• 28 اقپان, 2012

تۇسىنىستىك تۇعىرى

307 رەت

كورسەتىلدى

23 مين

وقۋ ءۇشىن

Egemen Qazaqstan

تۇسىنىستىك تۇعىرى

سەيسەنبى, 28 اقپان 2012 7:25

جاقىندا استاناعا قحر-دان ءبىر توپ دەلەگاتسيا كەلدى. ولاردىڭاراسىندا قحر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندەگى قىزمەتىن 1958 جىلداناۋدارماشى رەتىندە باستاعان, 1988-1998 جىلدار ارالىعىنداقىتايدىڭ بولگارياداعى, رۋمىنياداعى, مولداۆياداعى جانە رەسەيدەگىەلشىسى قىزمەتتەرىن اتقارعان, ال 2008 جىلدان باستاپ قحر سىرتقىىستەر مينيسترلىگى جانىنداعى سىرتقى ساياسي-كونسۋلتاتيۆتىككوميتەتىنىڭ مۇشەسى لي فەنلين, سونداي-اق, قحر-دىڭ گەرمانياداعىبۇرىنعى ەلشىسى, بۇگىندە سىرتقى ساياسي-كونسۋلتاتيۆتىك كوميتەتىنىڭمۇشەسى لۋ تسيۋتيان جانە قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنا قاراستىەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى چجان يۋيان بار.بىزگە شەتەلدىك قوناقتارمەن اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى تۇسكەن ەدى.

ءتىلشى: قازاقستانعا حوش كەلدىڭىزدەر! ەڭ الدىمەن, ەلىمىزگە كەلگەنساپارلارىڭىزدىڭ ماقساتىمەن بولىسسەڭىزدەر.

لي فەنلين: بىز رەسمي دەلەگاتسيا وكىلدەرى ەمەسپىز. ءبىز قىتايدىڭ سىرتقى ءىستەر مينيسترلىگىنە قاراستى سىرتقى ساياسي-كونسۋلتاتيۆتىك كوميتەتىنىڭ مۇشەلەرىمىز. قازاقستان ەلورداسى – استاناعا وسى ەلدىڭ عالىمدارى مەن جوعارى لاۋازىمدى ازاماتتارىمەن كەزدەسىپ, بۇگىندە قالىپتاسىپ وتىرعان حالىقارالىق جاعدايلار جانە ەكىجاقتى بايلانىستار جونىندە وي-پىكىر الماسۋ ءۇشىن كەلدىك.

ءتىلشى: قازاقستان مەن قحر ەجەلدەن كورشىلەس جاتقان ەلدەر. تيىسىنشە قوس مەملەكەت اراسىنداعى دوستىق بايلانىستار جانە ىنتىماقتاستىق قارىم-قاتىناستاردىڭ تامىرى دا تەرەڭدە جاتقانى ءسوزسىز. ەكى ەلدى جاقىنداتاتىن تاريحي تامىرلاستىق جونىندە اڭگىمە ءوربىتسەڭىزدەر…

لي فەنلين: بيىلعى جىل – قوس مەملەكەت ءۇشىن دە ايتارلىقتاي جىل. ايتارلىقتاي بولاتىن سەبەبى, قازاقستان مەن قحر اراسىنداعى ديپلوماتيالىق بايلانىستاردىڭ ورناعانىنا 20 جىل تولدى. ال نەگىزىنەن العاندا, ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز سان عاسىرلاردان بەرى ءوزارا تۇراقتى تۇردە بايلانىس ورناتىپ كەلەدى. كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن قازاقستان ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىك تىزگىنىن قولىنا الدى. سوعان سايكەس, سوڭعى 20 جىلدان بەرى ءبىزدىڭ ىنتىماقتاستىعىمىز تاۋەلسىز مەملەكەتتەر اراسىنداعى بايلانىس رەتىندە تۇراقتى تۇردە دامىپ وتىر. ارينە, ەكى ەل اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ دامۋىندا بەلگىلى ءبىر ۇدەرىستەر, ءارتۇرلى كەزەڭدەر بار. سولاردىڭ ىشىندە قحر مەن جاس مەملەكەت – قازاقستاننىڭ جاڭا جاعدايلارعا بايلانىستى قالىپتاسقان «اداپتاتسيالىق ۇدەرىسىن» ايرىقشا اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك.

بۇدان دا باسقا بەلگىلى ءبىر ۇدەرىستەر بار. بۇل ۇدەرىستەرگە بايلانىستى ەكى ەل ءبىر-ءبىرىن جاقىنىراق تانىپ, ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستى بولاشاقتا قالاي دامىتۋعا بولاتىنىن دا بىلە تۇسەدى. مەنىڭ ويىمشا, قازاقستان مەن قحر-دىڭ بۇگىنگى ىنتىماقتاستىعىنا قوس تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ «تولىق قالىپتاسقان قارىم-قاتىناسى» دەپ باعا بەرۋگە بولاتىن سەكىلدى.

