ءبىر جەلىدەن تامىر تارتقان
سەنبى, 15 قىركۇيەك 2012 7:43
تاۋەلسىزدىك تۋى كوككە شانشىلا تىگىلگەننەن بەرگى ۋاقىتتاعى قازاق ديپلوماتياسى جەتكەن تابىستار اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا تۇرارلىق. سىرتقى ساياساتتاعى وسىنداي تابىستاردىڭ ەسەلەنۋىنە جەر-جەردەگى قازاقستان ەلشىلىكتەرىنىڭ قوسىپ وتىرعان ۇلەسى ايتارلىقتاي.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكiلەتتi ەلشiسi سەرiك پىرىمبەتوۆ ەكى ەل اراسىندا ديپلوماتيالىق قاتىناستاردىڭ ورناۋىنا 20 جىل تولۋىنا وراي ءتىلشىمىز قويعان ساۋالدارعا جاۋاپ بەرگەن بولاتىن.
سەنبى, 15 قىركۇيەك 2012 7:43
تاۋەلسىزدىك تۋى كوككە شانشىلا تىگىلگەننەن بەرگى ۋاقىتتاعى قازاق ديپلوماتياسى جەتكەن تابىستار اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا تۇرارلىق. سىرتقى ساياساتتاعى وسىنداي تابىستاردىڭ ەسەلەنۋىنە جەر-جەردەگى قازاقستان ەلشىلىكتەرىنىڭ قوسىپ وتىرعان ۇلەسى ايتارلىقتاي.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكiلەتتi ەلشiسi سەرiك پىرىمبەتوۆ ەكى ەل اراسىندا ديپلوماتيالىق قاتىناستاردىڭ ورناۋىنا 20 جىل تولۋىنا وراي ءتىلشىمىز قويعان ساۋالدارعا جاۋاپ بەرگەن بولاتىن.
– سەرiك دوستان ۇلى, قازاقستان مەن ازەربايجان اراسىنداعى ەكiجاقتى قاتىناستاردىڭ بۇگiنگi جاعدايىنا جانە ولاردىڭ دامۋ پەرسپەكتيۆالارىنا قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟
– ەڭ الدىمەن, تامىزدىڭ 27-سىندە ءبىزدىڭ ەلدەر اراسىندا ديپلوماتيالىق قاتىناستار ورناعانىنا 20 جىل تولسا, بۇل ءجايت ءوز دەڭگەيىندە مەرەيتويى اتالىپ وتكەنiن ايتا كەتكىم كەلەدi. ارينە, تاريحي ءولشەممەن بۇل قىسقا عانا مەرزىم, ءبىراق تا ەگەمەندiك العالى وتكەن ەكi ونجىلدىقتا ءبىزدىڭ ەلدەر ىنتىماقتاستىقتىڭ قارقىندى دامۋ كەزەڭىنەن ءوتتi. ءبىزدىڭ ەلدەر اراسىندا سىندارلى ساياسي ۇنقاتىسۋ ورناپ, وسى جىلدار ىشىندە ەكiجاقتى قاتىناستاردىڭ بارلىق سالاسىنا قاتىستى كەڭ كولەمدى كەلiسiم-قۇقىقتىق بازا قۇرىلدى.
بiزدiڭ ىنتىماقتاستىقتىڭ ۇزاق مەرزiمدi باسىمدىقتارىن ايقىن بەلگiلەگەن ستراتەگيالىق ارiپتەستiك جانە وداقتاستىق قاتىناستار تۋرالى شارت ەكى ەل اراسىنداعى تەرەڭ تاريحي باۋىرلاستىق, ورتاق تاعدىر مەن ۇمتىلىستارعا نەگىزدەلگەن اعايىندىق بايلانىستاردىڭ دامۋىن انىق كورسەتەدى. مەملەكەت باسشىلارىنىڭ 2009 جىلدىڭ قازانىندا جانە 2011 جىلدىڭ قازانىندا ءوزارا الماسقان رەسمي ساپارلارى شەڭبەرىندە قول جەتكىزىلگەن ۋاعدالاستىقتار, ولاردىڭ ويداعىداي ىسكە اسىرىلۋى ىنتىماقتاستىقتى ساپالى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋگە وڭ ىقپال ەتىپ وتىرعانى انىق.
