قىتايدىڭ جاڭا باسشىسى – سي تسزينپين

بەيسەنبى, 15 قاراشا 2012 7:33

قحر جانە الەمدىك قوعامداستىق

جاڭا مىڭجىلدىقتار توعىسىنداعى عالامشاردىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك جاع­داي­ى­نا از-كەم زەر سالعان كىسىگە الەم نا­زا­رى­نىڭ كوبىرەك ازيا قۇرلىعىنا, ونىڭ ىشىندە قىتايعا اۋعانى ايقىن اڭ­عا­رى­لادى. جاسىراتىن نەسى بار, وتكەن حح عاسىردىڭ باسىندا ازيا قۇرلىعى بارىپ تۇرعان مەشەۋ, جۇبىنا جەتكەن كەدەي, باتىس وتارشىلدارىنىڭ جاپپاي ەزگىسى مەن بيلەپ-توستەۋىندەگى قاراڭعى قۇرلىق ەدى. اتاپ ايتقاندا, ول زاماندا قىتايدىڭ سولتۇستىك-شىعىس ايماعى­نىڭ وزگەلەر تاراپىنان بولىسكە ءتۇسىپ جات­قانى ءوز الدىنا, ءتىپتى بەيجىڭ, شاڭ­حاي, تيانزين سەكىلدى ەل تىرلىگىنىڭ كۇرە­تا­مىرى بولىپ ەسەپتەلەتىن ءىرى قالا­لا­رى­نىڭ تىزگىن-شىلبىرى دا باتىس ەل­دە­رىنىڭ قولىندا بولاتىن.

بەيسەنبى, 15 قاراشا 2012 7:33

قحر جانە الەمدىك قوعامداستىق

جاڭا مىڭجىلدىقتار توعىسىنداعى عالامشاردىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك جاع­داي­ى­نا از-كەم زەر سالعان كىسىگە الەم نا­زا­رى­نىڭ كوبىرەك ازيا قۇرلىعىنا, ونىڭ ىشىندە قىتايعا اۋعانى ايقىن اڭ­عا­رى­لادى. جاسىراتىن نەسى بار, وتكەن حح عاسىردىڭ باسىندا ازيا قۇرلىعى بارىپ تۇرعان مەشەۋ, جۇبىنا جەتكەن كەدەي, باتىس وتارشىلدارىنىڭ جاپپاي ەزگىسى مەن بيلەپ-توستەۋىندەگى قاراڭعى قۇرلىق ەدى. اتاپ ايتقاندا, ول زاماندا قىتايدىڭ سولتۇستىك-شىعىس ايماعى­نىڭ وزگەلەر تاراپىنان بولىسكە ءتۇسىپ جات­قانى ءوز الدىنا, ءتىپتى بەيجىڭ, شاڭ­حاي, تيانزين سەكىلدى ەل تىرلىگىنىڭ كۇرە­تا­مىرى بولىپ ەسەپتەلەتىن ءىرى قالا­لا­رى­نىڭ تىزگىن-شىلبىرى دا باتىس ەل­دە­رىنىڭ قولىندا بولاتىن. ونى از دەسەڭىز, باتىستىق وكتەم كۇشتەردىڭ تۇتاس ءبىر الىپ ەلدى ەكىگە (قحر, تايۆان) ءبولىپ تاستاعانى دا سول كەزەڭنىڭ ەنشىسىندە. ال قىتايدان وزگە كورەي تۇبەگى, ءۇن­دى­قىتاي, بيرما, فيليپپين سەكىلدى ەلدەر باتىستاعى الپاۋىتتاردىڭ وتار نەمەسە جارتىلاي وتار وڭىرىنە اينالعان بولسا, ءۇندى ساحاراسى, مالاي تۇبەگى, يندونەزيا ارالدارى وتارشىلداردىڭ قيىر شىعىسقا جاسايتىن ەكسپانcياسىنىڭ سە­نىمدى بەكىنىسى بولاتىن.

بۇگىندە دۇنيە ءجۇزى حالقىنىڭ جارتىسىنان استامى مەكەندەپ وتىرعان سارى قۇرلىقتاعى دا­مى­عان جانە دامۋشى مەملەكەتتەر الەم­دىك ەكونوميكانىڭ ورتالىعىنا عانا ەمەس, حالىقارالىق ساياسي ارەناداعى جاڭا كۇشكە اينالدى.

سول ازيالىق الىپتاردىڭ ىشىندە, اسىرەسە, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى­نىڭ الار ورنى الابوتەن. ونىڭ وزىندىك سەبەپتەرى دە جەتكىلىكتى. اتاپ ايتقاندا, ەل تەرريتورياسى جاعىنان ازيا قۇر­لى­عىن­دا عانا ەمەس, دۇنيە ءجۇزى بويىنشا ءۇشىنشى ورىندا تۇراتىن قىتاي عالام­شار­دان 9 ميلليون 600 مىڭ شارشى شا­قىرىمدىق جەر اۋماعىن يەلەنىپ وتىر. تابيعي رەسۋرستارىنىڭ ءتۇرى دە, قورى دا ءبىرشاما مول, ءتىپتى كوپتەگەن مينەرالدى رەسۋرستار قورى جاعىنان الەمنىڭ ال­دىڭ­عى قاتارىندا تۇرادى. ال قىتايعا الەمنىڭ ءجىتى نازار اۋدارۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى نە دەگەندە, ەلدەگى دەموگرا­فيا­لىق جاعداي الدىمەن ويعا ورالادى. قا­زىر قىتايدىڭ جالپى جان سانى 1,5 ميل­لياردقا جەتتى. بۇل كۇللى جەر جۇزىندە تىرلىك ەتىپ جاتقان 6 ميلليارد ادامنىڭ تورتتەن ءبىرى قىتاي دەگەن ءسوز. سالىس­تىرمالى تۇردە ايتقاندا, قىتايدا 4 اقش نەمەسە 9 رەسەي ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ال ءبىزدىڭ قازاقستاننىڭ جالپى جان سانى نەبارى 17 ميلليونعا تاياۋ بولسا, قىتايدىڭ بەيجىڭ, شاڭحاي cياقتى ءىرى قالالارىنىڭ تۇرعىندار سانى 20 ميلليوننان باياعىدا اسىپ كەتكەن.