مەن قازاقستان باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەل حالقىنا ارناعان جولداۋىمەن تانىسىپ شىقتىم. بۇل رەتتە مىناعان كوز جەتكىزدىم: ءبىزدىڭ ەلدەردىڭ الدىندا ورتاق جانە ۇقساس ماقساتتار مەن مىندەتتەر تۇر ەكەن.

ءتىلشى: قوس مەملەكەتتىڭ ساياسي ءارىپتەستىك بايلانىسىنا بۇگىنگى ولشەم تۇرعىسىنان قانداي باعا بەرەر ەدىڭىزدەر؟

لي فەنلين: قىتاي مەن قازاقستاننىڭ ساياسي ارىپتەستىك بايلانىسى جوعارى دەڭگەيدەگى ءوزارا سەنىم ولشەمىنە ساي قۇرىلعان. ءبىزدىڭ ەلدەردىڭ جوعارى باسشىلارى اراسىندا تۇراقتى تۇردە بايلانىس ورناپ, ءوزارا كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ كەلەدى. قوس مەملەكەتتىڭ ىنتىماقتاستىعى بەلگىلى ءبىر قالىپقا تۇسۋىمەن, سونداي-اق جوعارى دارەجەگە كوتەرىلگەن قارىم-قاتىناس تەتىگىنىڭ ىسكە قوسىلۋىمەن ەرەكشەلەنەدى.

ءتىلشى: تاۋار اينالىمى, ساۋدا-ەكونوميكالىق سالاداعى بايلانىستىڭ ءبۇگىنگى دامۋ دەڭگەيىنە قانداي باعا بەرەسىز؟

لي فەنلين: ەكىجاقتى تاۋار ايلانىمىنا كەلەر بولساق, 20 جىل ىشىندەگى ساۋدا جانە تاۋار اينالىمى كوپ ەسەگە ارتتى. بىلتىرعى جىلى بۇل كورسەتكىش 30 ملرد. اقش دوللارىن قۇرادى. قازاقستان – قىتايعا كورشىلەس جاتقان ەل. 20 جىلدىڭ ءىشىندە قازاقستان بارلىق اسپەكتىلەر بويىنشا جوعارى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. قازاقستان تمد كەڭىستىگى بويىنشا ەكونوميكاسى رەسەيدەن كەيىنگى مىقتى ەل رەتىندە ءوز ورنىن ايقىنداپ ۇلگەردى. سول ارقىلى ول ءوزىن تەز دامىپ كەلە جاتقان ەل رەتىندە دە تانىتۋدا. ال بۇل ءوز كەزەگىندە قازاقستان مەن قىتايدىڭ كوپ جوسپارلى جانە سان ءتۇرلى سالاداعى جان-جاقتى دامۋى ءۇشىن دە مىقتى ەكونوميكالىق نەگىز قالايدى.

ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستار ءجونىندە ايتاتىن بولسام, مىنا ماسەلەلەرگە ايرىقشا توقتالار ەدىم. قازاقستاندا مىنانداي پىكىر-كوزقاراس كەڭ تاراعان. ونىڭ وزەگى: «قازاقستان قىتايدى شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى قازاقستان قىتايعا شيكىزات تاسىمالدايتىن ەلگە, ياعني «شيكىزات شىلاۋىنا» (سىرەۆوي پريداتوك) اينالعان» دەگەنگە سايادى. وسى ورايدا, مىناداي سۇراق تۋىندايدى: ياعني, «شيكىزات شىلاۋى» دەگەننىڭ ءوزى نەنى ءبىلدىرەدى؟ بۇل ۇعىم كولونيالدىق, ياعني وتارلىق داۋىردە پايدا بولعان ەدى. ال قازىرگى تاڭدا ءبىز مۇلدەم باسقا داۋىردە, ياعني ەكونوميكالىق جاھاندانۋ داۋىرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. جاھاندانۋ ءداۋىرى جاعدايىندا ينتەگراتسيانىڭ سان ءتۇرلى ۇدەرىستەرى پايدا بولادى. ال ينتەگراتسيا ۇدەرىستەرى دەگەنىمىز نە؟ بۇل ءار ءتۇرلى ەلدەر وزدەرىنىڭ جەكە قىزىعۋشىلىقتارى مەن مۇددەلەرىنە سايكەس, ەرىكتى تۇردە ءتۇرلى ينستيتۋتتار مەن مەحانيزمدەردى جۇزەگە اسىرادى دەگەندى بىلدىرەدى. ونىڭ نەگىزگى مازمۇنى مىنادا: ارتىقشىلىقتاردى ءوزارا تولىقتىرۋ جانە بايىتۋ. ءبىر ەلدە بىردەن بارلىعى بولۋى, بارلىعىنا بىردەي يەلىك ەتۋ مۇمكىن ەمەس. ءار ەلدىڭ ءوز ارتىقشىلىعى مەن كەمشىلىگى بولادى. ال ينتەگراتسيا اياسىندا ءتۇرلى ەلدەر وزىندە جوقتى وزگەنىكىمەن تولىقتىرىپ جاتادى, ياعني ءوزارا ىقپالداستىق ارەكەتتەرگە بارادى.