– قازاقستان مەن ازەربايجان بۇۇ, تۇركسوي, تمد, ەىۇ, ەقىۇ, اوسشك سىندى ۇيىمداردىڭ تولىق قۇقىلى مۇشەلەرi بولىپ تابىلادى. ءسىزدىڭ پiكiرiڭiزشە, وسى جاعىنان ەكi مەملەكەتتiڭ ىنتىماقتاستىعى قانشالىقتى ناتيجەلى بولىپ تابىلادى؟
– ەگەمەندiككە قول جەتكىزىپ جانە حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ تولىق قۇقىلى مۇشەسى بولعان ءبىزدىڭ ەلدەر ءوزىمىزدىڭ تاۋەلسiز سىرتقى ساياساتىمىز قالىپتاسۋىنىڭ قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەرىنەن بىرگە ءوتتى. وسى تۇرعىدا بiزدەر حالىقارالىق جانە ايماقتىق ۇيىمدار شەڭبەرىندە بەلسەندى تۇردە ارەكەتتەسىپ, ءبىر-ءبىرىمىزدى قولداپ وتىراتىنىمىزدى باسا ايتىپ وتكىم كەلەدى.
قازاقستان مەن ازەربايجان باسشىلىعىنىڭ ەڭ الدىمەن تاۋلى قاراباقتاعى احۋالعا, سونىمەن بiرگە, اۋعانستان, يراك, تاياۋ شىعىستاعى جانە تاعى باسقا حالىقارالىق جانە ايماقتىق سيپاتتاعى كوكەيكەستi ءماسەلەلەرگە ورتاق كوزقاراستارى ەكى ەلدىڭ ۇيلەسiمدi ورتاق ۇستانىمىنىڭ بار ەكەندىگىن كورسەتەدi. ءوزارا قولداۋدىڭ ارقاسىندا بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان مەن ازەربايجان تانىمال ايماقتىق كوشباسشىلار بولىپ وتىر. ولاردىڭ مارتەبەسi جانە ابىرويى iرi حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ باسشىلىق ورىندارىنا سايلانۋىمەن انىق دالەلدەنەدى.
2010 جىلى قازاقستان ەقىۇ-عا توراعالىعىن ءساتتى وتكىزىپ, ونى ءححى عاسىردا ۇزاق ۇزىلىستەن كەيىنگى ۇيىمنىڭ العاشقى ءسامميتتىن وتكiزۋمەن اياقتادى. بيىل ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى ءجونىندەگى كەڭەستىڭ مەرەيتويلى جىلى. 1992 جىلدىڭ قازانىندا بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 47-ءشى سەسسياسىندا كوتەرگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسى ناقتى جۇزەگە استى. بۇل باستاما تاۋەلسiز قازاقستاننىڭ ءساتتى جۇزەگە اسىرىلعان سىرتقى ساياسي باستامالارىنىڭ ەڭ العاشقىلارىنىڭ ءبىرى بولدى.
2009 جىلدىڭ 3 قازانىندا ناحچىۆاندا وتكەن تۇركiتiلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ Iح ءسامميتى جالپىتۇركىلىك ينتەگراتسيانىڭ جاڭا كەزەڭىنىڭ وزىندىك ءبىر كاتاليزاتورىنا جانە باستاپقى نۇكتەسىنە اينالدى. ءسامميتتىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا قازاقستان, ازەربايجان, قىرعىزستان جانە تۇركيانىڭ پرەزيدەنتتەرi تاريحي ماڭىزى جوعارى قۇجاتتارعا, ناحچىۆان دەكلاراتسياسى مەن تۇركiتiلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىق كەڭەسىن قۇرۋ تۋرالى ناحچىۆان كەلىسىمىنە قول قويدى.
