مەديتسينا • 19 ناۋرىز، 2019

گاۋحار الدامبەرگەنوۆا: ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى – باستى بارومەتر

890 رەتكورسەتىلدى

باسەكەلەستىك بار جەردە ءبىلىم ساپاسىنىڭ جوعارىلايتىنى، سول ارقىلى بىلىكتى مامانداردىڭ ەڭبەك نارىعىنا كەلەتىنى قۋانتادى. بۇگىندە وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى – باستى بارومەتر دەيدى قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى، پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور گاۋحار الدامبەرگەنوۆا.

گاۋحار تورەمۇراتقىزى، عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بويى ۇستازداردىڭ بىرنەشە بۋىنىن دايىنداپ شىعارعان ىرگەلى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جەتەكشىسى رەتىندە، قازىرگى كەزدە ەڭ اۋەلى مۇعالىمگە نەنى ۇيرەتۋ كەرەك؟ ال مۇعالىم وقۋشىلارعا نەنى ۇيرەتۋ قاجەت دەپ سانايسىز؟

– قاي زاماندا دا مۇعالىم – ىزگىلىك پەن ءبىلىمنىڭ باستى سيمۆولى. قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە ارنالعان ورتا ءبىلىم مازمۇنىن جاڭارتۋ باعدارلاماسى پەداگوگ دايارلايتىن جوعارى وقۋ ورىندارىنا دا، ۇستازدار قاۋىمىنا دا زور مىندەتتەر جۇكتەپ وتىر. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا اتاپ كورسەتكەندەي، «تابىستى بولۋدىڭ ەڭ ىرگەلى باستى فاكتورى ءبىلىم ەكەنىن ارقايسىسىمىز تەرەڭ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك… سەبەبى  قۇندىلىقتار جۇيەسىندە ءبىلىمدى بارىنەن بيىك قوياتىن ۇلت قانا تابىسقا جەتەدى».

زامان وزگەرگەن سايىن مۇعالىمگە قويىلاتىن تالاپ تا كۇشەيەتىنى بەلگىلى. بۇرىن مۇعالىمدەرگە قويىلاتىن باستى تالاپ تەرەڭ تەوريالىق ءبىلىم مەن جاقسى ادىستەمەنى يگەرۋ بولاتىن بولسا، قازىرگىدەي  جىلدام اقپاراتتار اعىنى زامانىندا  مۇعالىمگە تەوريالىق بىلىممەن قوسا، وزىق تەحنولوگيا، ءتۇرلى ەلەكتروندىق قۇرالدار مەن كومپيۋتەردى جەتىك ءبىلۋ ماڭىزدى بولىپ وتىر. سونىمەن قاتار پەداگوگ مەملەكەتتىك ءتىل، ورىس تىلىمەن قوسا، اعىلشىن ءتىلىن تەرەڭ مەڭگەرۋ، ءبىلىم مەنەدجمەنتىنەن دە حاباردار بولۋى قاجەت.

ەكىنشىدەن، مامانداردى جاس ۇرپاقتىڭ رۋحاني ءوسۋى مەن تانىمىنىڭ كەڭەيۋىنە، قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى دامىتۋعا  قاجەتتى بارلىق اقپاراتتى مەڭگەرگەن شىعارماشىل تۇلعا رەتىندە دايارلاپ شىعۋىمىز  كەرەك. ۇشىنشىدەن، زامان وزگەرسە دە، وزگەرمەيتىن قاعيدات – تاربيە ماسەلەسى. ءال-فارابي بابامىز ايتقانداي، «تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى» قاعيداسى ءالى كۇنگە وزەكتىلىگىن جويعان جوق. قوعامدا بولىپ جاتقان كەيبىر كەلەڭسىزدىكتەردىڭ ءتۇپ تامىرى تاربيەنىڭ جەتىسپەۋىنەن بولىپ جاتقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. بۇل ماسەلەلەر ارنايى پاندەرمەن قوسا، ءتۇرلى كلۋبتار مەن ۇيىرمە جۇمىستارى، ءتۇرلى كەشتەر مەن ەدۆايزەرلىك ساعاتتار ارقىلى شەشىمىن تابادى دەپ ويلايمىن. مىسالى، كۇنى كەشە عانا ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە  وتكەن «قىز جىبەك» كلۋبىنىڭ ونلاين فورماتتاعى فورۋمى وزىندىك ازاماتتىق ۇستانىمدارى بار، جەكە ومىردە وتباسىلىق مىندەتتەردى العان بىلىمىمەن ۇشتاستىرا بىلەتىن ۇلتجاندى، پاراساتتى، ۇلتتىق سالت-ءداستۇر مەن مادەنيەتتى دارىپتەيتىن ۇيىم يدەياسىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرىلدى. G-global پلاتفورماسىندا وتكەن بۇل شارا رەسپۋبليكامىزدىڭ وزگە دە جوعارى وقۋ ورىندارىندا اتالعان ماسەلەگە ايرىقشا نازار اۋدارىلىپ وتىرعاندىعىن كورسەتتى.