الەمنىڭ كوپتەگەن ەدەرىنىڭ ەكونوميكالىق دامۋ ۇدەرىستەرىنە سايكەس, شيكىزات – ول بايلىق بولىپ سانالادى. نەگىزىنەن العاندا, ءدۇنيە جۇزىندە شيكىزاتتىق رەسۋرستارعا باي ءبىرنەشە عانا ەل بار. ماسەلەن, كانادا جانە اۆستراليا. بۇل ەلدەردىڭ شيكىزاتتىق رەسۋرستارىنىڭ ەكسپورتى ولاردىڭ جالپى ەكسپورتىنىڭ باسىم بولىگىن قۇرايدى. الايدا, ولار ەشقاشان دا وزدەرىن بەلگىلى بىرەۋلەردىڭ «شيكىزات شىلاۋى» دەپ ساناماعان.

قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ سوڭعى جىلدارداعى دامۋى مىنا ءبىر شىندىقتى نىقتاي تۇسەدى: قازاقستان ءوزىنىڭ شيكىزاتتىق ارتىقشىلىعى مەن مۇمكىندىگىن يننوۆاتسيالىق ەكونوميكانىڭ نەگىزىن قالاۋ ءۇشىن پايدالانىپ وتىر. مۇنى پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ ءوزى ايتقان بولاتىن. شيكىزاتتىق رەسۋرستاردىڭ ەكسپورتى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى ءۇشىن مىقتى ماتەريالدىق نەگىزگە اينالعان. سىزدەر از عانا مەرزىم ىشىندە مۇلدەم جاڭا قالا, جاڭا استانانى سالدىڭىزدار. ال بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋ مىقتى ەكونوميكالىق كۇش-قۋاتسىز, مىقتى ەكونوميكالىق نەگىزسىز مۇمكىن بولماس ەدى. سوندىقتان, قازاقستان, قازاق جۇرتى وزىندە بار باي شيكىزات رەسۋرستارىمەن ماقتانۋى قاجەت دەپ ويلايمىن.

ءتىلشى: قىتاي مەن قازاقستاننىڭ گۋمانيتارلىق سالاداعى بايلانىستارىنىڭ دامۋ بارىسى قانداي دەڭگەيدە؟ قازاق تاريحىنا قاتىستى قۇجاتتاردىڭ باسىم بولىگى قىتايدا ساقتالعانى بەلگىلى. بۇعان قىتاي مۇراعاتىنان قازاق ەلىنىڭ مەملەكەتتىك تاريحى ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى كوپتەگەن قۇجات پەن دەرەكنامانىڭ تابىلىپ, زەرتتەلۋى دالەل بولا الادى. وسى جونىندە قانداي وي قوسار ەدىڭىزدەر؟

لي فەنلين: قوس حالىق اراسىنداعى تاريحي بايلانىس مىڭ جىلدان استام مەرزىمدى ارتقا تاستايدى. وسىعان سايكەس, قىتايدىڭ كوپتەگەن ەجەلگى جازبا دەرەككوزدەرىندە قازاق حالقىنىڭ دامۋىنا قاتىستى مالىمەتتەر جازىلعان. بۇل باعىتتا دا ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ اراسىندا جاقسى بايلانىس ورناعان. مەنىڭ بىلۋىمشە, قازاقستان شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى قىتايعا بارىپ, بىزدەگى مۇراعاتپەن تانىسىپ شىققان. وسى ساپاردان كەيىن ولار بىرنەشە ەڭبەكتى جارىققا شىعارعان. ياعني, قازاقستان عالىمدارى قىتايدىڭ ەجەلگى جازبا مۇرالارىندا قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەردىڭ بار ەكەنىنە كوز جەتكىزگەن. بۇل – قازاق حالقى مەن قازاق ۇلتىنىڭ تاريحى جايلى تولىق اقپارات الۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى قادام. سوندىقتان, مەن بۇل باعىتتا قوس مەملەكەت اراسىندا جاقسى بايلانىس ورناتىلعان, بولاشاقتا دا بۇل ىنتىماقتاستىق ودان ءارى دامي بەرەدى دەپ ويلايمىن.