بىلتىرعى جىلدىڭ قازانىندا الماتىدا وتكەن سامميتتە قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش رەت تۇركى كەڭەسىنە باسشىلىق ەتتى. بيىل تامىزدىڭ 23-ىندە بىشكەكتە وتكەن تمىك ەكىنشى سامميتىندە ءتوراعالىق قىرعىز رەسپۋبليكاسىنا اۋىستى. كەلەسى جىلى مارتەبەلى ءارى جاۋاپتى مىندەت ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنا جۇكتەلەدى.
بiزدiڭ ەلدەردىڭ بiرلەسىپ اتسالىسۋىنىڭ ارقاسىندا بۇگىنگى تاڭدا شتاب-پاتەرi باكۋدە ورنالاسقان تۇركى ەلدەرى پارلامەنتتiك اسسامبلەياسى ويداعىداي جۇمىس ىستەۋدە, تۇركى اكادەمياسى, اقساقالدار كەڭەسى ءوز قىزمەتتەرiن باستادى, تۇركى مادەنيەتi مەن مۇراسىنىڭ قورىن قۇرۋ تۋرالى كەلiسiمگە قول جەتكىزىلدى.
مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستار بiزدiڭ باۋىرلاس حالىقتارىمىزدىڭ قارىم-قاتىناسىنىڭ نەگiزى مەن مىقتى تۇعىرى بولىپ تابىلاتىنى داۋسىز. بۇل بايلانىستاردىڭ دامۋى مەن نىعايۋىنا تۇركسوي-دىڭ جەمiستi قىزمەتى ءوز سەپتىگىن تيگىزۋدە.
بiزدiڭ ەلدەردىڭ وكiلدەرى وسى باعىتقا ماڭىزدى ۇلەس قوسىپ وتىرعانىن ايتا كەتۋ وتە قۋانىشتى ءجايت. 2010 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا حالىقتار اراسىنداعى بەيبىتشىلىك جانە دوستىق, ءوزارا سەنiمدى نىعايتۋعا ۇلەس قوسىپ جانە تۇركiتiلدەس ەلدەردiڭ مادەني-رۋحاني قاتىناستارىن دامىتۋعا قوسقان بەلسەندi قىزمەتi ءۇشىن ازەربايجاننىڭ حالىق ءارتىسى پولاد بيۋل-بيۋل وعلىعا قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتiنiڭ بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سىيلىعى بەرىلسە, 2011 جىلدىڭ مامىرىندا حالىقارالىق اۋقىمدا ازەربايجان مادەنيەتiن ناسيحاتتاۋداعى زور ەڭبەگى ءۇشىن قازاقستاننىڭ كورنەكتى قوعام قايراتكەرى, قازاقستاننىڭ يۋنەسكو جانىنداعى تۇراقتى وكىلى ولجاس سۇلەيمەنوۆ «دوستلۋگ» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. 2012 جىلدىڭ ناۋرىزىندا قازاقستاننىڭ تاعى ءبىر وكىلى, تۇركسوي باس حاتشىسى دۇيسەن قاسەيىنوۆ ازەربايجان رەسپۋبليكاسى مەن تۇركiتiلدەس مەملەكەتتەر اراسىنداعى ءمادەني بايلانىستاردى نىعايتۋداعى زور ەڭبەگى ءۇشىن «دوستلۋگ» وردەنىمەن ماراپاتتالدى.
– بارىمىزگە ءمالىم, قازاق جەرى كوپتەگەن ەتنوستىق ازەربايجاندار ءۇشiن تۋعان وتانىنا اينالدى. ولار بۇگىندە ەكى ەلدى بايلانىستىرۋشى «كوپىر» قىزمەتىن اتقارىپ وتىر. بۇل تۋرالى نە ايتاسىز؟
– شىنىندا دا, ازەربايجان دياسپوراسى – ءبىزدىڭ رەسپۋبليكانىڭ اۋماعىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان دياسپورالاردىڭ ەڭ ىرىلەرىنىڭ ءبىرى, ولار 130 مىڭنان اسا ادامنىڭ باسىن بىرىكتىرەدى. ونىڭ قالىپتاسۋى حح عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىندا جاپپاي قۋعىن-سۇرگىن كەزىندە باستالىپ, ودان كەيىن 1944 جىلى گرۋزين كسر-ءى اۋماعىندا تۇرعان ازەربايجاندىقتاردى جاپپاي قونىس اۋدارتۋدىڭ ەكiنشi كەزەڭى ورىن الدى. ەڭ سوڭىندا, ءۇشiنشi «قونىس اۋدارۋ» تسيكلى 50-شi جىلداردىڭ ورتاسىنا, تىڭدى يگەرۋ كەزەڭىنە تۇسپا-تۇس كەلدى. بۇگiنگى كەزدە ازەربايجان دياسپوراسى رەسپۋبليكانىڭ ساياسي ءومiرiنiڭ بەلسەندi قاتىسۋشىسى بولىپ تابىلادى.
