينۆەستيتسيالىق التىندى, تۋىندى قارجىلىق قۇرالداردى ساتىپ الۋى, اقىسىز سىيعا الۋى نەمەسە ولاردى ساتۋى, وزگەگە تەگىن بەرۋى فاكتىلەرى كورسەتىلۋگە ءتيىستى. ەكىنشىسى – قىسقا ءتۇرى (260.00 فورماسى). كىرىستەر مەن م ۇلىك تۋرالى قىسقا دەكلاراتسيا نەبارى 1 پاراقتان تۇرادى, – دەيدى د.كازانتسەۆ.
جەڭىلدەتىلگەن دەكلاراتسيانى زەينەتاقىدان باسقا كىرىسى جوق زەينەتكەرلەر, شاكىرتاقىعا عانا سۇيەنگەن ستۋدەنتتەر جانە ەڭبەكاقىسىمەن كۇن كورگەن جۇمىسكەرلەر تاپسىرادى. ولار بۇل قۇجات ارقىلى 1 جىل ىشىندە جالاقىدان باسقا ەشقانداي تابىس تاپپاعاندارىن راستايدى. مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ ەسەبىنشە, بۇل قىسقا دەكلاراتسيانى حالىقتىڭ 70 پايىزعا جۋىعى تاپسىرادى. بۇل قاتارعا نەگىزىنەن, مۇعالىمدەر, زەينەتكەرلەر, ستۋدەنتتەر, جالدامالى جۇمىسشىلار مەن قىزمەتكەرلەر جاتادى.
– بارلىق بازا تازا بولۋى ءۇشىن قۇزىرلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرگە جۇمىستار اتقارىلۋدا. ە-Gov.kz پورتالىندا سالىق تولەۋشىنىڭ كابينەتىن اشتىق. ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىنا جاقسىلاپ دايىندالىپ جاتىرمىز. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىك تە ءبىزدى قولداپ, جالپىعا بىردەي دەكلاراتسيالاۋ ماسەلەلەرىن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ باعدارلاماسىنا ەنگىزدى, – دەدى د.كازانتسەۆ.
دەكلاراتسيانى قاعاز كۇيىندە وتكىزۋ – قاۋىپتى
د.كازانتسەۆ:
– 13 ميلليون ادام دەكلاراتسيا وتكىزەدى. بۇل وتە كوپ. مامان رەتىندە بۇل دەكلاراتسيانى قاعاز تۇرىندە وتكىزبەۋگە كەڭەس بەرەر ەدىم. ويتكەنى بۇل قاۋىپسىز. ال كۇزدە, سوڭعى ساتتە 13 ميلليون ادام ەلەكتروندى بازاعا لاپ قويسا نە بولادى؟ ارينە, بازا جۇمىسى تەجەلەدى. سونىڭ سالدارىنان قانشاما ادام ءوزىنىڭ تابىس دەكلاراتسياسىن دەر ۋاقىتىندا وتكىزىپ ۇلگەرمەي قالادى؟! سوندىقتان ءبىز حالىققا بۇل جايت تۋرالى الدىن الا ەسكەرتىپ, حابارلاپ جاتىرمىز, – دەيدى.
مامان وسى رەتتە جۇرتتىڭ جاريا ەتىلگەن تابىستارىن ساقتايتىن دەرەكتەر بازاسىندا بلوكچەين تەحنولوگياسىنىڭ قولدانىلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ قالدى. بۇل ادام فاكتورىنىڭ قاتىسۋىنسىز جۇزەگە اساتىن سوڭعى جاڭالىق.
– ونى ىسكە اسىرۋدىڭ مۇمكىندىگى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە تالقىلانىپ جاتىر, – دەيدى ول. ال دەكلاراتسيا دەر ۋاقىتىندا وتكىزىلمەي قالسا, ازامات اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلۋى مۇمكىن.
– ۇلگەرمەسە نەمەسە تولتىرعان قۇجاتتا شىنايى اقپارات كورسەتىلمەسە, وندا ول ادامعا 30 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە نەمەسە 75 750 تەڭگە ايىپپۇل سالىنادى, – دەدى د.كازانتسەۆ.
توي شىعىنى دا كورسەتىلۋگە ءتيىس
د.كازانتسەۆ باق بەتتەرىندەگى جالعان اقپاراتتاردىڭ جاريالانىپ جاتقانىنا دا توقتالدى. ماسەلەن, توي نەمەسە جانازاعا جۇمسالعان شىعىن دەگەن ارنايى تالاپ جوق ەكەن. بىراق وعان جۇمسالعان قارجى «جەكە شىعىندار» دەگەن تارماقشادا كورسەتىلۋگە ءتيىس. جەكە شىعىنداردا كورسەتىلگەن قارجى كولەمى تابىستان اسىپ كەتسە, قارجىنى قايدان العانىن ءتۇسىندىرىپ بەرۋگە تۋرا كەلەدى.
وتە باعالى سىيلىق العان كەزدە دە سىيلاۋشىدان مۇمكىندىك بولسا چەگىن سۇراپ الۋ ارتىقتىق ەتپەيدى.