ءتىلشى: قازاقستان, رەسەي فەدەراتسياسى جانە بەلارۋس مەملەكەتتەرى بىرىگىپ قۇرعان كەدەن وداعىنا جانە ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىككە قاتىستى نە ايتار ەدىڭىزدەر؟

لي فەنلين: كەدەن وداعى – وڭىرلىك ينتەگراتسيا ۇدەرىستەرى پىشىندەرىنىڭ ءبىرى دەپ ايتار ەدىم. بۇل ورايدا ءبىزدى, ياعني قىتايدى نە قىزىقتىرادى؟ قىتاي مەن وسى وداق اراسىنداعى بايلانىستى قالاي ورناتقان دۇرىس؟ بۇل ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەيتىن بولساق, ءبىز ءوزارا ساۋدانى وسى «ۇشتىكپەن» بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمى ەرەجەلەرىنە سايكەس دامىتاتىن بولامىز دەپ ويلايمىن. بۇل, ەڭ الدىمەن, كەدەندىك باج سالىعى سالاسىنا قاتىستى ەرەجەلەرگە قاتىستى تۋىندايتىنى بەلگىلى. بىزگە قازاقستاننىڭ بيىلعى جىلى بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشەلىككە ەنەتىنى دە بەلگىلى.

ءتىلشى: قازاقستاننىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىك, جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلارعا قارسى كوتەرگەن باستامالارىنا قىتاي تاراپىنىڭ كوزقاراسى قانداي؟

لي فەنلين: مەن بىردەن ايتايىن, مۇنداي باستامالار وتە-موتە قاجەت. بۇل باستامانى تەك قىتاي عانا ەمەس, الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرى قولداپ وتىر. سوندىقتان, ورتالىق ازيا وڭىرىندە «يادرولىق قارۋدان ازات ايماق» قۇرۋ يدەياسى – الەمدەگى جالپىعا ورتاق ۇستانىم.

ءتىلشى: ەندى سيرياعا قاتىستى بىرەر ساۋال قويعىمىز كەلىپ وتىر. بۇۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى سيريانىڭ پرەزيدەنتى ءوز تاعىنان باس تارتىپ, ءوزىنىڭ بيلىك تىزگىنىن وپپونەنتتەرىنە بەرۋىنە قاتىستى ارنايى قارار قابىلداعىسى كەلگەنى, الايدا رەسەي مەن قىتاي بۇل ماسەلەگە ۆەتو قويىپ, قاراردى قابىلداتپاي تاستاعانى بەلگىلى. قىتايدىڭ بۇل ۇستانىمىن قالاي تۇسىندىرەر ەدىڭىزدەر؟

لۋ تسيۋتيان: يا, قىتاي بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قارارىنا ۆەتو قويدى. جاقىندا قحر بۇۇ-نىڭ بۇل قارارىنا تاعى دا قارسى داۋىس بەرىپ, وعان ەكىنشى مارتە ۆەتو قويدى. ەگەر قىتاي ەكى مارتە قارسى داۋىس بەرەتىن بولسا, بۇل قحر-دىڭ ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ارقالاعان ەل ەكەندىگىن ايعاقتايدى. بۇل ءوز كەزەگىندە قىتايدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى ۇستانىمدارىن دا بايقاتادى. ال بۇل ۇستانىمدار ءبىرىنشى كەزەكتە مىناعان سايادى: قىتايدىڭ سىرتقى ساياساتى – ءوز الدىنا دەربەس جانە تاۋەلسىز ساياسات. ءبىز ءاردايىم بۇۇ-نىڭ جارعىسىن قابىلدايمىز جانە ءتيىستى قاعيداتتارىن ۇستانامىز. ونىڭ ىشىندە «وزگە ەلدەردىڭ ىشكى ماسەلەلەرىنە ارالاسپاۋ كەرەك» دەگەن ۇستانىمىن باسشىلىققا العاندى ءجون سانايمىز. ءبىز الەمنىڭ كەز كەلگەن ەلىنىڭ ەگەمەندىگىنە قۇرمەتپەن قاراۋعا شاقىرامىز.

سيرياداعى جاعدايعا قاتىستى ايتار بولسام, ءبىز بۇل ماسەلەگە ءاردايىم وبەكتيۆتى جانە ادىلەتتى قاعيدات تۇرعىسىنان كەلۋدى ماقسات تۇتامىز. جاقىندا قىتايدىڭ بۇۇ-داعى تۇراقتى وكىلىنىڭ ورىنباسارى قىتايدىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قارارىنا نەگە قارسى داۋىس بەرگەنى جونىندە ۇزاق تۇسىنىكتەمە بەردى. مەن ءوز تاراپىمنان بۇل تۇسىنىكتەمەنى بىلايشا تالداپ, قورىتىپ بەرە الامىن: ءبىز كەز كەلگەن ەلدىڭ رەجىمىن زورلىق جانە ارتىق كۇش كورسەتۋ, كۇشتەۋ شارالارى نەگىزىندە وزگەرتۋگە قارسىمىز. ءبىز كەز كەلگەن مەملەكەت حالقىنىڭ ءوز الدىنا دەربەس جاساعان تاڭداۋىنىڭ قۇرمەتتەلۋىن جاقتايمىز. باسقاشا سوزبەن ايتساق, سول ەلدەردىڭ جۇمىس ىستەپ تۇرعان رەجىمدەرىن وزگەرتۋ كەرەك پە جانە ونى قالاي وزگەرتكەن دۇرىس دەگەن ساۋالدار ءتۇيىنىن سول مەملەكەتتەر حالىقتارىنىڭ وزدەرى دەربەس تۇردە جانە ءوز ەركىمەن شەشۋلەرى قاجەت دەپ سانايمىز. مەنىڭ ويىمشا, قازىرگى تاڭدا سيريا ءۇشىن, ونىڭ بولاشاعى ءۇشىن ەڭ وزەكتى ماسەلە – ول ارتىق كۇش كورسەتۋ شارالارىن توقتاتۋ, بۇدان كەيىنگى قانتوگىستىڭ الدىن الۋ, بەيبىت تۇرعىنداردىڭ جاعدايىن ويلاۋ ءۇشىن ءوزارا كەلىسىمگە كەلۋ, تەز ارادا ورتاق ۇنقاتىسۋ ورناتۋ.

الايدا, بۇۇ قارارىنا كوز جۇگىرتكەنىمىزدە, وندا بەلگىلى ءبىر تالاپتار جازىلعانىن بايقادىق. ول تالاپ وپپوزيتسياعا ەمەس, تەك سيريانىڭ بيلىگىنە قارسى كۇش كورسەتۋلەردى توقتاتۋ كەرەك دەگەن مازمۇنعا سايادى ەكەن. سول سەبەپتى دە مۇنداي كۇش كورسەتۋلەر ءالى دە جالعاسا بەرەدى دەپ ويلايمىن. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ادەتتە بۇۇ قارارلارى قابىلدانباس بۇرىن ولار, ەڭ الدىمەن, دەموكراتيالىق پىكىرتالاستار مەن كەڭەستەرگە وزەك-نەگىز بولادى. بىراق بۇل جولعى قارارعا كەلگەندە كەيبىر ەلدەردىڭ وسىنداي كۇش كورسەتۋ شارالارىنىڭ جۇرۋىنە ءوز داۋىستارىن بەرىپ, وسى ۇستانىمدارىن العا تارتقىسى كەلگەندەرى بايقالدى. ارينە, قىتاي تاراپى بۇل ماسەلەمەن كەلىسە المايدى, تيىسىنشە, بۇل پىكىردى دە قولداي المايدى. ءوزىنىڭ سوزىندە قىتاي تاراپىنىڭ وكىلى سيريانىڭ بيلىگىنە سيريا حالقىنىڭ ۇنىنە مۇقيات قۇلاق تۇرۋگە شاقىردى. ءبىز سيريا وپپوزيتسياسىن ينكليۋزيۆتىك ساياسي ۇنقاتىسۋ ورناتۋعا شاقىرامىز جانە وسىنى وپپوزيتسيادان تالاپ ەتەمىز. قىتاي ۇكىمەتى بۇل ماسەلەگە ءوزىنىڭ بەلسەندى كۇش-جىگەرىن جۇمساپ كەلەدى.

بۇل رەتتە مەن ەكى مىسال كەلتىرە الامىن. جاقىندا قىتايدىڭ ديپلوماتيا قوعامداستىعى سيريا وپپوزيتسياسىن كەلىسسوز جۇرگىزۋ ماقساتىندا قىتايعا شاقىردى. ەكىنشى ءبىر مىسال, قازىرگى تاڭدا قىتايدىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى سيريا جەرىندە ءجۇر. ول بۇل ەلدىڭ بارلىق تاراپتارىمەن بايلانىس ورناتىپ, كەلىسسوز جۇرگىزۋدە. وسىعان سايكەس, بۇگىندە قىتاي مەملەكەتى سيرياداعى كۇش كورسەتۋ مەن قانتوگىستى تەز ارادا توقتاتىپ, ۋاقىت كەشىكتىرمەي ساياسي ۇنقاتىسۋ ورناتۋ قاجەت دەگەن قاعيداتتى ۇستانىپ وتىر.

