كينو • 26 اقپان، 2019

ستسەناريدەن ەكرانعا دەيىن

448 رەتكورسەتىلدى

1975 جىلى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسى جاس جازۋشىلاردى كينوعا تارتپاق بولىپ، ءبىر توپ جاس اقىن-جازۋشىلاردى كەشكىلىك كۋرسقا شاقىردى. كينونىڭ ەرەكشەلىگىمەن تانىستىردى، اكتەرلەر، رەجيسسەرلەر ساباق بەردى. ونىڭ سوڭى ماسكەۋ تۇبىندەگى كينوگەرلەردىڭ دەمالىس ۇيىنە بارىپ، وتاندىق، شەتەلدىك فيلمدەرمەن ەتەنە تانىساتىن ءبىر ايلىق كۋرستان وتۋىمىزبەن اياقتالدى.  ودان قايتىپ كەلگەن سوڭ بارىمىزدەن بولاشاق ستسەناريدىڭ جوباسىن جازىپ اكەلۋدى تاپسىردى. مەن «گاۋھارتاس» پوۆەسى بويىنشا جوبا ەمەس، ستسەناريدىڭ العاشقى نۇسقاسىن تاپسىردىم. وسى نۇسقانىڭ ءوزى ستسەنارلىق كوللەگياعا ۇناپ قالىپتى. سودان جۇمىس قىزۋ باستالدى دا كەتتى. ستسەنارلىق كوللەگيانىڭ رە­داك­تورى تەلمان جانۇزاقوۆ، لاريك سون، باس رەداكتور ءابىش كەكىلباەۆ وسى ءبىرىنشى نۇسقا بويىنشا «قازاقفيلم» باسشىلىعىنا، مەملەكەتتىك كوميتەتكە اۆتورمەن كەلى­سىمشارتقا وتىرۋدى ۇسىندى. كوپ ۇزاماي كەلىسىمشارتقا قول قويدىم. ەندىگى كەزەك، لاۆرەنتي سون ەكەۋىمىز  ستسەناريدى باستان-اياق بىرنەشە رەت وڭدەپ، پروزالىق ءستيلدى كينو تىلىنە كوشىرگەن بولدىق. بارلىق تالقىلاۋ ءبىتىپ، وت پەن سۋدان امان وتكەن سوڭ «گوس­­كينونىڭ» سول كەزدەگى باس رەداكتورى قالتاي مۇحا­مەدجانوۆ ستسەناريدى قولتىعىنا قىسىپ، ماسكەۋگە جول تارتتى. ايتا كەتۋ كەرەك، سول جىلى جوسپارداعى بىرنەشە ستسە­ناريدى ماسكەۋ جاراتپاي تاستاعان سوڭ، «قازاقفيلمنىڭ» بار ءۇمىتى «گاۋھارتاستا» عانا قالىپ ەدى. ەگەر بۇل ستسەناري دە جاراماي شىقسا كينوستۋديا بىردە-ءبىر اتالىمسىز قالعالى تۇر. دەمەك، اقشا دا جوق، ابىروي دا جوق. «قازاقفيلمنىڭ» جاع­دايى مەن بەدەلى وداقتاس رەسپۋبليكالار بويىنشا ءبىر جىلدا بىردە-ءبىر تاتىمدى ستسەناري دايىنداي الماعان، شىعارماشىلىق بەلسەندىلىكتەرى دە، پوتەنتسيالى دا ەڭ تو­مەنگى دارەجەدەگى كينوستۋديا رەتىن­دە باعالانىپ، ونىڭ زاردابى الداعى جىل­دارعا دا كەسىرىن تيگىزبەك.

ماسكەۋدە مىناداي قىزىق جاعداي بولىپتى. مەملەكەتتىك كوميتەت قىزمەتكەر­لەرى ءبىر-ەكى كۇننىڭ ىشىندە ستسەناريدى مۇقيات وقىپ شىعىپ، نەگىزىنەن ۇناتىپتى دا، قالتاي مۇحامەدجانوۆتى ورتاعا الىپ: – ءبارى دۇرىس، قولداۋعا تۇرارلىق دۇنيە ەكەن. بىراق ۇلتتىق جاعىنان ۇلكەن ءبىر ولقىلىق بار. ستسەناريدە نەگە بىردە-ءبىر ورىس كەيىپكەرى جوق؟

سول كەزدە قالاعاڭ ءوزىنىڭ وتكىر تىلدى­لىگىنە باسىپ:

– دۇرىس بايقاعانسىزدار. ول ولقى­لىقتى ءوزىمىز دە بىلگەن ەدىك. ستسەناري قوي­شىلار ومىرىنەن عوي. ال قازاقستاندا  سيىر باققان، شوشقا باققان ورىستار كوپتەپ تابىلعانىمەن، قوي باعىپ  جۇرگەن بىردە-ءبىر ورىستى تابا المادىق، – دەپ جاۋاپ بەرىپتى. قالاعاڭنىڭ بۇل دايەكتى دالەلىنە وتىرعاندار دۋ ك ۇلىپ جىبەرىپتى دە، ستسەناريدى بەكىتىپ، ءمورىن باسىپ، باس رەداكتوردىڭ قولىن قويدىرىپ، الما­­­تىعا قۋانىشپەن قايتارىپتى.