جالپى, قىتاي دامۋىنىڭ الەمدىك ساياسات پەن ەكونوميكاعا تيگىزەر ماڭىز­دى ىقپالىن ەشكىم دە جوققا شىعارا المايدى. بۇل ىقپال تۋرالى حا­لىق­ارا­لىق قوعامداستىقتا ەكى ءتۇرلى كوزقاراس بار. بىرەۋلەر قىتايدىڭ دامۋى وزگە ەلدەرگە, اسىرەسە, ماڭايىن­دا­عى دامۋشى ەلدەرگە تىڭ مۇمكىندىكتەر, يگىلىكتەر اكەلەدى دەسە, ەندى بىرەۋلەر قىتايدىڭ دامۋى الەمدەگى تۇراقتىلىق پەن بەي­بىتشىلىك ءۇشىن وتە قاۋىپتى, سە­بەبى, ول دەرجاۆالار اراسىنداعى باقتا­لاستىقتى ورشىتەدى دەپ قارايدى.

قازىرگە دەيىنگى جالپى جاعدايعا نازار اۋداراتىن بولساق, قحر-دىڭ سوڭعى شيرەك عاسىرداعى دامۋى الەمدىك ەكونوميكا مەن گەوساياساتقا ايتارلىقتاي وڭ ىقپال ەتىپ كەلە جاتقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. اتاپ ايتار بولساق, سوڭعى 10 جىل ىشىندە قىتايدىڭ الەمدىك ەكونومي­كا­نىڭ دامۋىنا 20 پايىزدان ارتىق ۇلەس قوس­قانى بەلگىلى بولىپ وتىر. ياعني, قحر جىل سايىن 750 ميلليارد اقش دوللارى كولەمىندەگى تاۋاردى شەتەلدەردەن يمپورت ەتىپ وتىرعان بولسا, بۇل قاتىستى مەملەكەتتەر مەن ايماقتاردا 14 ميلليوننان استام ادامنىڭ جۇمىس­پەن قامتىلۋىنا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر دەگەن ءسوز. ءبىر عانا 2011 جىلى قحر-دىڭ يمپورت-ەكسپورتىنىڭ جالپى كولەمى 1 تريلليون 700 ميلليارد اقش دوللارىن قۇراپ, حالىقارالىق ساۋدا جالپى كولەمىنىڭ 10 پايىزىن يەلەندى. ەلدىڭ ىشىندەگى سۇرانىس پەن تۇتىنۋ قاجەتىن قام­تاماسىز ەتۋ ءۇشىن قىتاي الەمدەگى ەڭ ۇلكەن تۇتىنۋ نارىعىنا اينالۋعا ءمۇد­دەلى بولىپ وتىر, مۇنداي جاعدايدا يمپورت كولەمى الداعى ۋاقىتتا تابيعي تۇردە ارتادى.

2011 جىلدىڭ سوڭىندا قىتايعا تار­تىلعان سىرتقى ينۆەستيتسيا كولەمى 1 تريلليون 160 ميلليارد اقش دوللارىن قۇرادى. بۇل تاعى ءبىر جاعىنان شەتەل ينۆەستورلارىنىڭ قىتايدان الاتىن پايدالارىنىڭ دا جىلدان جىلعا ارتىپ وتىرعانىن اڭعارتادى. ال 2011 جىلى قىتايدىڭ سىرتقى ينۆەستيتسياسى 685 ميلليارد 800 ميلليون اقش دوللارىن قۇراعانى بەلگىلى. بۇل كورسەتكىش قىتاي ينۆەستورلارىنىڭ وزدەرى تۇرعان مەملەكەتكە تولەگەن ءارتۇرلى سالىقتا­رى­نىڭ جالپى كولەمى 220 ميلليارد اقش دوللارىنان اسىپ جىعىلعانىن, سونىمەن بىرگە, ولاردىڭ 1 ميلليونعا تاياۋ جەر­گىلىكتى ازاماتتى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعانىن كورسەتەدى. ال 1997 جىلى ازياداعى قارجى داعدارىسى نەمەسە 2008 جىلعى حالىقارالىق قارجى داعدا­رى­سى كەزىندە جەر جۇزىندەگى نەبىر الپاۋىت ەلدەردىڭ ەكونوميكاسى شاتقاياق­تاپ, ىرىسى شايقالعاندا, قىتايدىڭ سىر بەرمەگەنى ءوز الدىنا, كەرىسىنشە, ما­ڭايىنداعى كوپتەگەن ەلدەرگە قار­جىلاي كومەك كورسەتىپ وتىردى.

قىتاي – بۇۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭە­سى­نە تۇراقتى مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءىشىن­دە مامىلەگەرلەرى ەڭ كوپ ەل, سونداي-اق باسقا ەلدەرگە يادرولىق قارۋدى ءبىرىن­شى بولىپ قولدانبايتىنىن, يادرولىق قارۋسىز ەلدەرگە نەمەسە يادرولىق قا­رۋ­سىز وڭىرلەرگە يادرولىق قارۋدى مۇلدە قولدانبايتىنىن نەمەسە ولارعا قىر كورسەتپەيتىنىن اشىق جاريالاعان يادرو­لىق دەرجاۆا. قازىرگە دەيىن قىتاي قۇر­لىق ارقىلى شەكتەسەتىن 12 كورشى مەملەكەتپەن تاريحي شەكارا ماسەلەسىن بەي­بىت جولمەن شەشىپ الدى. ءارى قالعان كور­شى مەملەكەتتەرمەن قۇرلىقتىق جانە تەڭىز ايدىنىنىڭ شەكاراسى تۋرالى ءما­سە­لەنى دە ۇنقاتىسۋ ارقىلى شەشۋ قاعي­داتىن ۇستانىپ وتىر. عالامشاردىڭ ءار-ءتۇرلى وڭىرىندە تۋىنداپ جاتاتىن وتكىر ماسەلەلەر توڭىرەگىندە كەڭەسىپ, پىكىر­لە­سىپ شەشۋ جولىن ۇسىنىپ, حالىقارالىق داۋلى ماسەلەلەردى ىلعي دا بەيبىت جولمەن رەتتەۋگە, استە كۇش قولدانباۋعا مۇ­رىندىق بولۋدا. اسىرەسە, بۇل سوڭعى جىلدارداعى اقش پەن يراك, سيريا ءما­سە­لەسى, يران مەن سولتۇستىك كورەيا­نىڭ يادرولىق ماسەلەسى بولسىن, قىتاي بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە ۇيلەستىرۋ مەن شەشىم ەتۋگە بەلسەنە اتسالىسىپ كەلەدى. بارىنەن دە ماڭىزدىسى, بۇگىنگى كۇنى كەز كەلگەن حالىقارالىق كۇردەلى ماسەلەنى شەشۋدە الەمدىك قوعامداستىق قىتاي­دىڭ پىكىرى مەن ۇستانىمىنا قۇرمەتپەن قارايتىنى قالىپتى ءۇردىس­كە اينالدى.

جاڭا قىتايدىڭ جاڭا باسشىسى

1949-1978 جىلدار ارالىعىندا قحر اسىرە شوعىرلاندىرىلعان جوسپارلى ەكونوميكا جۇيەسىندە توماعا-تۇيىق كۇي كە­شىپ كەلدى. 1978 جىلى دەن سياوپين بي­لىك باسىنا كەلىسىمەن قاجىرلى كۇرەس, تى­نىمسىز ىزدەنىس ناتيجەسىندە جۇيەگە رەفورما جاساۋ, سىرتقا ەسىك اشۋ ساياساتى جولعا قويىلىپ, قىتايدىڭ جاع­دايىنا ۇيلەسەتىن دامۋ جولىن, ياعني «قى­تايلىق ەرەكشەلىككە يە سوتسياليزم جولىن» تاپتى.

ال الەمدىك قوعامداستىقتىڭ, اسىرە­سە, الەمدىك ساياسي-ساراپشىلاردىڭ نازارى سوڭعى كۇندەردە قحر-دىڭ سۋ جاڭا باس­شىسى سي تسزينپينگە اۋعانى بەل­گى­لى. ولاي بولاتىن ءجونى دە, قيسىنى دا بار. سەبەبى سي, بىرىنشىدەن, قحر قۇرىل­عان­نان كەيىن ومىرگە كەلگەن قىتايدىڭ جاڭا بۋىن ۇرپاعى. ەكىنشىدەن, ەلدىڭ بۇ­رىنعى باسشىلارى سەكىلدى كۇردەلى ساياسي-اسكەري كۇرەستەردە شىنىقپاعان ادام. ۇشىنشىدەن, ول «ۇلكەن شاڭى­راق­تا», اعا بۋىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ وت­باسىندا ومىرگە كەلگەن ازامات. ءتور­تىن­شىدەن, جاسىنان دەموكراتياشىل, رەفورماشىل اكەنىڭ تاربيەسىن كورگەن ادام. ياعني, ونىڭ اكەسى ۇلكەن سي, سوناۋ دەن بيلىگى تۇسىندا دەموكراتياشىل جاس­تاردىڭ قوزعالىسىنا (1989) ءبۇي­رەگى بۇرعانى ءۇشىن بيلىكتەن شەتتەتىل­گەن بولاتىن. بەسىنشىدەن, ونىڭ بيلىككە كەلگەن كەزى رەسمي بەيجىڭدەگى تسزيان تسزەمين باستاعان «شانحايشىلدار» توبى مەن حۋ تسزينتاو باستاعان «كومسومولدار» توبى قارىم-قاتىناسىنىڭ سالقىن تارتقان كەزەڭىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر. التىنشىدان, سوڭعى كەزدەردە كۇر­دەلەنە باستاعان قحر مەن جاپونيا, اقش, ۆەتنام, فيليپپين ارا­سىنداعى ماسەلەلەردى شەشۋ, رەتتەۋ ءمىن­دەتتەرى دە جاڭا باسشىنىڭ ەنشىسىنە بۇيىرىپ وتىر. جەتىنشىدەن, سوڭعى ون­شاق­تى جىل­دىڭ جۇزىندە قىتايداعى اۋقات­­تى­لار مەن كەدەيلەردىڭ ايىرما­شى­لىعى شەكتەن تىس الشاقتاپ كەتكەنى­مەن تىنباي, ەلدەگى وليگارحتاردىڭ بي­لىككە ۇم­تى­لۋ نيەتى دە ءجيى بايقالىپ قالۋدا. مىنە, ەلدىڭ ءىشى-سىرتىنداعى وسى جانە وزگە دە اۋقىمدى ساياسي-الەۋ­مەتتىك ماسەلەلەردى رەتتەۋگە, قحر سە­كىل­دى الىپ تا كۇردەلى ەلدى باسقارۋعا جاڭا باسشى قانشالىق دايىن؟ قحر-دىڭ ىشكى جانە الەمدىك گەوساياساتتاعى ۇستانىمىندا نەندەي بەتبۇرىستار بولادى؟ دەگەن سۇ­راقتار توڭىرەگىندە, اناۋ-مىناۋ ەمەس, نەبىر الپاۋىت ەلدەردىڭ باستارى قاتۋدا. ويتكەنى, ءاربىر قادامى, ءاربىر تىنىسى الەمنىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى مەن سايا­سي اتموسفەراسىنا تىكەلەي اسەر ەتە­تىن الىپ ەلدىڭ بيلىگى اۋىسىپ جاتقاندا, تاققا وتىرعان جاڭا باسشىنىڭ كىم ەكەنىنە, بيلىككە قالاي كەلگەنىنە, كىسىلىك ءھام ساياسي بەينەسىنە نازار اۋدارۋ, ءتۇپ­تەپ كەلگەندە, ءوز ەلىڭنىڭ ەرتەڭى تۋرالى تولعانۋ دەگەن ءسوز. ولاي بولسا, سي تسزينپين كىم؟

سي تسزينپين, 1953 جىلى 15 ماۋسىمدا بەيجىڭ قالاسىندا ومىرگە كەلگەن. اتاجۇرتى شانششي ولكەسىنىڭ فۋپيڭ اۋدانى. 1974 جىلدان قىتاي كپ مۇشەسى. ەكى ماماندىعى بار. العاشىندا قى­تاي­داعى ەڭ بەدەلدى جوو بولىپ ەسەپ­تە­لە­تىن تسينحۋا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گۋماني­تار­لىق عىلىمدار ينستيتۋتىنان ماركسيزم تەورياسى مەن ساياسي-يدەيالىق ءتار­بيە ماماندىعىن, كەيىن تاعى دا اتالعان وقۋ ورنىنىڭ حيميا فاكۋلتەتىنەن ينجەنەر-حيميك ماماندىعىن الىپ شىق­قان. ەكونوميكا باسقارۋ ماماندىعى بويىنشا ماگيستر اكادەميالىق دارە­جە­سى, ساياسي-زاڭ ماماندىعى بويىنشا PhD دوكتور عىلىمي دارەجەسى بار. ەڭبەك جولىن قابىرعاسى قاتپاعان 16 جاسىندا (1969 جىلى) باستاعان سي سول كەزدەگى ساياسات بويىنشا «ەڭبەكپەن تاربيەلەنۋ­شى جاس» رەتىندە شانششي ولكەسىنە قا­راس­تى يانچۋان اۋدانىنىڭ لياڭتسزياحە قىس­تاعىنا بارىپ, جاس ديقان بولىپ, ەگىن­شىلىكپەن اينالىسقان. 1974 جىلى اتال­عان قىستاقتاعى كوممۋنيستەر ونى ءبىر­اۋىزدان جەرگىلىكتى پارتيا ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى ەتىپ سايلاعان. 1975-1979 جىل­دارى تسينحۋا ۋنيۆەرسيتەتىندە ستۋدەنت. 1979-1982 جىلدارى قحر مينيسترلەر كابينەتىندە, ورتالىق اسكەري ءىس­تەر كوميتەتىنىڭ اپپاراتىندا حاتشى. 1982-1985 جىلدارى حەبەي ولكەسى دجىڭ­ديڭ اۋدانىنىڭ پارتيا, ۇكىمەت, اسكەري سالالارىندا جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقاردى. 1985-1988 جىلدارى فۋتسزيان ولكەسى ششيامەن قالاسى پارتكومىنىڭ حاتشىسى, قالا باسشىسىنىڭ ورىنباسارى. 1988-1990 جىلدارى فۋتسزيان ولكەسى نيڭدە ايماعى پارتكومىنىڭ حاتشىسى, نيڭدە اسكەري ىستەر كوميتەتىنىڭ باس حاتشىسى. 1990-2002 جىلدارى, فۋتسزيان ولكەسىنىڭ ورتالىعى – فۋچجوۋ قالالىق حالىق قۇ­رىل­تايىنىڭ ء(ماسليحاتى) توراعاسى, فۋچجوۋ اسكەري ىستەر كوميتەتىنىڭ باس حاتشىسى, فۋچجوۋ قالالىق پارتيا مەك­تەبىنىڭ ديرەكتورى, فۋتسزيان ولكەلىك پارتكومىنىڭ حاتشىسى, ولكە باستىعى قىزمەتتەرىن اتقاردى. 2002-2007 جىلدارى چجەتسزياڭ ولكەلىك پارتكومىنىڭ حاتشىسى, ولكەلىك حالىق قۇرىلتايى تۇ­راقتى كوميتەتىنىڭ توراعاسى. 2007 جىلدان قازىرگە دەيىن ىلگەرىندى-كەيىندى قى­تاي كپ شاڭحاي قالالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, قىتاي كپ وك ساياسي بيۋرو­سىنىڭ تۇراقتى مۇشەسى, قىتاي كپ وك حاتشىلار باسقارماسىنىڭ حاتشىسى, قىتاي كپ وك جانىنداعى گونكونگ, ماكاو ىستەرىن ۇيلەستىرۋ توبىنىڭ جەتەك­شىسى, قىتاي كپ وك جانىنداعى جوعارى پارتيا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى, قحر ءتور­اعاسىنىڭ ورىنباسارى سياقتى لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارىپ كەلەدى.

جوعارىدا ءبىز سي ءتسزينپيندى «ۇلكەن شاڭىراقتا, اعا بۋىن مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ وتباسىندا ومىرگە كەلگەن ازامات», دەدىك. سولايى سولاي. ياعني, ول ءومىر­گە كەلگەن 1953 جىلى اكەسى سي چجو­ڭسيۋن قحر مينيسترلەر كابينەتىنىڭ باس حاتشىسى بولاتىن. الايدا قىتاي­داعى «مادەني توڭكەرىستىڭ» الدىنداعى ماو­نىڭ «تازالاۋ» ناۋقانى كەزىندە (1962) اكەسى قىزمەتتەن شەتتەتىلىپ, جەر اۋدارىلادى. ونىڭ ارتى «تەرگەۋ, تۇت­قىنداۋ, باقىلاۋدا ۇستاۋ» شارالارىنا ۇلاسىپ, 1978 جىلعا دەيىن جال­عاسادى. تەك 1976 جىلى ماو ءولىپ, 1978 جىلى بيلىك باسىنا دەن سياوپين كەلگەننەن كەيىن اقتالىپ, بارلىق ساياسي, ازا­ماتتىق اتاق-ابىرويى قالپىنا كەل­تىرىلەدى. دەمەك, كىشكەنە سي توعىز جاس­قا تولار-تولماستا اكەسىنىڭ باسىنا ءۇيى­رىلگەن تاعدىردىڭ قارا بۇلتى ول وڭ-سو­لىن تانىپ, ازامات بولعانعا دەيىن ايىعا قويعان جوق. ەگەر اكەسى سول بيىك لاۋازىمدا امان-ەسەن وتىرا بەرگەندە, بالا سي يت ارقاسى قيانداعى قىستاققا بارىپ, اۋىر ەڭبەك, ازاپتى ءومىردى باسىنان كەشىرەر مە ەدى, كەشىرمەس پە ەدى؟! قۇداي بىلەدى. ءومىرىنىڭ وسى كەزەڭىن ءبىر ەستەلىگىندە سي تسزينپين: «ول جىلدارى مەن, ارا-تۇرا ءبىر اۋىرىپ قالعان كەز­دە بولماسا, 365 كۇندى مۇلدە دەمالىسسىز وتكىزىپ ءجۇردىم. ىستەمەگەن جۇ­مى­سىم قالعان جوق. جاۋىن-شاشىنعا قا­راماي اۋىل ادامدارىمەن بىرگە ءشوپ شاۋىپ, مال باقتىم. كەيدە 100 كيلو بيداي سالىنعان داعاردى يىققا سالىپ الىپ, ونداعان شاقىرىم جەرگە جاياۋ تا­سىعان كەزدەرىمىز دە بولدى…», دەپ ەسكە الادى. ال لياڭتسزياحە قىستاعىنىڭ سول كەزدەگى جاس ديقان, قازىرگى قاريا­لارى­نىڭ ءبىرى: «سي تسزينپين سول كەزدە قا­بىر­عاسى قاتپاعان جاس بالا بولعانى­مەن, وتە قايسار, ەڭبەكقور ەدى, ۇستىندە كونەتوز ماقتالى كوك شاپانى بار بولاتىن, بەلىن ىلعي دا توك سىمىمەن بۋىپ الاتىن. اقپان, ناۋرىز ايلارىندا اۋىلدا قار ەرىپ, سۋ تاسىعاندا, سي ىلعي دا بالاعىن ءتۇرىپ تاستاپ, تاستاي سۋىق سۋدى بەلشەدەن كەشىپ ءجۇرىپ, جانىن سالىپ ىستەيتىن», دەسە, تاعى ءبىر قاريا: «ادەتتە قالادان كەلگەن جاستار شاباداندارىنا كيىم-كەشەك, ىدىس-اياق, ازىق-ت ۇلىك تولتىرىپ اكەلەدى. ال بالا ءسيدىڭ ءبىر شابادان كىتاپ ارقالاپ كەلگەنىن باسىندا اۋىلداعىلار كۇلكى عىپ ءجۇردى. سويتسەك, ول شىنىندا دا كىتاپقۇمار بالا ەكەن. سونداي ازاپتى, اۋىر جۇمىس ىستەپ جۇرسە دە, سي ءتسزينپيننىڭ قولى­نان كىتاپ تۇسپەۋشى ەدى. تاڭعى اس ءۇس­تىن­دە, تۇسكى اس كەزىندەگى ۇزىلىستە, كەشكە قا­راي سىعىرايعان ماي شامنىڭ جارى­عىن­دا كىرپىشتەي-كىرپىشتەي قالىڭ كىتاپ­تار­دان باس المايتىن», دەيدى. قىسقاسى, بەيجىڭدە, «ۇلكەن تورەنىڭ» وتباسىندا ءومىر ەسىگىن اشقانىمەن, سي تسزينپيندە كىسى قىزىعاتىنداي بالالىق تا, جاستىق داۋرەن دە بولعان جوق. ول كەز, ارينە, جالعىز سي عانا ەمەس, تۇتاس قحر حالقى ءارى اش-جالاڭاش ءارى ۇرەي قۇشاعىندا ءومىر سۇرگەن شاق ەدى.

«جاھانداعى ەڭ جاقسى جار…»

قحر-دىڭ سۋ جاڭا ءبىرىنشى حانى­مى­نىڭ اتى-ءجونى پىڭ ليۋان (ورىستار پەن ليۋان دەپ جازادى, نەگىزى لاتىنشا ترانسكريپتسياسى Peng Liyuan). قى­تايدا كوپتەن تانىمال ايگىلى ءانشى. 1987 جىلى ولار ۇيلەنىپ, جاڭا ومىرگە اياق باسقان كەزدە, سي تسزينپيننەن گورى, پىڭ حانىم ەلگە جاپپاي تانىمال بولاتىن. ياعني, ول كەزدە سي بار بولعانى فۋتسزيان ولكەسى ششيامەن قالاسى پارت­كو­مى­نىڭ حاتشىسى, قالا مەرىنىڭ ورىنباسارى ەدى. ەكەۋىن 1986 جىلى پىڭ ليۋ­اننىڭ قۇربىسى ششيامەن قالاسىندا تانىستىرادى. سول كەزدەسۋدە ءبىرىن ءبىرى ءبىر كورگەننەن قۇلاي سۇيگەن ەكەۋى ىشتەي «ارمانداعان ادامىمدى تاپتىم», دەپ تاراسادى.

سونىمەن 1987 جىلى ۇيلەن­گەن ەكى جاس ۇزاق ۋاقىت ەكى قالادا تۇرىپ كەلدى. ولار سي ءتسزينپيننىڭ قىزمەتى ورتالىققا ءبىرجولا اۋىسقان سوڭعى 6-7 جىلدان بەرى عانا بەيجىڭدە بىرگە ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. بۇگىندە پىڭ ليۋان حانىم قىتايدىڭ الەمگە ايگىلى تەنور ءانشىسى, قازىرگى زامانعى قىتايداعى ۇلت­تىق ءان ونەرىنىڭ ەڭ كورنەكتى تۇلعاسى, قحر ۇلتتىق ءان ونەرى ماماندىعى بويىنشا تۇڭعىش ماگيستر, قىتاي حالىق ازاتتىق ارمياسىنىڭ ەڭ جاس گەنەرالى, بۇكىلقىتاي ساياسي كەڭەسىنىڭ VIII, IX, X شاقىرىلىمدارىنىڭ دەپۋتاتى, قحر جاستار بىرلەستىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, مەملەكەتتىك ءى دارەجەلى ارتيست, قحر مۋزىكانتتار وداعىنىڭ باسقارما مۇشەسى, بۇكىلقىتايلىق ايەلدەر بىرلەس­تى­گىنىڭ تۇراقتى جوراسى, قىتاي مەم­لە­كەتتىك كونسەرۆاتورياسىنىڭ پروفەسسورى, قحر اسكەري فيلارمونياسىنىڭ كور­كەمدىك جەتەكشىسى, حالىقارالىق ءداس­تۇرلى ءان فەستيۆالدەرىنىڭ بىرنەشە دۇركىن باس جۇلدەسىنىڭ يەگەرى, ت.ب. تولىپ جاتقان باس اينالار اتاقتار مەن سىي­لىق­تاردىڭ يەگەرى بولا تۇرسا دا, ول وسىنىڭ ءبارىن وتباسى باقىتىنان جوعا­رى قويمايدى. پىڭ حانىم تىلشىلەرگە بەرگەن سۇحبات­تا­رىندا ىلعي دا: «مەن تەك جۇمىسىممەن, كاسىبىممەن عانا بولامىن, وتباسى, بالا-شاعا كەرەك ەمەس دەيتىندەردى ءتۇسىن­بەي­مىن. ايەل ادام ءۇشىن وتباسى اسقار تاۋ, جىلى ۇيا. مەنىڭ دە قىتايداعى بارلىق شاڭىراقتار سە­كىل­دى قاراپايىم دا باقىتتى وتباسىم بار. ال مەنىڭ كۇيەۋىم جاھانداعى ەڭ جاق­سى جار…», دەگەندى قايتالاۋدان جا­لىققان ەمەس.

ولاردىڭ سي ميڭدزە ەسىمدى ءبىر قىز­دارى بار. ميڭدزە بيكەش قازىر اقش-تىڭ گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ جاتىر. اتالعان وقۋ ورنىنىڭ داۆيد ەسىم­دى پروفەسسورى تىلشىلەرگە بەرگەن سۇح­باتىندا قحر «حانشايىمىنا»: «وزگە ەل باسشىلارىنىڭ بالالارىن بىلاي قويىپ, قىتايدىڭ باسقا باسشىلارى­نىڭ بالالارىمەن سالىستىرعاندا سي ميڭدزە ءوزىن وتە قاراپايىم ۇستايدى, كىشىپەيىل دە يناباتتى. ساباق ۇلگەرىمى دە وتە جاقسى», دەپ مىنەزدەمە بەرەدى. وسىنىڭ ءوزى دە جاڭا توراعانىڭ كىسىلىك كەلبەتىنە قاتىستى كوپ جايدان دەرەك بەرسە كەرەك.

جاڭا باسشى جاڭا باعىت ۇستانا ما؟

2008 جىلى سي تسزينپين قحر ءتور­اعا­سىنىڭ ورىنباسارى جانە قحر ءاس­كە­ري ىستەرى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ سايلاندى. بۇل قىتايداعى قالىپتاسقان ساياسي ءۇردىس, جازىلماعان زاڭ بويىنشا بيلىك باسىنا كەلەتىن كان­ديداتۋرانىڭ ايقىندالعاندىعىن ءبىلدى­رەدى. وسى كەزدەن باستاپ حالىقارالىق ساياسي-ساراپشىلار: «سي تسزينپين بيلىك باسىنا كەلسە قانداي باعىت ۇستانادى؟ قىتايدىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتىندا قانداي بەتبۇرىستار بولۋى مۇمكىن؟» دەگەن ماسەلەنى قىزۋ تالقىلاي باستادى. تالقىعا تامىزىق بولىپ وتىرعان سەبەپ, سي ءتسزينپيننىڭ بۇل لاۋازىمعا بىرسىدىرعى, ءداستۇرلى جولمەن جايلاپ ءجۇرىپ كەلگەندىگىندە. شىنىندا دا ونىڭ بۇگىنگە دەيىنگى ساياسي ومىرىنەن ەلدىڭ ءىشى-سىرتىن ەلەڭ ەتكىزەردەي ەلدەن ەرەك جەتىستىكتى دە, سونىمەن قاتار, شالىس باسقان قاتەلىكتى دە, اڭداماي سويلەگەن اۋساي ءسوزدى دە كورە المايسىز. بۇدان ونىڭ ءوز پىكىرى جوق, قوي اۋزىنان ءشوپ الماس ماۋباس ورىنداۋشى دەگەن ۇعىم تۋماۋعا ءتيىس. سەبەبى, «ءاربىر جەكە ادام وزىنشە ءبىر الەم» دەگەن ۇعىم بار عوي, ال مۇنى «ءاربىر جەكە قىتاي وتە كۇردەلى ءبىر الەم» دەپ وزگەرتىپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. ەندەشە, رەسمي بەيجىڭنىڭ بيلىك دالىزىندەگى وسىنداي «وتە كۇردەلى الەمدەردىڭ» شوعىرىنان, نازىك تە قىم-قۋىت, سەمسەردەي قىلپىلداپ, جاۋھارداي مىڭ قۇبىلىپ تۇرعان, قيان-كەسكى كۇرەس, مىلتىقسىز مايداننان ءۇس­تى­نە قىلاۋ قوندىرماي بۇگىنگىدەي ابى­رويعا جەتۋ «مەن-مەن» دەگەن ساياسات­كەر­دىڭ ءبارىنىڭ قولىنان كەلە بەرەتىن شارۋا ەمەس. ەگەر ول ءوز مىنەزى, ءوز پىكىرى جوق, تەك قانا ورىنداۋشى بولاتىن بولسا, ءۇس­تىمىزدەگى جىلدىڭ تامىز ايىندا قىتاي كپ وك-ءنىڭ بەيدايحە ساناتوريىندە ءوت­كەن ەرەكشە قۇپيا جينالىسىندا سي ەل­دەگى وتە ىقپالدى ەكى بىردەي (چياو شى, سۋڭ پيڭ) اقساقالدان «سىن, ەسكەرتۋ» ەس­تىمەگەن بولار ەدى. ياعني, اعا بۋىن مەم­لەكەت باسشىلارى سي تسزينپين باس­تاعان ەلدىڭ جاڭا بۋىن باسشىلارىن «سەنىمسىز, ءتىل المايدى» دەپ اشىق جاز­عىر­دى. ءسيدىڭ كونسەرۆاتورلارعا «سەنىم­سىز» بولۋى, ولار­دىڭ «ءتىلىن الماۋى» نەنى ءتۇسىن­دىرەدى؟ ارينە, بۇل ءبىر جا­عى­نان ونىڭ ءوز بەتى, ءوز پىكىرى بار ەكەندىگىن اڭعارتسا, تاعى ءبىر جاعىنان ونىڭ ساياسي ۇستا­نى­مى مەن بەت-باعدارىن دا بىلدىرەدى.

قىتايدىڭ ەڭ جوعارعى بيلىك بۇ­تاق­تارىندا بۇرىنعى توراعا تسزيان تسزەمين ءوسى­رىپ, وتىرعىزىپ كەتكەن كادرلار شو­عىرى بار, ولاردى جۇرت «شاڭحاي­شى­ل­دار توبى» دەپ اتايدى. ال بيلىكتەن ءالى تو­لىق كەتىپ ۇلگەرمەگەن حۋ تسزينتاو­نىڭ كادرلارى دا از ەمەس. ولار «كومسومولدار توبى» دەپ اتالادى. بۇنىڭ سىرتىندا بيلىك دالىزىندە ماومەن زامانداس, دەنمەن زامانداس بۇرىنعى اق­سا­قال باسشىلاردىڭ بالالارى مەن نەمە­رەلەرى دە قاۋلاپ, قاپتاپ ءوسىپ كەلەدى. ولار «تورەلەر توبى» دەپ اتالادى. بۇلار ءوز ىشىنەن تاعى «كونسەرۆاتورلار», «رەفورماتورلار» دەپ تاعى ەكى ۇيەككە جىكتەلەدى. وسىنداي قىم-قۋىت, جىك-جىك ساياسي ەليتا وتكەن جولعى XVII قۇرىل­تايدا ارى ىرعاسىپ, بەرى ىرعاسىپ, ءوز تاڭداۋلارىن وتكىزە الماي, ورتاق كانديداتۋرا رەتىن­دە سي تسزينپينگە توق­تا­عا­نى بەلگىلى. بۇل جاعداي ءسيدىڭ بيلىككە كەلۋىنە ءۇل­كەن ۇتىس الىپ كەلگەنىمەن, الداعى ۋا­قىت­تا ۇلكەن اۋرەشىلىك تە وسىدان تۋىندايىن دەپ تۇر. ەلدىڭ ءىشى-سىرتىنداعى ساياسي ساراپشىلاردىڭ بول­جامىنا قۇ­لاق تۇرەتىن بولساق, بۇ­رىنعى ەكى توراعا­نىڭ ەكەۋى دە (تسزيان جانە حۋ) پەردە ارتىندا تۇرىپ الىپ, سي ارقىلى ءوز «ساياساتتارىن» جۇرگىزگىسى كەلۋى مۇمكىن. سول كەزدە سي بۇل تىعىرىقتان قالاي شىعا­دى؟! جالپى, سي ءوزىنىڭ ساياسي ۇستانىمى بويىنشا كوبىرەك تسزيان تسزەمينگە بەيىم. ەكەۋى دە ەلدە ساياسي رەفورمالار قادامىن جەدەلدەتۋدى قولدايدى. ەگەر ءسيدىڭ بۇيرەگى «شاڭحايشىلدار توبىنا» بۇرىلاتىن بولسا, 2013 جىلعا دەيىن مەملەكەت توراعالىعىن, 2014 جىل­عا دەيىن اسكەري بيلىكتى شەڭگەلىندە ۇستاپ تۇراتىن حۋ تسزينتاو قاراپ جاتا ما؟! ەگەر سي «كومسومولدار توبىنىڭ» جىرىن جىرلاپ كەتەتىن بولسا, «شاڭ­حايشىلدار توبى» مەن «تورەلەر توبى» بۇل ماسەلەگە جاي عانا «بوپتى» دەپ, ويىننان تىپ-تىنىش شەگىنە قويا ما؟! مەيلى قالاي بولعاندا دا, ءسيدىڭ ىسىل­عان ساياساتكەر ەكەنى راس بولسا, الداعى ۋاقىتتا قحر مەملەكەت توراعالىعى مەن اسكەري ىستەر كوميتەتىنىڭ توراعالىعىن تولىق الىپ بولمايىنشا, «وگىزدى دە ولتىرمەۋگە, اربانى دا سىندىرماۋعا» تىرىسۋمەن بىرگە, جالپى «كومسومولدار تو­بىنىڭ» ىقپالىنا بەيىمدەلۋى ءمۇم­كىن.

دەمەك, قحر جاڭا باسشىسىنىڭ تاق­قا وتىرا سالىپ, «ويلاعان ۇستانىم, قا­لاعان باعىتىم وسى» دەپ تارتىپ كەتۋىنە مۇمكىندىگى جوق. سەبەبى, ول ەلدە, قاي دەڭگەيدەگى باسشى بولماسىن, ءار قانداي ماسەلەنى ءبىر ءوزى «ايتتىم ءبىتتى, كەستىم ءۇزىلدى» دەپ شەشە المايدى. جۇيە سونداي.

ال ەندى بىرەر ءسوز جاڭا باسشىنىڭ قازاقستان-قىتاي قارىم-قاتىناسى تۋرالى كوزقاراسى. جالپى, قىتايدا, ەل ىشىندە قانداي ىرىڭ-جىرىڭ بولىپ جاتسا دا, مەملەكەت, ۇلت تاعدىرىنا ساياتىن ماسەلەدە بىرىگىپ كەتەدى. 1930-جىلدارى جاپوندار قىتايعا باسىپ كىر­گەندە, اتا جاۋ ماو تسزەدۋن مەن چان كايشيدىڭ ءوزى قول ۇستاسىپ, جاپونداردى قۋىپ شىقتى. دەمەك, حۋ تسزينتاونىڭ ورنىنا كىم كەلسە دە, ىشكى ساياساتتى قايدام, سىرتقى ساياساتىندا بەيبەرەكەت بەتبۇرىس بولا قويماس ەدى. سەبەبى, بۇل ساياسات و باستا-اق ەل تاعدىرى مەن ۇلت بولاشاعى تۇرعىسىنان جاسالىپ قويعان. سوندىقتان ءسيدىڭ قحر مەن قازاقستان اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى ودان سايىن نىعايتپاسا, السىرەتپەسى انىق. ونىڭ بۇل كوزقاراسى بيىل ماۋسىم ايىندا بەيجىڭگە شىۇ-عا مۇشە ەلدەر باسشىلارىنىڭ سامميتىنە قاتىسۋ ءۇشىن بارعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆپەن كەزدە­سۋىن­دە ءمالىم بولدى. ياعني, ءبىزدىڭ ەلباسىمىزبەن بولعان رەسمي اڭگىمەسىن: «ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورنات­قان 20 جىلدان بەرى قحر مەن قازاقستان قارىم-قاتىناسى اقاۋسىز, قارقىندى دامىپ كەلەدى. ءسىز قىتاي حالقىنىڭ جاقسى دوسىسىز جانە قىتاي-قازاقستان دوستى­عى مەن ىنتىماقتاستىعىنىڭ دامۋىنا جۇيەلى تۇردە كوپ كۇش-جىگەر جۇمساپ كەلەسىز. ءبىز ءسىزدىڭ ەكى ەل اراسىنداعى دوستىقتى دامىتۋعا قوسقان زور ۇلەسى­ڭىزدى جوعارى باعالايمىز. ءسىز توراعا حۋ تسزينتاو ەكەۋىڭىز مەملەكەت باسشىلارى رەتىندە ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاس­تىقتى دامىتۋ ءۇشىن جاڭا ستراتەگيالىق كوپ قىرلى جوسپاردىڭ قالىبىن ايقىن­دادىڭىزدار», دەپ باستاعان ول, ەكىجاق­تى قارىم-قاتىناستاردى دامىتۋدىڭ الداعى بەتالىسى مەن مۇمكىندىكتەرىنە دە باسا نازار اۋداردى. ن.­ا.نا­زار­باەۆ­پەن بولعان سول جولعى كەزدەسۋىندە سي تسزينپين تاعى دا قىتاي قازاقستانمەن بارلىق سالا بويىنشا قارىم-قاتىناس­تاردى ودان ءارى دامىتۋ نيەتىندە ەكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. سونداي-اق «قازاقستان قىتايدىڭ سەنىمدى ستراتەگيالىق ءارىپ­تە­سى, تاتۋ كورشىسى عانا ەمەس, ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى كوشباسشى ەل» ەكەن­دىگىن شەگەلەي ايتقان ول, ەكى ەل جەر جاعدايىنىڭ تيىمدىلىگىن تولىق پايدالانىپ, ەكونوميكالىق دامۋدا ءبىرىنىڭ كەمدىگىن ءبىرى تولىقتىرىپ وتىرۋ, سونىمەن بىرگە, الداعى ۋاقىتتا شەكارالىق وڭىرلەردەگى ساۋدانىڭ كولەمىن ارتتىرىپ, ستراتەگيالىق ءىرى جوبالاردى ءبىر­لەسىپ جۇزەگە اسىرۋ, شەكارا ءوڭىرى تۇر­عىندارىنىڭ بارىس-كەلىسىن نىعايتىپ, ەكى ەل قارىم-قاتىناسىنىڭ دامۋىنا حالىقتىق سيپات بەرۋ, سول ارقىلى ەكى ەلدىڭ مۇددەسىن قورعاۋ مەن ايماقتاعى تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ, ت.ب. كەلەلى ماسەلەلەرمەن وي بولىسكەن بولاتىن. قىسقاسى, الداعى «سي تسزينپين ءداۋىرى» تۇسىندا دا قازاقستان مەن قحر قارىم-قاتىناسى ءوزارا سەنىم, ءوزارا تيىمدىلىك, بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋ ۇستانىمدارى نەگىزىندە سەنىمدى دوستىق پەن تاتۋ كورشىلىك بايلانىستارىن ءارى قاراي جالعاستىرا بەرەدى دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى.

دۇكەن ماسىمحان ۇلى,

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى

ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى

قىتاي ءتىلى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,

پروفەسسور.