تاعى ءبىر اتاپ وتەرلىگى, قىتاي مەملەكەتى سيرياداعى ساياسي جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ماقساتىنداعى اراب ەلدەرىنىڭ كورسەتىپ وتىرعان كۇش-جىگەرىنە دە قۇرمەتپەن قارايدى. قىتاي تاراپى اراب ەلدەرى العا تارتقان ارنايى جوبا-جوسپارلار اياسىندا وسى كۇردەلى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن شەشۋ جولدارىنا جاردەمدەسۋگە ءازىر جانە وعان مۇددەلىلىك تانىتۋدا. جالپى العاندا, قىتاي قوعامى سيريانىڭ اينالاسىندا قالىپتاسقان جاعدايعا ايرىقشا الاڭداۋشىلىق تانىتىپ وتىر.

ءتىلشى: بۇگىندە الەمدىك-قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىسىنىڭ ىقتيمالدىعى جاھاندىق اۋقىمداعى ەڭ ءبىر وزەكتى ءماسەلەگە اينالدى. الايدا, بۇل داعدارىس ورىن العان جاعدايدا جاھاندىق ەكونوميكاعا تەرەڭنەن اسەر ەتەتىن, ونىڭ قۇرىلىمىن تۇپكىلىكتى وزگەرتەتىن قۇبىلىس پا, الدە ول تەك ۋاقىتشا قيىندىق پا؟ بۇعان دەيىنگى ەكونوميكالىق داعدارىستى ءبىراز ەل ەڭسەرە العانداي بولدى. ال قارجى داعدارىسىنىڭ ەندىگى, ياعني ەكىنشى تولقىنى كەلگەن جاعدايدا ول الەم ەلدەرى ەكونوميكاسىنا قانشالىقتى اسەر ەتۋى مۇمكىن؟

چجان يۋيان: مەن قارجى داعدارىسىنا قارسى تۇرۋ, وعان توسقاۋىل قويۋ بۇگىندە جاھان ەلدەرى ءۇشىن باستى ماسەلەگە اينالدى دەگەن پىكىرگە قوسىلامىن. مەنىڭ ويىمشا, قازىرگى قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستى تەرەڭ سەبەپتەرمەن بايلانىستىرۋعا بولادى. ولار, ەڭ الدىمەن, كاپيتاليستىك جۇيەمەن جانە بۇگىنگى جالپى الەمدىك ارحيتەكتۋرامەن ولشەنەدى. الەمدە بۇرىن دا داعدارىس بولعان. بۇل رەتتە مەكسيكاداعى, ازيا ەلدەرىندەگى ەكونوميكالىق داعدارىستى مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. بىراق, بۇل داعدارىستار نەگىزىنەن قالىپتاسىپ كەلە جاتقان نارىعى بار ەكونوميكالاردا تۋىندادى. ال بۇگىنگى داعدارىستىڭ سەبەپ-سالدارى, تەرەڭدىگى مەن اۋقىمدىلىعى وزگەشە. ول ءبىرىنشى كەزەكتە الەمنىڭ جەتەكشى ەكونوميكالارىنا اسەرىن تيگىزۋدە. ولار – اقش جانە ەۋروپا.

كەيبىر ازاماتتار: «قازىرگى داعدارىس كاپيتاليزم ىستەن شىققاندىقتان تۋىنداپ وتىر. بىراق ول, ەڭ الدىمەن, كورپوراتيۆتىك دەڭگەيدە بايقالۋدا. باسقاشا ايتساق, باسقارۋشىلىق تەتىگى دۇرىس قۇرىلماعان جانە باعىتتالماعان» دەپ ەسەپتەيدى. بىراق, قىتاي عالىمدارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى بۇگىندە باتىستىڭ جەتەكشى ەكونوميكالارىندا تۋىنداعان داعدارىس تەك كورپوراتيۆتىك دەڭگەيگە عانا بايلانىستى ەمەس, ول جالپى كاپيتاليستىك جۇيەنىڭ ىستەن شىققاندىعىمەن بايلانىستى بولىپ وتىر دەگەن پىكىردى ۇستانۋدا. ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدان سان ءتۇرلى قۇرىلىمدىق قاراما-قايشىلىقتار مەن پروبلەمالار وتۋدە. قۇرىلىمدىق سيپاتقا يە مۇنداي قاراما-قايشىلىقتار, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە رەتكە كەلمەيدى. ولاردى رەتكە كەلتىرۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر مەرزىم مەن ۇدەرىس قاجەت. ماسەلەن, 5 جىلدان 10 جىلعا دەيىنگى ۋاقىت كەرەك.

مەن باتىستا مىنانداي پىكىرلەردىڭ پايدا بولعانىن دا بىلەمىن. ول پىكىرلەر: «قازىرگىدەي داعدارىس جاعدايىندا الەمگە جاڭا «ماركس» كەرەك. ول دۇنيە جۇزىندە بولىپ جاتقان وزگەرىستەر مەن قۇبىلىستارعا تۇسىنىكتەمە بەرۋى جانە باتىستى داعدارىس قۇرساۋىنان الىپ شىعۋى كەرەك» دەگەنگە سايادى. ال بۇگىنگى ەكونوميكالىق جانە قارجى داعدارىستارىنان تۋىندايتىن قيىندىقتار مەن ونىڭ سالدارىنا توقتالار بولسام, مىنانداي بولجام ايتار ەدىم: ءبىرىنشىدەن, الەمدىك ەكونوميكا تومەنگى نەمەسە ورتاڭعى كەزەڭ وسىمىنە اياق باسادى. ال ەۋروپا ەكونوميكاسىنا كەلسەم, وتكەن توقساندا يسپانيادا كەلەڭسىز ءوسىم ورىن العانىن بايقادىق. كوپشىلىك: «ەگەر ەكى توقسان بويى يسپانيادا كەلەڭسىز ءارى جاعىمسىز ءوسىم ورىن الاتىن بولسا, يسپانيا رەتسەسسياعا تۇسەدى» دەگەن پىكىرلەر ايتىپ ءجۇر. سوندىقتان, وسىعان بايلانىستى بۇكىل ەۋروپا دا رەتسەسسياعا ۇرىنۋى مۇمكىن دەگەن بولجامنىڭ وسە تۇسكەنىن بايقاۋعا بولادى.

الەمدىك ەكونوميكا ءوسىمىنىڭ باياۋلاۋى مەن تەجەلۋىنە قاتىستى جاسالعان ساراپتامانىڭ ءبىر ناتيجەسى مىناداي: اقش-تاعى, ەۋروپاداعى داعدارىس از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە رەتكە كەلمەيدى. سەبەبى, مۇنداي داعدارىستى رەتكە كەلتىرۋ ءۇشىن, ءبىرىنشى كەزەكتە, ەكونوميكانىڭ ءوسىمى قاجەت. ال الەمدىك ەكونوميكانىڭ تەجەلۋى مەن باياۋلاۋى سونداي-اق حالىقتىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىنا دا كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. سوعان بايلانىستى بۇل ماسەلە اقش پەن ەۋروپا ەلدەرىندە وتە جوعارى دەڭگەيدە تۇراقتالىپ تۇرادى دەپ ويلايمىن. بيۋدجەت شىعىندارىن ازايتۋعا بايلانىستى جۇمىسسىزدىق تا كوبەيۋدە. جۇمىسسىزدىقتىڭ كەڭىنەن ەتەك الۋىنا بايلانىستى تولقۋلار مەن ۇرەي-قورقىنىشتار دا ءورشي تۇسۋدە. ال مۇنىڭ بارلىعى, تۇپتەپ كەلگەندە, ەۋروپا ەلدەرىندەگى قوعامدىق تۇراقتىلىققا ءوز اسەرىن تيگىزبەي قويمايتىنى انىق. ەكونوميكا دامۋىنىڭ تەجەلۋى مەن باياۋلاۋى يمپورتقا, ونىڭ ىشىندە ەۋروپانىڭ يمپورتىنا دا ءوز سالقىنىن تيگىزبەي قويمايدى. يمپورتقا دەگەن سۇرانىس كەميدى, سوعان سايكەس, يمپورتتىڭ كولەمى دە ازايادى. بۇل ءوز كەزەگىندە تاۋار اينالىمىنداعى قاراما-قايشىلىقتارعا اكەلىپ سوعادى. ياعني, قاراما-قايشىلىق ۇلعايادى, اقش-تا عانا ەمەس, ەۋروپادا, سونداي-اق, جاڭادان قالىپتاسىپ, دامىپ كەلە جاتقان نارىعى بار ەكونوميكالاردا پروتەكتسيونيزم (تامىر-تانىستىق) وسەتىن بولادى. دەمەك, الەمدىك ەكونوميكا ءوسىمىنىڭ تەجەلۋى – الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستان تۋىندايتىن ءبىرىنشى سالدار بولۋى مۇمكىن.

ال ەكىنشى سالدار – ءار ءتۇرلى ەلدەردەگى ۆاليۋتالىق جۇيە مەن قارجىلىق-ۆاليۋتالىق ساياساتقا بايلانىستى تۋىنداۋى ءمۇمكىن. ەندى ءبىر الاڭداۋشىلىق تۋعىزاتىن ماسەلە – ينفلياتسيا. ەكونوميكالىق دامۋعا جاعداي جاساپ, دەم بەرۋ ءۇشىن الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە بازالىق ستاۆكالار ءتومەندەتىلىپ وتىر. ءماسەلەن, ەۋروپاداعى قىسقا مەرزىمدى بازالىق ستاۆكا شامامەن 1 پايىزدى, اقش-تا 0-دەن 0,25 پايىزعا دەيىنگى ارالىقتى, جاپونيادا ءتىپتى 0 پايىزدى قۇراپ وتىر. سول سەبەپتى, بازالىق ستاۆكانىڭ تومەنگى كورسەتكىشى ينفلياتسيا وسىمىنە «دەم بەرمەي» قويمايدى. بۇل, اسىرەسە, ەكونوميكالاردىڭ ءوسىمى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە بايقالماي تۇرعان كەزدە كورىنىس بەرەدى. ال ينفلياتسيا وسكەن جاعدايدا, الەمدىك ەكونوميكا ستاگناتسياعا, ياعني توقىراۋعا ۇشىرايتىنى بەلگىلى. دامىعان ەلدەردەگى ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ ناشارلاۋى – بۇل ەلدەردىڭ ءوز كاپيتالدارى مەن اكتيۆتەرىن دامۋشى ەلدەردەن جانە جاڭادان قالىپتاسىپ كەلە جاتقان نارىعى بار ەكونوميكالاردان شىعارۋعا ەرىكسىز ماجبۇرلەيدى. وسىنىڭ سالدارىنان ءبىز بۇگىندە ۆاليۋتالار كۋرسىنىڭ كۇرت تۇراقسىزدانۋى مەن وزگەرۋىن كورىپ وتىرمىز. دامىعان ەكونوميكالارداعى ناشار احۋال, ءسوزسىز قور رىنوگى مەن ۆاليۋتا رىنوگىنىڭ كۇرت «شايقالۋىنا» اكەلىپ سوعادى. ال قور رىنوگىنداعى ۆاليۋتا كۋرسىنىڭ تۇراقسىزدانۋى الەمدىك ساۋداعا, ينۆەستيتسياعا جانە كاپيتالداردى ورنالاستىرۋعا كەرى اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز.

تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە شيكىزات ءونىمدەرىنىڭ الەمدىك باعاسىنا بايلانىستى تۋىنداپ وتىر. بۇل رەتتە, ءبىرىنشى كەزەكتە, قۋات كوزدەرىنە قاتىستى ايتۋىمىز قاجەت. ال ونى ايتقان كەزدە ويعا اۋەلى مۇناي تۇسەتىنى بەلگىلى. لي فەنلين مىرزا قىتاي مەن قازاقستان اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق بايلانىستار تۋرالى ءسوز قوزعاعان كەزدە ەنەرگەتيكا ماسەلەسىنە ايرىقشا نازار اۋدارىپ ءوتتى. سەبەبى, قىتاي گاز بەن مۇنايدىڭ اۋقىمدى يمپورتەرى بولسا, ال قازاقستان اۋقىمدى ەنەرگيا جەتكىزۋشى-ەكسپورتەرلەردىڭ ءبىرى ەكەنى بەلگىلى. ال ەنەرگيا جەتكىزۋشىلەرگە قاتىستى الەمدىك باعانىڭ تۇراقسىزدانۋى مەن وزگەرۋىنە بايلانىستى بەلگىلى ءبىر بولجام ايتۋ قيىن دەپ ويلايمىن. جالپى, بۇل جاعداي, لۋ تسيۋتيان مىرزا ايتقانداي, تاياۋ شىعىستاعى, سيرياداعى جانە يراننىڭ اينالاسىنداعى جاعدايدىڭ قالاي وربيتىنىنە بايلانىستى بولماق.

قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ ەكىنشى تولقىنىنا توقتالاتىن بولسام, مىنانى ايتار ەدىم: بۇگىندە قىتاي مەن قازاقستان, اسىرەسە, قىتاي الەمدىك ەكونوميكامەن تىعىز ءارى جاقىن ينتەگراتسيالانعان. سوندىقتان, الەمدە ورىن الاتىن كەز كەلگەن جاعداي ءسوزسىز, قىتايعا اسەر ەتەدى. قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ دا, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ دا, ياعني ەكى ەكونوميكانىڭ دا رەتسەسسياعا ەنۋى ەكىتالاي. الايدا, قىتايدا دا, قازاقستاندا دا ءوسىم قارقىنى قىسقارۋى ابدەن مۇمكىن دەپ ويلايمىن.

ءتىلشى: ساليقالى اڭگىمەلەرىڭىز ءۇشىن راحمەت. تابىستى بولىڭىزدار. ەلدەرىمىز ءوزارا دوستىق, تۇسىنىستىك جانە ستراتەگيالىق ارىپتەستىك نەگىزدەرىندە حالىقتارىمىزدىڭ يگىلىگى ءۇشىن ءوسىپ-وركەندەي بەرسىن.

اڭگىمەلەسكەن ءلايلا ەدىلقىزى.