ال مۇعالىم وقۋشىلارعا پاندىك ءبىلىم بەرۋمەن شەكتەلە المايدى. ويتكەنى جاڭارتىلعان ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىنىڭ باستى قاعيداتى –  جالپىادامزاتتىق جانە ەتنومادەني قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن، وقۋشىلارعا ومىردەگى پروبلەمالاردى شەشۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن ءبىلىم بەرۋ، ءار وقۋشىنىڭ قابىلەتىن اشىپ، ونى تۇلعا رەتىندە قالىپتاستىرۋ.  مىسالى، وقۋشى «قازاق ءتىلى» نە «ورىس ءتىلى» پانىندە بۇرىنعىداي ەرەجەلەردى جاتتاپ، ونى مىسالدان ىزدەمەيدى. كەرىسىنشە ءوزىنىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنە قاتىستى «كيىم. ءسان. تالعام»، «بوس ۋاقىت جانە حوببي» سياقتى ءتۇرلى  تاقىرىپتار اياسىندا ءارى وزىنە قاجەتتى ءبىلىم الادى، گرامماتيكالىق فورمالاردى وسىنداي ماتىندەردەگى قولدانىسىنا قاراپ يگەرەدى.

ءبىلىم بەرۋ پروتسەسىندەگى وقۋشى مەن مۇعالىمنىڭ رولىندە دە ايتارلىقتاي وزگەرىستەر بار. بۇگىندە «مۇعالىم – ۇيرەتۋشى، وقۋشى – ۇيرەنۋشى» پوزيتسياسىنان «مۇعالىم – باعىتتاۋشى، وقۋشى – «جاڭالىقتى» ىزدەپ تابۋشى» رولىنە اۋىستى. وقۋشى ءوزىنىڭ مەكتەپ قابىرعاسىندا العان ءبىلىمىن ومىرىندە قاجەتكە اسىرا ءبىلۋى كەرەك. بۇل ماسەلەلەر مۇعالىمگە، جوعارى وقۋ ورىندارىنا جاڭاشا ءبىلىم بەرۋدى، جاڭاشا ىزدەنۋگە  ۇمتىلۋدى تالاپ ەتەدى.

«پەداگوگ مارتەبەسى» تۋرالى زاڭ ازىرلەنىپ جاتىر. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا قانداي ماسەلەلەردى ەسكەرۋ كەرەك؟

– «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» ارنايى زاڭ قابىلداۋ قاجەتتىگى تۋرالى ەلباسى ۇسىنىسىن پەداگوگتار قاۋىمى زور قۋانىشپەن قابىلدادى. شىنىن ايتۋ كەرەك، قازىرگى قوعامدا  ۇستازداردىڭ الەۋمەتتىك جاع­دايى، مۇعالىم مەن اتا-انا اراسىنداعى قارىم-قاتى­ناس، قاعازباستىلىق سياقتى كوپتەگەن پروبلەمالار قوردالانىپ قالعانى جاسىرىن ەمەس. پەداگوگ كادرلاردى دايارلايتىن جوعارى وقۋ ورنى رەتىندە ءبىز دە بۇل ماسەلەنى تالقىلاپ، ءتيىستى ۇسىنىستارىمىزدى جىبەردىك. سولادىڭ بىرقاتارىنا توقتالار بولسام، الدىمەن، جاس پەداگوگتاردى قولداۋ ماسەلەسى. ارينە، ۇلتتىق بىلىكتىلىك تەستىسىن ۇيىمداستىرۋ ولاردىڭ جالاقى ماسەلەسىندە بىرقاتار وڭ قادام جاساۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. بىراق ولاردىڭ كاسىبي تۇرعىدا شىڭدالۋى ءۇشىن  جاس پەداگوگ-عالىمدارىنىڭ ديالوگ الاڭىن قۇرۋ، اعا بۋىن تاراپىنان شەبەرلىك مەكتەپتەرىن قالىپتاستىرۋ، جاڭا باستامالارىنا، مانساپتىق وسۋىنە قولداۋ كورسەتۋ، جاس بالالى انالارعا جەڭىلدەتىلگەن جۇمىس گرافيگىن قاراستىرۋ، سونداي-اق ورتا جانە اعا بۋىن پەداگوگتاردىڭ دا الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن، تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ارنايى بانكتەردىڭ جەڭىلدەتىلگەن نەسيە ءبولۋى، زەينەتكەرلىك جاسى مەن ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋعا قاتىستى ماسەلەلەر دە زاڭنان كورىنىس تابادى دەپ سەنەمىز.