بۇگىندە ازەربايجاندار ەلباسى ن.نازارباەۆ باستاماسىمەن قۇرىلعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارلىق كەلiسiم سالاسىنداعى ستراتەگيالىق باعدارلامالاردى iسكە اسىراتىن ەرەكشە ورگان بولىپ تابىلاتىن قحا-نىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسىپ ءجۇر.
– ەكونوميكا سالاسىندا ەكىجاقتى قاتىناستاردىڭ دامۋىنا قازاقستان-ازەربايجان ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ءجونىندەگى مەملەكەتارالىق كوميسسيانىڭ جۇمىسى ءوز ىقپالىن قالاي تيگىزىپ وتىر؟
– مەملەكەتارالىق كوميسسيا, ءارينە, ەكiجاقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردى بايلانىستىراتىن بۋىن بولىپ تابىلادى. مۇناي-گاز سالاسىنىڭ باستاۋشى مينيسترلiكتەرiنiڭ جەتەكشiلەرi (قازاقستاندىق تاراپتان – مۇناي جانە گاز ءمينيسترى س. مىڭباەۆ, ال ازەربايجان تاراپىنان – ەنەرگەتيكا جانە ونەركاسiپ ءمينيسترى ن. اليەۆ) كوميسسيانىڭ تەڭ توراعالارى بولىپ تابىلعانى بiزدiڭ ەلدەردىڭ قاتىناستارىنىڭ دەڭگەيى تۋرالى جانە ۇسىنىسى بارلىق سالالارداعى ەكiجاقتى ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىنىڭ كەڭ اۋقىمىن قامتيتىن مەملەكەتارالىق كوميسسيانىڭ قىزمەتىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ايقىندايدى.
ال ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستارعا كەلەر بولساق, بiزدiڭ ەلدەردىڭ ەكونوميكالارىنىڭ ىرعاقتى دامۋىنا قاراماستان, وكiنiشكە قاراي, ناقتى سەبەپتەرگە بايلانىستى ءوزارا ساۋدانىڭ بۇگiنگi كولەمi بار الەۋەتكە سايكەس كەلمەيتىنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. وسىعان بايلانىستى, ءبىز ەكi ەلدىڭ iسكەر توپتارىنىڭ اراسىنداعى بايلانىستاردى كەڭەيتۋ بويىنشا جانە جاقىن ارادا تاۋار اينالىمىن 500 ميلليون اقش دوللارى, ال كەلەشەكتە ونى 1 ميلليارد دوللارعا دەيiن جەتكىزۋگە مۇمكiندiك بەرەتiن ولكەارالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ بويىنشا شارالاردى ىسكە اسىرىپ جاتىرمىز.
– «ازەربايجان-قازاقستان» دوستىق قوعامى بiزدiڭ مەملەكەتتەرىمىز اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ دانەكەرى ىسپەتتەس. سiزدiڭشە, مادەني-گۋمانيتارلىق سالاداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ دوستىق كوپiرىن قۇرۋ قانشالىقتى ماڭىزدى؟
– وتە قىزىقتى سۇراعىڭىزعا راحمەت. بۇل سۇراق وتە كولەمدi جانە وعان قىسقاشا بiر ءماندi تۇردە جاۋاپ بەرۋ مۇمكىن ەمەس, بىراق, سونىمەن قاتار, ول وتە ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. قازاقتار مەن ازەربايجانداردىڭ تاريحي تامىرلارى مەن ءداستۇرلەرى بiر ەكەنىن, تىلدەرى مەن مەنتاليتەتتەرى ۇقساس ەكەندىگىن ۇمىتپاعان ءجون. ءومiر دەگەن ءار حالىققا ءوزىنىڭ تاعدىرىن انىقتاتادى.