قالاعاڭنىڭ ماسكەۋدەن وسىلاي ول­جا­لى كەلۋى بۇكىل كينوگەرلەر ءۇشىن ۇل­كەن توي بولدى. بىرىنشىدەن، جالعىز ستسە­­ناري امان-ەسەن بەكىدى، ەكىنشىدەن، «قا­زاقفيلم» ءبىر دە ءبىر ستسەناري دا­يىن­داي ال­مادى» دەگەن جامان اتتان قۇ­تىل­دى.

كينوستسەناري توڭىرەگىندە مۇنداي دا وقيعالار ءجيى بولىپ تۇراتىنىنىڭ تالاي كۋاسى بولىپ ەدىك.

بۇل – 1975 جىلدىڭ ماۋسىم ايى بولاتىن. كينوستۋديانىڭ جوسپارى بويىنشا فيلم وسى جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىنان قالدىرماي پرەمەراسىن وتكىزۋ كەرەك. ولاي بولماعان جاعدايدا، فيلم «وت­كىنشى» فيلم بوپ، كەلەسى جىلعا ىسىرىلادى دا، «قازاقفيلمنىڭ» باسىنا قارا بۇلت ۇيىرىلگەلى تۇر.

مەملەكەتتىك كوميتەتتىڭ توراعاسى كامال سمايلوۆ شۇعىل تۇردە ءتۇسىرۋ توبىن ۇيىمداستىرۋدى تاپسىرىپ، اك­تەر­­­­لەردى ءبىر-ەكى كۇندە بەكىتىپ، زەت بو­شاەۆتى كارتينا ديرەكتورى ەتىپ تا­عايىن­داپ، اسىعىس تۇردە تالدىقورعان وب­لى­سىنىڭ قاپال اۋدانىنداعى «اقسۋ» سوۆ­حوزىنىڭ «بالا ساز» دەپ اتالاتىن عاجايىپ سۇلۋ جايلاۋعا اتتاندىردى دا جىبەردى. «اقسۋ» سوۆحوزىنىڭ ديرەكتورى مەنىڭ تۋعان قايىناعام الماتاي جار­مۇحامبەتوۆ اۋداننىڭ كەلىسىمىن الدى دا، ءتۇسىرۋ توبىن سول جەرگە ورنالاستىرىپ، فيلمگ­ە قاجەتتى 200 باس قويدى ولاردىڭ ال­دىنا سالىپ بەردى.

1975 جىلدىڭ 30 جەلتوقسانىندا، كينو ۇيىندە ءفيلمنىڭ پرەمەراسى ءوتتى. وسى پرەمەرانىڭ ارقاسىندا «قازاق­فيلم» كينوستۋدياسى اتاۋسىز قالۋ قاۋى­پىنەن قۇتىلىپ، رەجيسسەر ءشا­رىپ بەي­­سەمباەۆ پەن باس وپەراتور اسحات اش­راپوۆ باستاعان ءتۇسىرۋ توبىنا العىس جاريا­لاندى.

«قىز جىبەكتەن» كەيىنگى تابىستى فيلم­­دەردىڭ ءبىرى دە «گاۋھارتاس» بولدى. بۇل كارتينا جاس اكتريسا جاننا قۋا­نىشەۆا مەن ءانۋار بورانباەۆتى بۇكىل­­وداققا كەڭىنەن تانىتقان كينو بولدى. ويتكەنى 1976 جىلى فرۋنزە (قازىرگى بىشكەك) قالاسىندا وتكەن بۇكىلوداقتىق كينو­­فەستيۆالعا قاتىسقان «گاۋھارتاس»­ (ورىس­شا نۇسقاسى – «حراني سۆويۋ زۆەز­دۋ») فەستيۆال ساراپشىلارىنىڭ ۇل­كەن ىقى­لاسىنا بولەندى. سالتانات بەي­نەسىن شىنايى جاساپ شىققانى ءۇشىن جان­نا قۋانىشەۆا «ۇزدىك ايەل بەينەسىن جاسا­عانى ءۇشىن» دەگەن ارنايى جۇلدەگە يە بولدى.

وسى رولدەن كەيىن كينو الەمىنە اتى ايگىلى بولعان جاننا بۇدان كەيىن باسقا دا فيلم­دەردە باستى رولدەردە وينادى.

2018 جىلدىڭ 21 ءساۋىر ايىنداعى نومىرىندە «الماتى اقشامى» گازەتى «قازاق كينوسىنىڭ گاۋھارتاسى» دەگەن ماقالا جاريالادى. وندا جاننا قۋا­نى­شەۆانىڭ 50 سەريالى «تاعدىرلار توعىسى» («پەرەكرەستوك»)، «استانا – ماحابباتىم مەنىڭ»، «شەگىرتكە» («سارانچا») اتتى تەلەسەريالدارعا تۇس­كەنىن، بىراق ول قالىڭ كورەرمەنگە وسىدان 40 جىلدان استام بۇرىن تۇسىرىلگەن «گاۋھارتاس» ءفيلمى ارقىلى ەستە قال­دى» دەپ جازدى.

«مەن ەپيزودتىق، ەكىنشى رولدەرگە تۇسپەيمىن»، دەپ جاۋاپ بەرىپتى اكتريسا جۋرناليسكە. – قازىر قاراپ وتىرسام، جاس اكتري­سالار قايداعى ءبىر رومانتيكالىق كەيىپكەرلەردى وينايدى. وندا ءومىردىڭ شىندىعى از، سودان كەيىن كورەرمەندى سەندىرە المايدى. مەن ءاربىر ادام ءوز ىسىمەن اينالىسۋى كەرەك دەپ بىلەمىن. اك­تەر بىردە رەجيسسەر، بىردە پروديۋسەر بول­­عىسى كەلەدى، ەكى كەمەنىڭ قۇيرىعىنان ۇس­تاپ، اقىر سوڭىندا ءوزىن جوعالتىپ الادى».

قازاق كينوسىنىڭ گاۋھارتاسى اتان­عان اكتريسانىڭ بۇل باتىل پىكىرى بۇگىنگى بىرسىدىرعى، ۇساق ەموتسياعا قۇرىلعان، وقيعاسى ومىردەن الشاق سەريالدارعا بەرىلگەن باعا دەۋگە بولادى. بۇل، اري­نە، جەكە ادامنىڭ، كينووندىرىسى تەحنيكا، تەحنولوگيا جاعىنان جوعارى پرو­فەس­­سيونالدىق دەڭگەيگە كوتەرىلمەگەن ەل­دىڭ جاعدايىنا بايلانىستى ايتىلعان پىكىر. ويتكەنى ءبىزدىڭ ەلدە پروديۋسەر، رە­جيس­سەر، اكتەر دەگەن پروفەسسيانىڭ ارا جىگى تولىق انىقتالا قويعان جوق. رەسەي دە بىزدەن الىس­تاي الماي ءجۇر. ال كينوونەرى يندۋس­تريا دارەجەسىنە كو­تەرىلگەن ەلدە پروديۋسەر، اكتەر، ءتىپتى رە­جيسسەر مىندەتتەرىن ءبىر ادام اتقارا بەرەدى.

كينونىڭ قۇندىلىعى – ستسەناري­دىڭ نەگىزىندە. كينو ءتۇسىرۋشى كومپا­نيانىڭ ءاربىر مۇشەسى ستسەناري­دى تۇ­گەل وقىپ، تالقىلاپ، پىكىرلەرىن قو­سا­دى. كينوستۋديانىڭ ستسەنارلىق كول­لە­گياسىنىڭ كوپتەگەن تالقىلاۋ­لاردان ءوتىپ بارىپ بەكىتىلگەن ادەبي ستسەناري ءتۇسىرۋ الاڭىنا بارعان سوڭ دا تۇزەتۋلەرگە ۇشى­راپ جاتادى. ال بەل­گىلى اكتەرلار رەجيسسەر ۇسىنعان ستسەناري نۇسقاسىمەن تۇبە­گەيلى كەلىسپەي، فيلمگە تۇسۋدەن باس تار­تۋى، نەمەسە ءوزىنىڭ ستيلىنە سايكەس كوپ وزگەرىستەر جاساۋدى تالاپ ەتۋى دە مۇمكىن. مۇنداي تاجىريبە كينووندىرىسى دامىعان ەلدەردە ءجيى ۇشىراسىپ جاتادى. ويتكەنى ولاردا كينووندىرىسى ساپا­لىق جاعىن بىلاي قويعاندا ساندىق جاعى­نان وتە باي. دەمەك، ولاردىڭ الدىندا ءرول تاڭداۋدىڭ مول مۇمكىندىگى تۇر. سولاي بولا تۇرسا دا، ەڭ اتاقتى دەگەن كەڭەس وداعىنىڭ كەزىندەگى كينوشەدەۆر بوپ ەسەپتەلەتىن تۋىندىلاردىڭ ءوزى ماعى­نالىق، ماقساتتىق جاعىنان شىندىق تۇر­عىسىنان تالداي كەلگەندە، ولاردىڭ تۇپكى  ماقساتىنىڭ نەگىزسىز، ءالجۋاز ەكە­نىنە، شىندىق تۇبىنە ۇڭىلمەيتىن، نەمەسە ۇڭىلگىسى كەلمەيتىن كۇلكىقۇمار كو­رەر­مەنگە ارنالعان ەرتەگى رەتىندە وڭاي «جۇتىلا» سالاتىن كينوبايكا ەكەنىن بىلگىر سىنشىلار اڭعارماي قالعان جوق. ءتىپتى ەڭ اتاقتى ەيزەنشتەيننىڭ توڭى­رەگىندە دە نەشە ءتۇرلى وسەك-اياڭدار تولىپ جاتىر.

شەتەل كورەرمەندەرى كەڭەس وداعىندا كينو­كومەديانىڭ شەدەۆرى بوپ قا­لىپ­­­­تاسقان «بريلليانتوۆايا رۋكا»، «كاۆ­كازسكايا پلەننيتسا»، «يرونيا سۋدبى» فيلمدەرى كۇلكىدەن گورى كۇدىك شا­قىراتىن تۋىندىلار. رەسەيدىڭ ەڭ اتاقتى كينوزەرتتەۋشىسى دەنيس گورەلوۆ «رەسەي كورەرمەندەرىنىڭ ەڭ سۇيىكتى فيلم­دەرى ميف پەن الدامشى وقيعالارعا قۇ­رىل­عان» دەپ باتىل پىكىر بىلدىرگەن بولاتىن. بۇل فيلمدەردى اشىق فينال، جابىق فينال دەگەن كونسترۋكتيۆتى تەو­رياعا سالىپ باعالاۋ مۇمكىن ەمەس. «ەيزەنشتەيننىڭ بار ماقساتى – قايتكەن كۇندە دە كورەرمەنگە اسەر ەتۋ» دەپ ءبىز كۇتپەگەن، مۇلدە توسىن باعا بەرگەن دەنيس گورەلوۆ ويىن ارمەن قاراي جالعاستىرا كەلە بۇدان دا قاتتى سىن ايتادى. سەرگەي ەيزەنشتەيننىڭ اتاقتى «وكتيابر» دەگەن فيلمىنە جازعان ونىڭ رەتسەنزياسى مىناداي سوزدەرمەن باستالادى: «سەرگەي ميحايلوۆيچ وچەن ليۋبيل دوحلىح دەتەي. ي ەسلي پريسموترەتسيا – ەيزەنشتەين دەيستۆيتەلنو كروۆوجادنىي اۆتور. ەيزەنشتەين دەلال تو، چتو سەيچاس دەلاەت لارس فون تريەر. ەگو گلاۆنوي زاداچەي بىلو ليۋبوي تسەنوي پروبيت تۋ موزول، كوتورايا ناروسلا نا سەردتسە ۋ ليۋدەي. ون سنيمال پوسلە گراجدانسكوي ۆوينى ي رازرۋحي: ەگو زريتەلي ناۆيداليس تاكوگو، چتو يح نۋجنو بىلو پروتارانيت سو ستراشنوي سيلوي. ي لارس فون تريەر ي سەرگەي ميحايلوۆيچ – ليۋدي، بەزۋ­سلوۆنو، بەسسوۆەستنىە: وني ليۋبوي تسەنوي دولجنى پرويز­ۆەستي ۆپەچاتلەنيە (گازەتا «كومسومولسكايا پراۆدا»، 1-8 اۆگۋستا 2018 گ.).

تۇپكى ماقساتى نەگىزسىز «بريلليان­توۆايا رۋكا» كومەدياسىنىڭ وقيعاسى دا مەي­لىنشە ابسۋردتى تاريح: «گيپرورى­با» دەگەن مەكەمەنىڭ اعا ەكونوميسى شەتەلەگە بارعان كەزدە ونىڭ «سىنعان» قولىنا بريلليانتتاردى تىقپالاپ، داكەمەن تاڭىپ بەرەدى دە، قوياندار تۋرالى ولەڭ ايتقىزىپ، ۇيىنە قايتارادى. نەگە؟ كونترابانديستەر نەنى ماقسات ەتتى؟ قىمباتشىلىق پەن دەفولت مەڭدەگەن كەڭەس وداعىندا «موسكۆيچ» ساتىپ الۋ ءۇشىن بە؟ ودان  دا ول كەيىپكەرلەرىن تۇركياعا اتتاندىرسا وقيعا نانىمدىراق بولماس پا ەدى؟ رەجيسسەر لەونيد گاي­داي مەن ونىڭ قوسىمشا اۆتورلارى ياكوۆ كوستيۋكوۆسكي جانە موريس سلو­بودسكوي بۇل ستسەناريدى ساتۋ ءۇشىن تالاي ماشاقاتتى باستان كەشىردى. بارلىق ينس­تانتسيادا الدارىنان تاس قامالداي توسقاۋىل كەزدەسە بەردى. اقىرىندا ولار ۇياتسىزداۋ وتىرىك اننوتاتسيا جازىپ، ور­تالىق كوميتەتكە، «گوسكينوعا» ۇسىن­دى، ولار بىلاي دەپ شىلعي وتىرىكتەن تۇراتىن زاياۆكا جازدى: «سوڭعى جىلدارى سوۆەت اقشاسى ءبىرشاما نىعايىپ، حا­لىق­­ارالىق ۆاليۋتا ارەناسىندا بەدەلدى پوزيتسياعا اينالىپ وتىر. ال كونترابانديستەر بولسا كسرو-عا التىن مەن بريل­ليانتتاردى وتكىزىپ، ونى اقشاعا اينالدىرىپ، سول اقشانى ەلىمىزدىڭ ساۋدا اينالىمىنان شىعارىپ، ءوز ەلدەرىنە الىپ كەتپەك». كەرەمەتى سول، جوعارى جاقتاعى بيلىك وسى ۋاجگە سەنە قالدى! ال فيلم ەكرانعا شىققان سوڭ «بۇل قالاي؟» دەپ سۇراعان ەشكىم بولعان جوق. بارتولد برەحت ايتاتىن «بەسىنشى قۋلىق – تسەنزۋرانى الدارقاتا ءبىلۋ» دەگەن وسى بولسا كەرەك.

كوركەم شىعارماعا، اسىرەسە كوپشى­لىكتىڭ ساناسىنا بىردەن اسەر ەتەتىن كور­كەم فيلمدەرگە نەگىزىنەن بەس ءتۇرلى كوز­قاراس بار.

1.تسەنزۋرانىڭ كوزقاراسى (بيلىكتىڭ)

2.ينتەلليگەنتسيانىڭ كوزقاراسى

3.سىنشىلاردىڭ كوزقاراسى

4.كوپشىلىكتىڭ كوزقاراسى

5.ءتۇسىرۋشى توپتىڭ كوزقاراسى

ءتۇسىرۋشى توپتىڭ كوزقاراسى بەسەنە­دەن بەلگىلى – ولاردىڭ تۋىندىسى ءوز ويلارىنشا ءسوز جوق بەستسەللەر. ولار بۇل پىكىرلەرىن جانىن سالا قورعايدى. دالەلدەيدى. جەڭەدى. ال تۋىندى شىن­ مانىندەگى كوركەم تۋىندى بولسا، قان­شاما كەدەرگىلەردى جەڭە وتىرىپ، ەرتە مە، كەش پە جالپىحالىقتىق شەدەۆرگە اي­نالادى، نەمەسە سورەدە ۇزاق ساقتاۋعا ءتۇسىپ، كەيبىرەۋى سول بويى ۇمىتىلادى. كەي­بىرەۋلەرى ارحيۆتەن قايتا شىعىپ، كورەر­مەندەرمەن قايتا تابىسادى. تسەنزۋ­رانىڭ قاتال قاھارىنا ۇشىراعان كەيبىر كينو­لەنتالاردى اراعا ۇزاق ۋاقىت سالىپ قاي­تا «تەكسەرۋدەن» وتكىزگەندە، ساياساتقا دا، قوعام ومىرىنە دە، زامان تالابى مەن مورالدىق قاعيدالارعا قيراتىپ جى­بەرەردەي زيان كەلتىرە قويمايتىن زا­لالسىز دۇنيەلەر ەكەنىنە كوزىمىز جەتىپ، ءبىر كەزدەگى شەكتەن تىس كورسەتكەن تسەن­زۋرانىڭ جويقىن سىنىنا كۇلە قارايتىن كەز­دەرىمىز از بولعان جوق.

رەسەيدىڭ ىشكى نارىعىندا «موسكۆا سلەزام نە ۆەريت» ءفيلمى «پيراتى حح ۆەكا» فيلمىنەن كەيىنگى ەڭ كاسسالىق فيلم بوپ، «وسكار» سىيلىعىنا يە بولدى. كينوتانۋشى دەنيس گورەلوۆتىڭ پى­كىرىنشە، ول دا «قيالدان تۋعان ادەمى ەرتە­گى». بۇل فيلممەن قاتار باسقا دا سال­ماقتى كينوتۋىندىلار كونكۋرسقا ءتۇسىپ ەدى، ال رەسەي كارتيناسىنىڭ جە­ڭىسىن كەزدەيسوقتىق دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. رەجيسسەر مەنشوۆتىڭ تۇپكى ماق­­ساتىنىڭ ءوزى ايەل كورەرمەندەرگە ۇناۋ ەدى. ول سول ماقساتىنا تۇگەل جەتتى دەۋگە بولادى. دالىرەك ايتقاندا، 40+ جاستاعى ايەلدەر ءۇشىن بۇل شىعارما ەرەكشە باعالاندى. ناعىز ءومىرىم ەندى باس­تالدى دەپ ويلايتىن ايەلدەر ءۇشىن كاتە­رينانىڭ ءومىرى يدەالعا اينالدى. كارەرا ءۇشىن وجەتتىكپەن ورگە ۇمتىلۋ، الا­سۇرىپ جۇرگەندە ارمانداعان ناعىز ەركەككە جولىعۋ، ونىسى تەمەكى تارتپايدى، اراق ىشپەيدى، ماشينا جوندەي الادى، تاماق ىستەپ، ىدىس جۋادى، ءتىپتى ەرەگىسكەن ادامىمەن ەر جىگىت رەتىندە تۇم­سىعىن دا بۇزا الاتىن قۇداي بەرە سالعان ەرەكشە جارالعان جان. سولاي بولا تۇرسا دا، بەت-الپەتى مىنەزىمەن ءتىل تابىسا المايتىن ينتەلليگەنت الەكسەي باتالوۆتىڭ بەت-الپەتى ۇيلەسپەي-اق تۇر. بۇل ءرولدى ال­عاشقى كەزدە مەنشوۆتىڭ ءوزى ويناماق بول­عان ەدى، ول ويىنان اينىعانى  كينونىڭ ءسات­تى شىعۋىنا باستى سەبەپ بولدى. مەن­شوۆ بۇل ءرول­­دى قۇردىمعا جىبەرەر ەدى. سويتە تۇ­­را، فيلم وقيعاسىنىڭ ءوزى قيال­عا جۋىق ەرتەگى. قاجىرلى ەركەك، قا­جىر­لى ايەل، بۇل ەكەۋى قاتار ءومىر سۇرە المايدى. ەكەۋىنىڭ ءبىر شەڭبەردە توعىسۋى ماشينانىڭ رۋلىنە ەكى ادام وتىرعانداي قيسىنسىز قيال سەكىلدى. كاتەرينا ەكراندا ماقساتىنا جەتپەي تىنبايتىن وجەت ايەل بوپ كورىنۋ ءۇشىن بارىن سالىپ باق­قان. ول ارەكەتىنە يلانا قويۋ قيىن-اق. بى­راق رەجيسسەردىڭ دە، اكتريسانىڭ دا بەرىك سەنگەن ءبىر وبەكتىسى بار، ول – زالدا وتىرعان ايەل كورەرمەندەرىنىڭ اڭعال پسي­حولوگياسى. كينونى كورىپ وتىرىپ ولاردىڭ: «مەن دە وسىندايمىن، مەن دە مۇلتىكسىز باتالوۆتى جاقسى كورەمىن، ويتكەنى ول جۇرتتىڭ ءبارىن پيكنيككە شاقىرىپ، ايەلدىڭ قولى كاۋاپ پىسى­رۋگە يكەمسىز ەكەنىن اشىق ايتا الادى». ايگىلى كينوزەرتتەۋشىنىڭ ساركازمگە تولى پىكى­رى توسىن بوپ كورىنگەنمەن كينوتانۋ الەمىندە وتكىر دە شىنشىل پايىمداۋلارىمەن تانىمال بولعان ادامنىڭ پىكىرىنە داۋ ايتۋ قيىن.

الەمدىك كينوتانۋ ىلىمىندە اعىمدىق ۋاقىت (لينەينوە ۆرەميا) جانە اعىمدىق ەمەس ۋاقىت (نەلينەينوە ۆرەميا) دەگەن كينوجاساۋ ونەرىندە اسا قاجەتتى تەرمين بار. الەمدەگى بارلىق كينوتۋىندى وسى ەكى نەگىزگى تەرميننىڭ توڭىرەگىندە جاسالادى. ولاردى قالاي تۇسىنەمىز؟

فيلمدەگى وقيعا بىرىنەن سوڭ ءبىرى دامىپ، كورەرمەن ءۇشىن تۇسىنىكتى تۇرعىدا باياندالاتىن بولسا، ءبىز ونى اعىمداعى ۋا­قىت دەپ اتايمىز. ياعني، فيلم وقيعا­سىنا جۇمسالاتىن  ۋاقىت.

اعىمدىق ۋاقىتتاعى فيلمدەردىڭ كلاس­­­سيكالىق ۇلگىلەرىن امەريكالىق اتاقتى كي­نورەجيسسەر ستەنلي كۋبريك جاسادى. XX عاسىرداعى ەڭ تالانتتى، ەڭ ىقپالدى رەجيسسەرلەردىڭ ءبىرى. 

ءوزىن بولاشاقتا كينودراماتۋرگ، رە­جيسسەر، كينواكتەر بولۋعا دايىن­دا­عان،­ نەمەسە كينوونەرىمەن ءومىرىن باي­لا­نىس­تىرعىسى كەلگەن ادام ءۇشىن ستەن­لي­ كۋبريكتىڭ ومىرىمەن، رەجيس­سەرلىك ەرەك­شەلىگىمەن تانىسىپ وتكەن ارتىق بولماس دەپ ويلايمىن. الەمدەگى بارلىق ۇلى رەجيسسەرلەردىڭ جۇمىس تاسىلدەرى الۋان ءتۇرلى بولعانمەن، نەگىز­گى پرينتسيپتەرى ءبىر-بىرىنە ۇقساس، ال، كۋب­ريكتىڭ رەجيسسەرلىك ءستيلى ەشبىر جانعا ۇقسامايدى. ول – جۇمىس بارىسىندا ءوزىن دە، وزگەنى دە ايامايتىن، كەيدە ساۋ مەن جىندىنىڭ اراسىنداعى رەجيسسەر بوپ باعالاناتىن ەرەكشە تۇلعا. ول 1928  جى­لى دۇنيەگە كەلىپ، 1999 جىلى ءوزىنىڭ ەڭ اتاقتى فيلمدەرىنىڭ ءبىرى – 

«س شيروكو زاكرىتىمي گلازامي» ءفيلمىن ءتۇسىرىپ بىتكەن سوڭ ءبىر جەتىدەن كەيىن كەنەتتەن قايتىس بولدى.

ستەنلي كۋبريك – كينو تاريحىنداعى ەڭ تۇيىق، ەڭ ەكستروۆاگانت رەجيسسەر­لەر­دىڭ ءبىرى. كينو ماماندارى ونىڭ ساۋ ادامعا ۇقسامايتىن قيسىق-قىڭىر مىنەزى مەن بىربەتكەيلىگىن، ءوز دەگەنى بول­ماسا جان ادامنىڭ پىكىرىنە قۇلاق اس­پايتىن، اۋرۋشاڭ، پەرفەكتسيونيزمگە شال­­دىققان رەجيسسەر ەكەنىن تۇگەل مويىنداپ بىتكەن ەدى. ول ءبىر ءفيلمدى بىرنەشە اي بويى، ءتىپتى جىلدار بويى تۇسىرۋدەن تايمايتىن. ول 

«س شيروكو زاكرىتىمي گلازامي» ءفيلمىن 15 ايدا ءتۇسىرىپ ءبىتتى، بۇل گيننەسستىڭ كىتا­­­بىنا ەنگەن رەكورد ەدى. 15 اي ازاپپەن تۇسىرىلگەن ماتەريالدىڭ مونتاجداۋ كەزىندە ءبىر پايىزىن عانا پايدالاناتىن. «سيانيە» لەنتاسى ءدال وسىنداي جاعدايدى  باستان كەشىردى. ول قيالىندا كورىپ شىققان كينو مەن ءتۇسىرىپ جاتقان شىعارماسى بارلىق ۇساق-تۇيەگىنە دەيىن شىن ومىردەگى لەنتامەن سايكەس بولعانشا ءبىر ەپيزودتى 70-80، كەيدە جۇزدەن اسا دۋبل جاساتتىراتىن. اكتەرلەر ابدەن قالجىراپ، ارىپ-اشىپ، جىندانۋدىڭ از-اق الدىندا جۇرەتىن. ابدەن ىزالانعان اكتەرلەردىڭ ءبىرى ونى بالتالاپ ولتىرگىسى دە كەلگەن كەزى بولعان دەسەدى. «ول ءوزىنىڭ بولاشاق فيلمدەرى ءۇشىن كوپ شىعارمالار وقىدى»، – دەپ ەسكە الادى ونىڭ سەكرەتارشاسى. كۋبريك سول كەزدەگى ايگىلى رومانداردى ارنايى تاپسىرىسپەن قۇشاق-قۇشاق ەتىپ الدىرتىپ، كابينەتىن تارس جاۋىپ الىپ، كۇنى-ءتۇنى وقۋمەن بولدى. اندا-ساندا جابىق ەسىك­تىڭ ار جاعىنان اشۋعا تولى ىزالى ايعاي، تارس-تۇرس ەتكەن دىبىس­تار عانا ەستىلىپ جاتتى. ول – لاقتىرىلعان بەستسەللەر كىتاپتاردىڭ تارسىلى ەدى.

كەنەتتەن ول جىم-جىرت بولا قالادى. ونىڭ قولىندا ستيۆەن كينگتىڭ «سيانيە» اتتى شىعارماسى ەدى. نەگىزىنەن بۇل – از عانا ادام قاتىساتىن، وقيعاسى ءبىر عانا قوناقۇيدە وتەتىن كامەرالىق فيلم. بار بولعانى كەيىپكەردىڭ بارعا كىرىپ، وندا ءبىر توپ ەلەستەرمەن كەزدەسەتىن كورىنىستى ءتۇسىرۋ الدىنداعى رەپەتيتسيانى التى اپتا بويى جۇرگىزسە، سول ەپيزودتى ءتۇ­سىرۋ ءۇشىن اكتەر دجەك نيكولسوندى جۇز­گە جۋىق دۋبل جاساتىپ، ونى ەسىنەن اۋىس­تىرۋعا شەيىن تيتىقتاتىپ ءبىتىردى. ال باس­تى كەيىپكەردىڭ ايەلىنىڭ ءرولىن وي­ناعان شەمي ديۋۆالدىڭ جۇيكەسىنىڭ توز­عانى سونشا، ءتۇسىرىلىم بىتكەندە شا­­­شى­نىڭ جارتىسىنان ايىرىلادى. كۋبريك مانياك-رەجيسسەر. ول ءتۇسىرۋ الا­ڭىندا اكتەرلەردى شەگىنە جەتكىزىپ قا­جىتۋ ارقىلى ولاردىڭ اكتەر ەكەنىن ۇمىت­تىرىپ جىبەرەتىن جاع­دايعا اپارۋدى ماقسات ەتەتىن. 80، 90 دۋبل­دەن كەيىن ەسەڭگىرەپ بىتكەن اكتەرگە ال­عاشقىلاردىڭ ءبارىن جوق­­­­قا شىعارىپ، اكتەرگە دە، فيلمگە دە، وزى­نە دە قاجەتى جوق باسقا دۋبل جاساۋعا ماج­بۇرلەيتىن. فيلم ءتۇ­سىرىلىپ بولعانشا ول ۇيقى كورمەيتىن. جۇرت­تىڭ ءبارى شىرت ۇيقىدا جاتقاندا، ول كەنەت ستيۆەن كينگكە تەلەفون سوعىپ: «اي­تىڭىزشى، ءسىز قۇدايعا سەنەسىز بە؟» دەپ تۇنگى ۇيقىسىن بۇزۋدان تايمايتىن.

توم كرۋز بەن نيكول كيدمان 

«س شي­روكو زاكرىتيمي گلازامي» فيلمىنە تۇسۋگە كەلىسىم بەرىپ، نە ءۇشىن شارتقا قول قويعاندارىن تۇسىنبەي-اق ءوتتى. ولار فيلمگە تۇسۋگە شارتقا وتىرا سالعاندارى ءۇشىن وكىنۋمەن بولدى. ءتۇسىرۋ كەزىندە ازاپ پەن توزاقتىڭ ءتۇر-تۇرىنەن وتكەن ايگىلى اكتەر دجەك نيكولسون رەجيسسەردى بالتالاپ ولتىرگىسى كەلسە، توم كرۋز ونى بۋىن­دىرىپ ولتىرە سالعىسى كەلگەن. پەر­فەكتسيونيزمنىڭ ۋشىققان ءبىر ستادياسىندا كۋبريك، شىن مانىندە پسيحيكالىق اۋىتقۋعا ۇشىراپ، ونى اۋرۋحاناعا جاتقىزىپ ەمدەتۋ ماسەلەسى دە كوتەرىلىپ قالدى. كەيىپكەردىڭ سەرۋەندەپ، قىدىرىپ جۇرگەن ءساتىن ءتۇسىرۋ ءۇشىن ازاپقا تولى 46 اپتا جۇمساعان رەجيسسەردى دەنى ساۋ دەپ كىم ايتا قويسىن؟ كينوتوپ تۇگەلدەي ارىپ-اشىپ، ەكىنشى رەت كۋبريكتىڭ قۇرىعىنا تۇسپەۋگە انت-سۋ ىشكەن اكتەرلەر «ۋھ» دەپ امان-ەسەن ءفيلمدى  بىتىرگەن سوڭ ءبىر جەتىدەن كەيىن ستەنلي كۋبريك–تيران، مانياك-رەجيسسەر كەنەتتەن قايتىس بولا سالدى.

فيلم بىتكەن سوڭ توم كرۋز اسقازان اۋرۋىنا شالدىعىپ (يازۆا)، ايەلىمەن اجىراسىپ تىندى. فيلمدە اكتريسا كيدمان ويناعان قىسقا عانا كورىنىس بار. ەكراننان كورگەندە الىپ بارا جاتقان جۇگەنسىزدىك بايقالمايدى، ال ءتۇسىرۋ كەزىندە ءوتىپ بارا جاتقان كەلبەتتى بەيتانىس ەركەكپەن «جاتا كەتۋ» ەپيزودىن كۋبريك 50 رەت، ءارتۇرلى پوزادا ءتۇسىرىپ، كۇيەۋى توم كرۋزدى ءتۇسىرۋ الا­ڭى تۇگىلى، پاۆيلون ماڭىنا دا جولات­پاي قويدى. پرەمەرادان سوڭ ءبىر جارىم جىل وتكەندە كرۋز بەن كيدمان اجىراسىپ، «ەرلى-زايىپتى» دەگەن ستاتۋستارىمەن قوش ايتىستى. سولاي بولا تۇرسا دا، ءفيلمنىڭ پرەمەراسىنان سوڭ توم كرۋز باسقا فيلمدەردەن تاباتىن 40 ميلليون دوللارلىق قالاماقىسىنان ايرىلعانىنا، دەنساۋلىعىنىڭ ناشار­­لاعا­نىنا، ايەلىنەن اجىراسقانىنا قا­را­ماستان، كۋبريكتى كەشىرە ءبىلدى. ءوز دە­­گە­نىنەن قايتپايتىن ديكتاتور، تيران، ەسالاڭ، مانياك-رەجيسسەردىڭ تا­بي­عا­تىنا تۇسىنىستىكپەن قارايدى. ويت­كەنى، ستەنلي كۋبريك كوسموسقا دەپ گول­ليۆۋدتىق كورىنىستى (2001 جىلعى ساۋدا ورتالىعىنداعى قايعىلى وقيعانى) سول وقيعادان ونداعان جىل بۇرىن، 1968 جىلى تۇسىرگەن «2001: كوس­موس وديسسەياسى» دەگەن فيلمىندە كو­رە­گەندىكپەن بولجاي ءبىلدى. «زاۆودنوي اپەل­سين» فيلمىمەن ميلليونداعان كورەرمەننىڭ ساناسىن ءدۇر سىلكىندىردى، «تسەلنومەتالليچەسكايا وبولوچكا» فيل­مىندە ۆەتنامداعى اسكەرگە جاڭا الىن­عان جاسوسپىرىمدەر ءومىرىن شىنايى كور­سەتە ءبىلۋىنىڭ ارقاسىندا تاعى دا ميل­ليونداردىڭ كوزقاراسىن تۇبەگەيلى وزگەرتە ءبىلدى.

ونىڭ جۇمىس كابينەتىندە «ناپو­لەون» دەپ اتالاتىن بولاشاق ءفيلم­نىڭ جوباسى تابىلدى. كەزىندە ول وسى جوباسىنا فانتاستيكالىق قارجى تالاپ ەتكەن ەكەن. بىراق پروديۋسەرلەر بانكروتقا ۇشىراپ قالۋىمىز مۇمكىن دەپ، ول جوبانى قارجىلاندىرۋدان باس تارتادى.

بالكىم، كەزەكتى ءبىر شەدەۆر كۋب­ريك­پەن بىرگە ولگەن شىعار. ول يمپە­را­تور ناپولەوننىڭ رولىنە دجەك نيكولسوندى، يمپەراتريتسانىڭ رولىنە جوزەفينا ودري حەپبەرندى شاقىرماق بولعان ەكەن. كۋبريكتى كورگەن ازابى ءۇشىن بالتالاپ ول­تىرمەك بولعان نيكولسون مۇن­داي ازاپتىڭ ەكىنشى ءتۇرىن قايتا كورۋگە كەلىسىم بەرە قويار ما ەكەن؟ بۇل – تاريحي جۇمباق سۇراق.

بارلىق فيلمدەرى قۇرى­­­لىم­دىق جا­عىنان اشىق فينالعا جاتاتىن ستەنلي كۋبريكتىڭ رە­جيس­سەرلىق مەكتەبى جاپپاي ۇلگى تۇتاتىن ۇيرەنۋ مەكتەبى بول­ماسا دا، ىزدەنۋ، كورۋ، تاڭداۋ، سە­نۋ، يدەيا جولىندا ءوزىن اياماۋ، مەيلىنشە ەڭبەكسۇيگىشتىك جا­عىنان كەلگەندە ونىڭ شىعار­ما­شىلىق كرەدوسىنان ساباق الۋ­دىڭ­ بولاشاق كينەماتوگرافيستەر ءۇشىن ەش ارتىقتىعى جوق.

دۋلات يسابەكوۆ

سوڭعى جاڭالىقتار

الەمدەگى احۋال قانداي؟

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:57

قىزىلوردا: تاعى 3 ادام تىركەلدى

ايماقتار • بۇگىن، 09:57

مما: UFC-ءدى سىنعا الدى

سپورت • بۇگىن، 09:20

جۇدىرىقتاي جۇمىلايىق

رۋحانيات • بۇگىن، 07:45

كاسىپكەرلەر تىلەگى ەسكەرىلدى

بيزنەس • بۇگىن، 07:40

«موسكۆانىڭ» ماسەلەسى كوپ

ايماقتار • بۇگىن، 07:36

زاۋالدى بىرلىك جەڭەدى

قوعام • بۇگىن، 07:35

ۇقساس جاڭالىقتار