بۇل جادىگەر جايلى ءبىزدىڭ دە بۇعان دەيىن شامالى مالىمەتىمىز بار ەدى. ياكي, مۇسىلمان الەمىنىڭ ءۇشىنشى حاليفاسى وسپان اففان تۇسىندا يسلام ءدىنى جارتى الەمگە تارادى. ءسويتىپ اراب ەمەس حالىقتارعا قۇراندى دۇرىس وقىتۋ ءۇشىن قىراعات قاجەت بولدى. سول سەبەپتى, ءبىرىنشى حاليفا ءابۋ باكىردىڭ كەزىندە حاتقا ءتۇسىرىلىپ, ەكىنشى حاليفا وماردىڭ قىزى حافسانىڭ قولىندا ساقتاۋلى تۇرعان جالعىز قۇران جەتى نۇسقامەن (قىراعات) كوبەيتىلىپ, مۇسىلمان ءدىنى جەتكەن جەرلەرگە جىبەرىلگەن. بۇل كىتاپتار تاريحتا «وسپان قۇرانى» دەگەن اتپەن قالدى. مۋزەيدە تۇرعان جادىگەر وسى.
ءبىز مۋزەي قىزمەتكەرىنە «بۇل قۇران ورتالىق ازياعا قالاي كەلدى؟» دەگەن تاڭدانىسقا تولى سۇراعىمىزدى قويىپ ۇلگەردىك. ول ايتادى: «1402 جىلى ءامىر تەمىر وسمانلى يمپەرياسىنىڭ سۇلتانى ءبايازيدتى تالقانداپ, قايتارىندا باسرا قالاسىنداعى ورتالىق مەدرەسەدە ساقتاۋلى تۇرعان وسى كىتاپتى سامارقانعا الىپ كەلگەن ەكەن. 1868 جىلى قالا ورىس وتارلاۋشىلارىنىڭ قولىنا وتكەن تۇستا, شىركەۋ قىزمەتكەرلەرى قاسيەتتى كىتاپتى قولعا تۇسىرەدى (رەسمي دەرەكتە 100 رۋبلگە ساتىپ العان دەلىنگەن). كىتاپ اقىرى تۇركىستان ولكەسىنىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى فون كاۋفماننىڭ قولىنا تيەدى. ول كىتاپتى سانكت-پەتەربۋرگتەگى يمپەريال قوعامدىق كىتاپحاناسىنا جولدايدى. قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن قۇران رسفسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى لەنيننىڭ شەشىمىمەن بۇكىلرەسەيلىك مۇسىلمان كەڭەسىنە جىبەرىلەدى. ودان كەيىن 1941 جىلى كىتاپ تاشكەنتتە وزبەك-ستان حالقىنىڭ تاريحي مۇراجايىنا بەرىلىپ, مۇندا 1989 جىلعا دەيىن تۇرىپتى. كىتاپتىڭ تۇپنۇسقاسى قازىر رەسپۋبليكانىڭ ءدىني باسقارماسى ورنالاسقان باراق حان مەدرەسەسىندە ساقتالۋدا».
وسى ورايدا قازاق قالامگەرى انەس سارايدىڭ دا جوعارىداعى قاسيەتتى كىتاپ جايلى بىلاي دەپ جازعانى بار ەكەن: «1918 جىلى باتىس الاشورداشىلاردىڭ قاراتوبە سەزى اشىلدى. حالەل دوسمۇحامەدوۆ بايانداما جاساپ, اسكەر قۇرۋ جايلى شەشىمگە كەلىپ, ول ءۇشىن ءار ءتۇتىن 100 سوم اقشا قوسسىن دەيدى. حالىق ەكىگە جارىلىپ, داۋ ورشىگەن تۇستا, جانشا دوسمۇحامەدوۆ اقىرىپ ورتاعا شىعادى. جاكەڭنىڭ ماسكەۋدە وتكەن رەسەي مۇسىلماندارىنىڭ سەزىنە قاتىسىپ كەلگەن بەتى ەكەن, ول كىسى ەلدىك ماسەلەگە قاتىستى ءبۇي دەپتى: «مەن ءيىسى مۇسىلماننىڭ باسىن قوسقان سەزگە بارىپ كەلدىم. جيىن ءبىتىپ, دالاعا شىقسام ويپىرىم-اي, اق بورانمەن بىرگە الاپات اتىس باستالىپ كەتىپتى. الدى-ارتىمنان وق بوراپ جۇرگىزبەدى. كوشەدە كەلە جاتىپ قالاداعى اتاقتى مۋزەيگە بىرەۋلەر باسىپ كىردى دەگەندى ەستي سالا سولاي جۇگىردىم. كەلسەم مۋزەي ءىشى قىرعىن اتىس, وسىنداعى وسمان حاليفانىڭ قۇرانىن جاڭبىرداي جاۋعان وقتىڭ اراسىنان امان الىپ شىعىپ, مۇسىلمان كوميتەتىنە اكەپ تاپسىرىپ كەلىپ وتىرمىن» دەپتى دەيدى.
دەمەك, تاشكەنت تورىندە تۇرعان قۇراننىڭ امان-ەسەن ساقتالىپ, بۇگىنگە جەتۋىنە قازاق ارىسىنىڭ دا ەڭبەگى بار سياقتى.
بەكەن قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