ءوز وتاندارىنىڭ ۇلاندارى, ءبىر-ءبىرىنە اعا-ءىنى رەتىندە قاراعان, ەلباسى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابiش ۇلى نازارباەۆ پەن ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى گەيدار اليەۆ ەكى تاۋەلسىز ەلدىڭ قۇرىلۋىنىڭ باسىندا تۇرعانىن اتاپ ءوتۋ كەرەك.
بiزگە, قازاقستاندىق ديپلوماتتارعا, ازەربايجان حالقىنىڭ باۋىرلاس قولداۋىن سەزە وتىرىپ, ازەربايجاندا جۇمىس iستەۋ, وزگە ەلدەن كەلگەن شەتەل ارiپتەستەرiمىزگە قاراعاندا الدەقايدا جەڭiلدەۋ. سوندىقتان دا, گەيدار اليەۆ اتىنداعى «ازەربايجان-قازاقستان» دوستىق قوعامىنا بارشا ازەربايجان حالقىن, ال 18 جىل بويى بەلسەنە جۇمىس iستەپ كەلە جاتقان اتقارۋ كوميتەتiنە قوعام مۇشەلەرىن ەكى ورتاداعى مىقتى دانەكەر قاتارىنا سەنiمدiلiكپەن جاتقىزۋعا بولادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ازەربايجان رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قاتىناستار ورناعانىنىڭ 20 جىلدىعىنا وراي ەلشiلiك بىرقاتار شارالاردى جۇزەگە اسىرىپ, بۇل شارالار ازەربايجان جۇرتشىلىعىنىڭ وڭ قولداۋىنا يە بولدى. بارلىعىن جىپكە تىزبەي-اق, سولاردىڭ بىرنەشەۋىن ايتىپ كەتەيىن. باكۋ قالاسىندا اباي قۇنانباەۆ اتىنداعى كوشەنiڭ سالتاناتتى اشىلۋ ءراسiمى ءوتىپ, ويشىل-اقىنعا ەسكەرتكىش تاقتا قويىلدى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ تiكەلەي قاتىسۋىمەن باكۋ مەملەكەتتiك ۋنيۆەرسيتەتiندە اباي اتىنداعى قازاق تiلi, تاريح جانە مادەنيەت ورتالىعى اشىلدى. گەيدار اليەۆ اتىنداعى سپورت ويىن-ساۋىق سارايىنىڭ جانىندا ەلشiلiك عيماراتىنىڭ ماڭايىندا قويىلعان iشi ۇلتتىق ناقىشپەن ارلەنگەن 10 قانات قازاق كيiز ءۇيiنiڭ, قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا. نازارباەۆتىڭ ازەربايجان تiلiنەن اۋدارىلىپ باسىلعان «قازاقستان جولى» اتتى كiتابىنىڭ تۇساۋكەسەرلەرى ءوتتى.
سونىمەن قاتار, مەرەيتويلى جىلى ەلشiلiك باستاماسىمەن جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلiگiنىڭ قولداۋىمەن ماۋسىم ايىندا قازاقستاندا ازەربايجاننىڭ مادەنيەت كۇندەرi, ال قاراشادا ازەربايجاندا قازاقستاننىڭ مادەنيەت كۇندەرi وتەدi.
وسى تارىزدەس ەكى ەلدىڭ ءبىر-بىرىنە قول سوزعان ىقىلاستارىنىڭ ارقاسىندا بولعان شارالاردىڭ ءبارى باۋىرلاس حالىق دەپ اتالاتىن ءبىر تامىردان تاراعان مىقتى قازاق-ازەربايجان دوستىق كوپiرiن قۇرايدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