سونداي-اق ۇستاز مارتەبەسى دەگەن ماسەلەدە تەك مەكتەپ مۇعالىمدەرى عانا ەمەس، ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق بۋىندارى، اتاپ ايتساق، مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەردەن باستاپ، جوعارى وقۋ ورىندارىندا قىزمەت ەتەتىن پەداگوگتاردىڭ دا قۇقىقتىق مارتەبەسى نازاردان تىس قالماۋى ءتيىس. بىرقاتار شەتەلدىك مەملەكەتتەردە، اتاپ ايتساق،  فرانتسيا، اقش، اۆستريا، بەلگيا، يتاليا، پورتۋ­گاليا، فينليانديا، كانادا سياقتى ەلدەردە  مۇعالىمدەر مەملەكەتتىك قىزمەتكەر بولىپ سانالادى. شەتەل تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ، مۇعالىمدەردى مەملەكەتتىك قىزمەتكەر ساناتىنا جاتقىزۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلار دەگەن ۇمىتتەمىز.

«جوعارى وقۋ ورىندارى الدىنا ءوز تۇلەكتەرىن جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە ماسەلە قويۋ كەرەك. ەگەر تۇلەكتەرى جۇمىس تاپپاسا، وندا وقۋ ورنى ءوزىنىڭ مىندەتىن اتقارماي وتىر دەگەن ءسوز» دەپ پرەزيدەنتتىڭ بىلتىر ايتقانى بار. ءسىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت سول مىندەتتى قانشالىقتى دۇرىس ورىنداپ كەلەدى؟

– مەملەكەت باسشىسىنىڭ وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارى الدىنا ءوز تۇلەكتەرىن جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە ماسەلە قويۋى وتە ورىندى دەپ ويلايمىن. بۇگىندە «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ الدىنا قويعان تالاپتارىنا سايكەس جانە ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ سوڭعى 5 جىلدا جىل سايىن 30 پايىزعا جاڭارتىلۋىنا جۇمىس بەرۋشىنىڭ تىكەلەي قاتىسۋى تۇلەكتەردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋىنا ءوز ىقپالىن تيگىزەدى.

ياعني، جۇمىس بەرۋشى نارىقتاعى سۇرانىسقا بايلانىستى نۇسقاۋلىقتار بەرەدى. جىل سايىن جاڭا وقۋ جىلى قارساڭىندا ءبىلىم باعدارلامالارى دايىندالعاندا ۋنيۆەرسيتەتتە قۇرامىندا جوعارعى وقۋ ورنى وقىتۋشىلارى، نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبى، جالپى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى مەن جۇمىس بەرۋشىلەر بار ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلادى. ءبىلىم باعدارلامالارى ەڭبەك نارىعىنىڭ سۇرانىسى بويىنشا تالقىلانىپ، جاسالادى. سايكەسىنشە، ۋنيۆەرسيتەت ءوز كەزەگىندە جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ سۇرانىسىن ەسكەرىپ مامان دايىندايدى. وسىلاي تۇلەكتەردىڭ بىلىكتىلىگى جەتىلدىرىلىپ كەلەدى.

ايتا كەتەيىن، بۇگىندە ەلىمىزدە مەكتەپ مۇعالىمدەرىنە دەگەن سۇرانىس جوعارى. ال ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت پەداگوگ ماماندارىن دايىندايتىن بولعاندىقتان تۇلەكتەرىمىز جۇمىسپەن تولىقتاي قامتىلادى. جوعارى وقۋ ورنىنا دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ مەن مانساپ ءبولىمى تۇلەكتەرمەن تىعىز بايلانىس ورناتقان. بۇل بولىمدە تۇلەكتەردىڭ جانە ەڭبەك نارىعىندا سۇرانىس جاسايتىن ءبىلىم مەكەمەلەرىنىڭ بازاسى قالىپتاسقان. ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ورنالاسقان مەكتەپتەردەن ءپان مۇعالىمدەرىنە سۇرانىس تۇسكەن جاعدايدا، ۋنيۆەرسيتەت تۇلەكتەرىنە بىردەن جاڭا اقپارات بەرىلىپ، حابارلاندىرۋ جىبەرىلىپ وتىرادى. ۋنيۆەرسيتەت بويىنشا 2018 جىلعى تۇلەكتەردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋى 96 پايىزدى قۇرادى.

ۋنيۆەرسيتەتتەرگە اكادەميالىق دەربەستىك بەرىلدى. وسىلايشا تالاپتى كۇشەيتتى. وسىدان كەيىن وقۋ ورىندارىنىڭ جۇمىسىندا وڭ وزگەرىس بار دەپ سانايسىز با الدە قازىرگى تاڭدا قاندايدا ءبىر ناتيجە جايلى ايتۋ ەرتەرەك پە؟

– اكادەميالىق دەربەستىك – ارنايى ءوز سالاسى بويىنشا ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنا ستۋدەنتتەردىڭ، جۇمىس بەرۋشىنىڭ سۇرانىستارىن ەسكەرە وتىرىپ، حالىقارالىق ستاندارتتارعا تەز جاقىنداسۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل دەگەنىمىز – بوللون جۇيەسى بويىنشا ماماندىقتاردى قايتا قاراستىرۋ، ستۋدەنتتەر مەن جاس وقىتۋشىلار قۇرامىنىڭ اكادەميالىق ۇتقىرلىق جانە تاجىريبە الماسۋىنىڭ جەڭىلدەۋى جانە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ناقتى نارىقتىق تالاپتارعا بەيىمدەلۋى. بىلايشا ايتقاندا، باسەكەلەستىكتىڭ ارتۋى. مىسالى، قازىرگى جەكەمەنشىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ قۇرىلىمدىق، اكىمشىلىك، وقۋ ۇدەرىسى مەيلىنشە باتىستىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ۇدەرىسىنە جاقىن. 

ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اكادەميالىق دەربەستىگى ءبىلىم جۇيەسىندە باسەكەلەستىكتىڭ جوعارىلاۋىنا دا ءوز اسەرىن بەرەدى. باسەكەلەستىك بار جەردە ءبىلىم ساپاسىنىڭ جوعارىلايتىنى، سول ارقىلى بىلىكتى مامانداردىڭ ەڭبەك نارىعىنا كەلەتىنى قۋانتادى.

ءسىز باسقارىپ وتىرعان ۋنيۆەرسيتەتكە بىلتىر «ۇلتتىق» دەگەن مارتەبە بەرىلدى. «ۇلتتىق» دەگەن ۇعىمعا لايىقتى بولۋدىڭ قازاقستاندىق ولشەمى قانداي دەپ ويلايسىز؟

– قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى – الەمدەگى بىردەن-ءبىر تەك قىزدار وقيتىن جوعارى وقۋ ورنى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىكتىڭ اۋمالى-توكپەلى ۋاقتىسىندا – 1944 جىلى اشىلعان ءبىلىم ۇياسى 75 جىلعا جۋىق ۋاقىت ارالىعىندا ۇزدىكسىز جوعارى بىلىكتى مۇعالىم ماماندارىن دايارلاپ كەلەدى.  حالقىمىزدىڭ قابىرعالى قالامگەرى مۇحتار اۋەزوۆ: ء«تاڭىر جازسا، بۇل ينستيتۋت بولاشاق قازاق قىزدارىنىڭ شامشىراعىنا اينالادى. وسى شامشىراقتىڭ جارىق ساۋلەسى  سونبەسىن دەيىك» دەپ ايتقانىنداي، قىزدار ۋنيۆەرسيتەتى بۇگىندە راسىندا دا وتاندىق جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ كوشباسشىسىنا اينالىپ وتىر. بۇل سوزىمىزگە ايقىن دالەل – ۋنيۆەرسيتەتكە «ۇلتتىق» مارتەبەسىنىڭ بەرىلۋى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2018 جىلعى 25 جەلتوقسانداعى جارلىعىمەن قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنە «ۇلتتىق» مارتەبەسىنىڭ بەرىلۋى وقۋ ورنىنىڭ دامۋىنا زور سەرپىن بەرەدى جانە ۇجىم الدىنا زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. بۇل مارتەبە – تاريحى تەرەڭ قاراشاڭىراقتىڭ الەمدىك ءبىلىم كەڭىستىگىندەگى بەدەلىنىڭ ارتۋىنا دا سەپتىگىن تيگىزبەك.

مەملەكەت باسشىسى ۋنيۆەرسيتەتىمىزگە كەلگەن ساپارىندا ء«بىر قىزدى تاربيەلەۋ – ءبىر ۇلتتى تاربيەلەۋمەن بىردەي» دەپ اتاپ ءوتىپ، وقۋ ورنى ۇجىمىنىڭ الدىنا ناقتى مىندەتتەر قويعان بولاتىن. وسى ورايدا تاعىلىمدى تاربيە مەن ءورىستى ءبىلىمنىڭ ىرگەلى ورداسى اتانعان قىزدار ۋنيۆەرسيتەتى ءوز قىزمەتىندە قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى، ەلباسىنىڭ «ماڭگىلىك ەل» جالپىۇلتتىق يدەياسىن باستى باعدار رەتىندە ۇستايدى. سونىمەن قاتار وقۋ ۇردىسىندە ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىمىز بەن حالقىمىزدىڭ مەنتاليتەتىن پايدالانۋ ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باستى ەرەكشەلىگى دەپ ايتار ەدىم.

اڭگىمەڭىزگە راقمەت!

اڭگىمەلەسكەن جاندار اسان

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار