– المالى اۋىلىنىڭ بارلىق جەر كولەمى شامامەن ەكى جارىم مىڭ گەكتار بولسا, ونىڭ ۇشتەن ەكىسىنەن استامى «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» كۇرە جولىنىڭ تەرىسكەي بەتىندە. ول جاققا قاراي ءبىر عانا مال وتكەلى قالدىرىلعان, ونىڭ دا ءىشى ىزا سۋعا تولىپ تۇرادى. ارعى-بەرگى قاتىناسقا تىپتەن قولايسىز بولىپ وتىر. «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» ءاۆتودالىزىن جوبالاۋ كەزىندە جوعارىداعىلاردىڭ اۋىل تۇرعىندارىمەن ساناسپاي, قوعامدىق تىڭداۋ وتكىزبەستەن, سىرتتان تون ءپىشىپ, المالى اۋىلىنا كىرىپ-شىعاتىن بىردە-ءبىر جول نەمەسە كوپىر قالدىرماۋى سەبەپتى قازىرگى ۋاقىتتا سىرتقى كولىك قاتىناسى مەن ىرگەدەگى ورىسكە مالىمىزدى شىعارۋ قيىنداپ كەتتى, – دەيدى اۋىلدىڭ بايىرعى تۇرعىنى, ءىىى دارەجەلى «داڭق» وردەنىنىڭ يەگەرى, ەڭبەك ارداگەرى ابدىراقمان بيمانوۆ.
راس, بۇرىن سول جاق قاپتالىندا تەمىر جول مەن تاس جول قاتار جاتىپ, قالعان ءۇش جاق بەتكەيى اشىق, شارۋاشىلىققا قولايلى اۋىل كەيىنگى وزگەرىستەر سالدارىنان بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا تىلىمدەي جەردە, تەمىر جول مەن ءاۆتودالىزدىڭ ارالىعىندا قورشاۋدا قالعان. تەمىر جولدى كەسىپ, اۆتو جولدان اسىپ ءوتۋ قيىندىق تۋعىزارى ءارى قاۋىپتى ەكەنى جۇرتشىلىققا تۇسىنىكتى. جوعارىدا ايتىلعانداي, تەرىسكەي بەتكەيدەگى كەڭ القاپقا اۋىل تۇسىنان شىعاتىن جول نە كوپىر بولماۋى سەبەپتى اۋىل مالىنىڭ ءورىسى دە تارىلعان, شارۋاشىلىقپەن شۇعىلدانۋعا دا قول بايلاۋ بولىپ وتىر. –تاعى ءبىر قيىنشىلىق, – دەيدى ارداگەر. – وبلىس ورتالىعى قىزىلوردا قالاسىنا بارىپ-كەلۋ ءۇشىن, ءوزىمىز كۇرە جولدىڭ بويىندا تۇرساق تا, امالسىز كەرى ءجۇرىپ, شيەلىگە تاكسيلەتىپ بارامىز, اياق ىلىنگەن كولىكپەن كەرى قايتامىز. كولىك بولماسا, اقتوعان اۋىلىنىڭ تۇسىنان ءتۇسىپ قالىپ, جاياۋلاتىپ اۋرەشىلىككە تۇسەمىز. اۋىلعا كەلەر تۋرا جول جوق, وزگە اۋىلداردى ارالاپ كەلەتىن بۇرىلىس بولعاندىقتان وتپەلى جولاۋشىلار كولىكتەرى مۇندا بۇرىلمايدى. ايتەۋىر, سارساڭىمىز كوبەيدى... كۇندە وسىلاي سابىلعان سوڭ ارينە المالى اۋىلىنىڭ ادامدارىنا قيىن تيەتىنى تۇسىنىكتى. تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا, وزدەرىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ايتىپ, اۋدان اكىمدىگىنە, وبلىستىق باسقارمالارعا, تىپتەن ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنا دەيىن شاعىمدانىپتى. كەلىپ كورۋشىلەر «ە, ورىنداۋعا بولاتىن جۇمىس ەكەن», دەپ جۇباتىپ كەتەدى دە, سوڭى اياقسىز قالا بەرەتىن كورىنەدى.
– سوڭعى جەتى-سەگىز جىل بويى جوعارعىداعىداي كەپتى وتكەرىپ كەلە جاتقانىمىز شىندىق. حالىقتىڭ مۇڭىنا قۇلاق تۇرىلەتىن بولسا, جاعدايدى جاقسارتۋعا ءالى دە مۇمكىندىك بار, – دەيدى اۋىلدىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى رىسبەك مۇقتاروۆ.
ال المالىلىقتاردىڭ ۋاجىنە دەن قويساق, اۋىل ىرگەسىندەگى 20 بەكەتتە جول ايىرىمى قالدىرىلعان. ياعني, ۇلكەن اۆتوجولعا كولىكتەردىڭ كىرىپ-شىعۋىنا قولايلى تۇس. وسىنى المالى اۋىلى تۇرعىندارىنىڭ پايدالانۋىنا مۇمكىندىك جاساۋعا بولادى. اۋىلدى جاناي وتەتىن ەسكى سامارا – شىمكەنت تراسساسىنىڭ 6 شاقىرىم جولى سول بۇرىنعى كۇيى جاتىر, سودان ءارى قاراي 20 بەكەتكە دەيىنگى ارالىقتاعى نەبارى 700 مەتر جەردىڭ جولىن جاڭادان كوتەرسە, ارقان بويى ۇزىندىقتىڭ تۇساۋ بويى توتەلىگى تابىلادى دەگەن ءسوز. بۇل جوعارىدا ايتقان ءتۇرلى قولايسىزدىقتى جويىپ, جول قاتىناسىن رەتتەيدى. ءارى شيەلىدەن شىققان جولاۋشىلار كولىگىنىڭ المالى اۋىلى ۇستىنەن تىكە وتۋىنە مۇمكىندىك تۋادى. وسى ماڭداعى 21-بەكەت, جانسەيت ەلدى مەكەندەرىنە, تىپتەن اۋدان ورتالىعىنىڭ جول قاتىناس ماسەلەسى دە جاقسارادى. ياعني, جولاۋشىلاردىڭ قىزىلوردا, شيەلى باعىتىندا بارىپ-كەلۋى قالىپتى جۇيەگە تۇسەدى. بۇل اۋىل ادامدارىنىڭ بولجامى, دەگەنمەن ونى جۇزەگە اسىرۋ قۇزىرلى ورىنداردىڭ ەنشىسىندە. ايتپاقشى, 2016 جىلى بۇرىنعى ەسكى تراسسا مەن جوعارىدا ايتقان 700 مەترلىك جاڭا جولدى سالۋ ءۇشىن 156 ملن تەڭگەگە جوبالاۋ سمەتاسى جاسالسا دا, بۇگىنگە دەيىن قوزعاۋسىز قالعانى وكىنىشتى. سونداي-اق «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» ءاۆتودالىزىنىڭ بويىنان الگى كىرەبەرىس وتكەل ماڭىنا المالى اۋىلىنىڭ بەلگىسىن قويۋ تۋرالى تۇرعىندار وتىنىشتەرى دە ورىندى. «ايتپەسە, مىنا وسكەلەڭ زاماندا اتاۋسىز اۋىل اتاناتىن ءتۇرىمىز بار», دەيدى ولار. ءارى بۇل جەرگە ايالداما سالۋ دا قاجەت.
اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تاعى ءبىر شاعىمىنا نازار اۋدارىپ كورەلىك: «القاپتاردى جەكەشەلەندىرىپ العان شارۋا قوجالىق يەلەرى جۇمىس ىستەپ جاتقانى, ىستەمەي تۇرعانى دا ءوز كەزەگىندە كۇرە جولعا دەيىنگى جەرلەرىن قورامەن قورشاپ العان. ۇكىمەتتىڭ اۋىل اينالاسىنداعى راديۋسى 5 شاقىرىمعا دەيىنگى جەرلەر اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جەكە ازىن-اۋلاق مال جايىلىمى ءۇشىن قالدىرىلۋى كەرەك دەگەن قاعيداسى ساقتالماي وتىر. وسى سەبەپتى مال جايىلىمى تىپتەن تارىلعان, – دەيدى اۋىل تۇرعىندارى ي.نۇرمىرزاەۆ, د.بەكمۇراتوۆ, ا.مىرزامۇراتوۆ, ت.جۇماشەۆتار. ونىڭ ۇستىنە, ءوزى ازعانتاي القاپقا اۋدان ورتاقتاسىپ, 100 گەكتار جەرگە ورتالىق بەيىت سالماقشى بولعان ەكەن, اۋىل تۇرعىندارى قىزىلوردا وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسىنا شاعىم جازىپ, جۋىردا شيەلى اۋداندىق جەر قاتىناستارى ءبولىمى باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن قوعامدىق تىڭداۋ وتكىزىلىپتى. وندا جۇرتشىلىق 100 گەكتار جەردى ورتالىق بەيىتكە بەرۋگە قارسى ەكەندىكتەرىن اشىپ ايتتى.
جوعارىداعى جاعدايلار اۋىل تۇرعىندارىنىڭ قالىپتى تۇرمىس-تىرشىلىگىنە دە كەرى ىقپال ەتكەن. بۇرىن اۋىل ماڭىنان وتەتىن داڭعىل جولدىڭ جابىلىپ, ەلدى مەكەننىڭ تۇيىقتا قالۋى سەبەپتى جول بويىنداعى بىرنەشە كاسىپكەرلىك نىساندار – شايحانا, كولىك جوندەۋ ورىندارى, ماي قۇيۋ بەكەتى جابىلىپ, ءوز كاسىبىن جۇرگىزىپ وتىرعان 10-15 ادام جۇمىسسىز قالعان. ەلباسى تاپسىرماسىنا وراي, جاپپاي كاسىپكەرلىكتى ورىستەتۋ ماسەلەسى ەكونوميكانىڭ قوزعاۋشى كۇشىنە اينالعان كەزدە مىنا جاعداي المالىلىقتار ءۇشىن قيانات. وسىنداي سەبەپتەردەن سوڭعى جىلدارى بۇل اۋىلدان سىرتقا كوشۋشىلەر قاتارى ارتقان. قازىرگى كەزدە دە وتىز شاقتى تۇرعىن ءوز ۇيلەرىن ساتۋعا قويسا, ون شاقتى ءۇي يەسىز قاڭىراپ بوس تۇر. ء«بىزدىڭ جانايقايىمىز وبلىس باسشىلىعىنىڭ قۇلاعىنا جەتپەي جاتىر-اۋ دەپ ويلايمىن, ايتپەسە, كوپتىڭ ءوتىنىشى جەردە قالماۋى كەرەك ەدى-اۋ», – دەيدى ءۇمىت ءجىبىن ۇزگىسى كەلمەگەن اۋىل قارتتارى.
ءيا, مەملەكەت باسشىسى «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ سەزىندە ەلدە تۇرعىنداردىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتاتىن ءتۇرلى باعدارلامالار بولعانىمەن, ەل ونىڭ ناتيجەسىن كورمەيتىنىن ايتتى. «مۇنداي جاعداي بولماۋى كەرەك. ۇكىمەت پەن ءار دەڭگەيدەگى اكىمدەر الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى ناقتى شەشۋى ءتيىس. اسىرا سىلتەمەي, تەك ناتيجەلى جۇمىس ىستەۋى كەرەك. قازاقستان ءۇشىن ءار ءوڭىر ماڭىزدى», دەدى ەلباسى. «اۋىل – قازاقتىڭ قاراشاڭىراعى» دەيمىز, سول كيەلى وردانىڭ ءبىرىن كۇيرەتپەي امان الىپ شىعۋ ءۇشىن تۇرعىندار وتىنىشتەرىنە قۇزىرلى ورىن باسشىلارى تاراپىنان تۇسىنىستىكپەن قاراپ, ناقتى ارەكەت جاساۋدى كۇتەمىز.
نۇرماحان ەلتاي,
المالى اۋىلىنىڭ تۇرعىنى
قىزىلوردا وبلىسى, شيەلى اۋدانى