– دەكلاراتسيادا قۇنى 500 مىڭ تەڭگەدەن اساتىن, بولاشاقتا ساتۋعا بولاتىن نارسەلەردى كورسەتۋگە كەڭەس بەرەمىن. بۇل باعالى بۇيىمدار, توندار, كارتينالار بولۋى مۇمكىن. ال ماسەلەن, تويدان تۇسكەن اقشالاي سىيلىقتى دەكلاراتسياداعى «تاعى باسقا» دەگەن تاراۋعا تولتىرۋعا بولادى. وتە باعالى سىيلىق الساڭىز, وندا سىيلاۋشىدان مۇمكىندىك بولسا, چەگىن سۇراپ الۋعا كەڭەس بەرەر ەدىم, – دەيدى ساراپشى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ازاماتتار بانك كارتاسى ارقىلى ءجون-جوسىقسىز اقشا اۋدارىمىن جاساي المايدى. مۇنىڭ نەگە اپارىپ سوعارىن بىلاي تۇسىندىرۋگە بولادى. دوسىڭىز نەمەسە باۋىرىڭىز «كارتاڭنان اقشا اۋدارتىپ الا قويايىن» دەدى دەلىك. ەگەر ول ۇلكەن سوما بولسا, جاعداي قيىن. ويتكەنى سالىقشىعا ءسىز ونىڭ قانداي اقشا ەكەنىن دالەلدەي المايسىز. بىرەۋ كارتاڭىزدى پايدالانىپ, 1 ميلليون تەڭگە جونەلتتى دەلىك. سول 1 ميلليون تەڭگەنىڭ سالىعى سىزدەن الىناتىن بولادى, سەبەبى ول دەكلاراتسيالانباعان.
كىرىستى جاسىرۋ مۇمكىن ەمەس
تالاپ قويۋ مەرزىمى – 2020 جىلدان باستاپ 3 جىل. دەمەك, 2023 جىلى سالىق مەكەمەسى سىزگە 2022, 2021, 2020 جىلدار بويىنشا دەكلاراتسيالانباعان تابىس پەن م ۇلىك بويىنشا كىنارات تاعا الادى.
ەكونوميست ايدار الىباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا شەتەل تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ جاسالعان رەفورمالار مەن يدەيالار ابدەن پىسىقتالماي جاتىپ جۇزەگە اسىعىس اسىرىلادى. بۇل – شەنەۋنىكتەردىڭ قاتەلىگى. دەكلاراتسيا تاپسىرعان ءاربىر ازامات سوندا كورسەتىلگەن كىرىس پەن شىعىندارىن انىق كورسەتىپ, ونىڭ ءبىر-بىرىنە سايكەس بولۋىن قاداعالاۋى كەرەك. ويتكەنى ءبىزدىڭ ەلدە كەي شەنەۋنىكتەردىڭ شىعىندارى زاڭدى تابىسىنان ارتىق.
– قارجى ماسەلەسىنە قاتىستى كوپتەگەن سۇراقتار ءدال دەكلاراتسيا تاپسىرعان كەزدە تۋىنداۋى مۇمكىن. سول كەزدە مەملەكەتتىك قىزمەتتە وتىرعاندار ول سۇراقتارعا جاۋاپ بەرە الماسى انىق. بۇل تالاپ وسى سەبەپتەن ءالى ەنگىزىلمەي وتىر. بىزدە جۇمىسسىزدار مەن ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتۋشىلار كوپ. ولار قاي تابىستارىن كورسەتەدى؟! دەكلاراتسيا تاپسىرۋعا ولاردى قالاي ماجبۇرلەيدى؟! سالىق ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلىكتىلىگى وتە تومەن. ولار ءبىر مەزگىلدە ميلليونداعان ادامنىڭ دەكلاراتسياسىن قابىلداي المايدى. ال ولاردى دايىنداۋعا ءبىرتالاي قاراجات پەن ۋاقىت كەرەك. اۋىلدىق جەرلەردىڭ كوبى ينتەرنەتكە قوسىلماعان, – دەيدى ا.الىباەۆ.
ماماندار تابىس دەكلاراتسياسىن تاپسىرۋ كەزىندە جۇمىسسىزدار سانى ناقتىلانا تۇسەتىنىن ايتادى.
– تاعى ءبىر ماسەلە, تابىسى از ادامداردى الاڭداتىپ, جەكە تۇلعالاردى كىرىستەرىن دەكلاراتسيالاۋعا مىندەتتەۋدىڭ قاجەتى جوق. سونداي-اق جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ جەكە تابىس سالىعىن, زەينەتاقى اۋدارىمدارىن تولەۋى ارقىلى بارلىق تۇرعىنداردىڭ كىرىسى تۋرالى مالىمەتتەر الۋدىڭ باسقا دا تاسىلدەرىنىڭ بار ەكەنىن ەسكەرگەن ءجون, – دەيدى ەكونوميست.
سالىق ورگاندارى ماماندارىنىڭ ءبارى بىردەي بۇل شاراعا دايىن ەمەس ەكەنىن د.كازانتسەۆ تە مويىندايدى. ولار زاڭنىڭ قابىلدانۋىن كۇتىپ, ۇيىقتاپ وتىر. ونى ىسكە اسىراتىن سالىق ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ بىلىكتىلىگى سىن كوتەرمەيدى.
مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا, تابىس سالىعىن جاريالاۋعا قوعامنىڭ ءوزى مۇددەلى بولۋى كەرەك. بىزدە اۋقاتتى ادامدار مەن تابىسى وتە تومەندەردىڭ اراسى تىم الىستاپ كەتتى. بۇل الەۋمەتتىك نارازىلىقتى تۋعىزادى. سوندىقتان جەمقورلىقتان ادا, تازا قوعامنىڭ قالىپتاسۋىنا ءبارىمىز بىردەي مۇددەلى بولۋىمىز كەرەك. بۇرىن قوعامنىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىق دەڭگەيى تۋرالى كوبىرەك ايتساق, ەندى سالىق مادەنيەتى, سالىق ساۋاتتىلىعى تۋرالى ايتۋعا تۋرا كەلەدى.
گۇلبارشىن ساباەۆا,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى
