شاعىن جانە ورتا بيزنەس الەمدەگى بارلىق دامىعان ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى ىرگەتاسى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتكەن جىلعى حالىققا جولداۋىندا شوب-ءتى قازاقستاندىق ەكونوميكا وركەندەۋىنىڭ نەگىزى دەپ اتاعان بولاتىن. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, شوب قىزمەتىن قولداۋ ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋىنا اپارادى, ويتكەنى بۇل سەكتور جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا جول اشادى جانە كاسىپكەرلەرلىكتى دامىتۋعا سەرپىن بەرەدى. كوپتەگەن كاسىپكەرلەر وتاندىق تاجىريبەدە بيزنەس قىزمەتىندەگى ويلاستىرىلماعان جانە ءتيىمسىز زاڭنامالىق شەكتەۋلەر سيپاتىنداعى قاراما-قارسى ۇردىستەردىڭ بەلەڭ الۋىنا نارازى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى بىرقاتار شەكتەۋ شارالارى مەن تىيىمداردى قاراستىراتىن «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» جاڭا كودەكستى ازىرلەپ, كوپشىلىكتىڭ تالقىسىنا ۇسىنعان ەدى. قاۋىمداستىقتىڭ ەسەبى بويىنشا, وسى شەشىمگە بايلانىستى سورەلەر مەن سورەلەردى قايتا جابدىقتاۋعا جۇمسالاتىن ورتاشا شىعىندار ءاربىر ساۋدا نۇكتەسى ءۇشىن 180 مىڭ تەڭگەدەن باستالادى. بۇل كوپتەگەن شاعىن دۇكەندەر مەن ولاردى باسقاراتىن شوب وكىلدەرى ءۇشىن اۋىرلىق تۋدىرۋى مۇمكىن. قازاقستاننىڭ ساۋدا كاسىپورىندارى قاۋىمداستىعىنداعىلار مۇنداي شەشىمدەر دۇكەندەردىڭ ءبىر بولىگىن جابادى نەمەسە تەمەكى ونىمدەرىن زاڭسىز ساتۋدى جالعاستىرۋعا تۇرتكى بولادى دەپ قاۋىپتەنەدى. ايتا كەتۋ كەرەك, شاعىن ساۋدا نۇكتەلەرىنىڭ تابىسى كەم دەگەندە 25%-عا تەمەكى ونىمدەرىنىڭ ساتىلىمىنا تاۋەلدى.
نۇرسادىق ابىشەۆ, قازاقستاننىڭ ساۋدا كاسىپورىندارى قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى: «بيزنەستىڭ شىعىندارىن ەسەپتەۋ قاجەت, كاسىپكەرلەرگە قانداي دا ءبىر جاڭاشىلدىقتاردى ۇسىنا وتىرىپ, اعىمداعى ەكونوميكالىق جاعدايدى ەسەپكە الۋ ورىندى, سونداي-اق مۇنىڭ بولاشاقتا شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قالاي اسەر ەتەتىنىن ەسكەرۋ كەرەك. تالاپتار ۇنەمى وزگەرۋدە, ال كاسىپكەرلەر ءبىر جابدىققا قاراجات جۇمساپ جاتقاندا, ول كەرەكسىز بولىپ قالادى, سەبەبى ولاردان دۇكەنگە باسقا جابدىقتى ورنالاستىرۋ تالاپ ەتىلەدى. سايىپ كەلگەندە, وسىنىڭ بارلىعى كاسىپكەرلەردىڭ تاسادا قالىپ قويۋىنا اكەپ سوقتىرادى – بيۋدجەت بۇدان سالىقپەن تولىقپايدى, ودان تەمەكى شەگۋ ازايمايدى, ال ساۋدا نۇكتەلەرى مەن شاعىن كاسىپكەرلەردىڭ سانى ايتارلىقتاي قىسقارادى».
جىبەك اجىباەۆا, قازاقستاننىڭ ساۋدا كاسىپورىندارى قاۋىمداستىعىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى: «تەمەكىنى اشىق تاراتۋعا تىيىم سالۋدىڭ حالىق اراسىندا شىلىم شەگۋدىڭ تومەندەۋىنە اسەر ەتەتىنى تۋرالى دەرەكتەر جوقتىڭ قاسى. بۇل وسى پراكتيكانى كەزىندە ەنگىزگەن كانادا, يرلانديا, اۆستراليا, فينليانديانىڭ تاجىريبەسىن راستايدى. بىراق بولشەك ساۋدا ورىندارىندا تەمەكىنى اشىق ورنالاستىرۋعا تىيىم سالۋ كونتراباندالىق جانە كونترافاكتىلىك تەمەكى ونىمدەرىن ساتۋعا ىقپال ەتۋى مۇمكىن دەگەن دەرەكتەر بار. مىسالى, 2014 جىلى تەمەكىنى اشىق ورنالاستىرۋعا تىيىم سالىنعاننان كەيىن, كورشى رەسەيدە اس Nielsen بەدەلدى حالىقارالىق اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, تەمەكى ونىمدەرىن زاڭسىز ساتۋ 2013 جىلعى 19,3%-دان 2016 جىلى 28,3%-عا دەيىن ءوستى».
باسقا ەلدەردىڭ تاجىريبەسى مۇنداي تىيىم سالۋ شارالارى تەمەكى شەگۋشىلەردىڭ سانىن قىسقارتپايتىنىن كورسەتكەن. ساۋدا كاسىپورىندارى قاۋىمداستىعى شىلىمقورلىق ماسەلەسىنىڭ شەشىلۋ جولدارىن سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاۋدى كۇشەيتۋ مەن وسكەلەڭ ۇرپاقپەن تاربيە جۇمىسىن جۇرگىزۋدەن باستاۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.
قوعام بەلسەندىلەرى جاڭا كودەكس بويىنشا كەلەسى تىڭداۋلار ءۇشىن ءوز ۇسىنىستارىن دايىنداپ تا ۇلگەرگەن. بۇل جاڭالىقتارعا تۇبەگەيلى قارسى ەكەندىكتەرىن جەتكىزگەن ولار: «دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەلەرىن شەشۋدە وتاندىق ەكونوميكانىڭ لوكوموتيۆىنە اينالىپ ۇلگەرمەگەن شاعىن جانە ورتا بيزنەستى تۇپكىلىكتى تۇنشىقتىرىپ الماۋىمىز قاجەت» – دەپ الاڭداۋلى.
ارمان وكتيابر,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
