ەسەسىنە, ساراپشىلاردىڭ جاۋابى دايىن. ەكونوميست ماقسات حالىق باس رەتتەۋشى بانكتىڭ بۇل شەشىمى قوعامدا ۇلكەن رەزونانس تۋعىزعانىن ايتادى. جاڭالىقتان قۇلاعدار بولعاندار 2010-2016 جىلدارى العان نەسيەلەرىنىڭ زاڭسىز پايىزدارىن قايتارىپ الۋعا كىرىستى. حالىققا ءجوندى اقپارات بەرىلمەگەندىكتەن, بۇل دا رەتسىز ءوتىپ جاتىر. جالپى حالىقتىق اكتسياعا اينالىپ كەتپەۋىنە بانكتەردىڭ ءوزى مۇددەلى بولىپ وتىرعانى بايقالىپ قالدى.
– بانكتەر قارجى داعدارىسىنان ءالى تولىق ايىققان جوق. سول سەبەپتى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر باس بانككە جاسىرىن پايىزداردى زاڭدى پايىز دەپ وزگەرتۋ تۋرالى وتىنىشپەن شىعۋى ابدەن مۇمكىن, – دەيدى م.حالىق.
ەندى 2016 جىلعا دەيىن قازاقستاندىق بانكتەردەن نەسيە العاندار جاسىرىن پايىزدارعا كەتكەن قارجىسىن تالاپ ەتۋگە قۇقى بار. 2016 جىلدان بەرگى ۋاقىتتا جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, جاسىرىن پايىزدار زاڭداستىرىلىپ, ءبىرازى قىسقاردى.
ستاتيستيكا سالىمشىنىڭ پايداسىنا شەشىلمەيدى
بانكتىڭ وسى زاڭسىز كوميسسياسىن قايتارىپ الۋى ءتيىس, موينىندا نەسيەسى بار سالىمشىلاردىڭ 0,14 پايىزى عانا الاشاعىن قايتارىپ الۋعا ارەكەتتەنىپتى. دەمەك, نەسيە العان ادامداردىڭ 99,86 پايىزى بانك الدىنداعى ءوزىنىڭ وسى نەگىزدەگى زاڭدى قۇقىعىن پايدالانباي وتىر. 2018 جىلدىڭ قورىتىندىسى ءالى شىققان جوق. ساراپشىلار مۇنىڭ سەبەبىن سالىمشىلاردىڭ زاڭگەرلەرگە سەنبەيتىنىمەن, بانكتى سوتقا بەرسەك بانك بىزگە نەسيە بەرمەي قويادى دەپ قورقاتىنىمەن تۇسىندىرەدى. بانك العان زاڭسىز اقشاسىن سوت شەشىمى ارقىلى عانا قايتارادى. ول ءۇشىن زاڭدىق نورماتيۆتەردى ناقتى ءبىلىپ, جىلدام ارەكەت ەتۋ كەرەك. – ءبىزدىڭ قوعامنىڭ نەسيەگە تاۋەلدىلىك دەڭگەيى تەرەڭدەپ كەتكەن. سەبەبى تۇرعىنداردىڭ تەڭ جارتىسى تۇرمىسىن نەسيەسىز تۇزەي المايمىز دەپ ويلايدى, – دەيدى م.حالىق.
2018 جىلدىڭ سوڭىندا ۇلتتىق بانك قازاقستاندىقتاردىڭ نەسيەسى 3-6 ترلن تەڭگەگە جەتكەنىن, 1 ملن ازاماتتىڭ نەسيەسىن قايتارا الماي جۇرگەنىن حابارلادى. ونىڭ 70 پايىزى – تۇتىنۋ نەسيەسى مەن يپوتەكا.
ساراپشىلار كوميسسيادان جەلىنۋدى تۇتىنۋشىلار نەسيەنى العان كەزدە تەك ايلىق تولەم قۇنى مەن مەرزىمىنە عانا كوڭىل ءبولىپ, شارت تالاپتارىنا نازار اۋدارماعانىنىڭ زاردابى دەپ وتىر. بانكتەن قارىز الۋشى بار نازارىن سىياقى كولەمىنە اۋدارىپ, نەسيەلەۋمەن بىرگە جۇرەتىن ءارتۇرلى كوميسسيالار تولەمىن ەسكەرمەي, بانك شارتتارىمەن كەلىسە سالادى.
نەسيەلەۋ شارتىنداعى اقشا كولەمى مەن بەرىلەتىن سوما ەكى ءتۇرلى
بۇل ەكونوميست م.حالىقتىڭ پىكىرى.
پايىزدىق وسىماقى نەگىزگى قارىزدان بولەك, نەسيەنى پايدالانعانى ءۇشىن الىنسا, ەكىنشىسى جىلدىق ءتيىمدى سىياقى بانكتىڭ ءارتۇرلى كوميسسيالارىنان تۇرادى. ناتيجەسىندە تۇتىنۋشىنىڭ قيالىنداعى جانە جارناماداعى 18 پايىزدىڭ ورنىنا كوپ جاعدايدا ءۇش ەسە ارتىعىمەن 50 پايىز وسىماقى تولەيدى.
– قارىز الۋشىلار بانك بەكىتكەن «ستاندارتتى», «تيپتىك», «ۇلگىلىك» نەسيەلەۋ شارتتارىنا قول قويىپ, قارىزدىڭ كولەمى ونى الۋشىنىڭ ءوز كەلىسىمى بويىنشا وسۋىنە كەلىسىمىن بەرەدى. نەسيەلەۋ بارىسىندا بانكتەر وزدەرى الدىن الا دايىنداعان شارتتار ۇلگىسىن پايدالانىپ كەلدى. وعان قول قويۋ كەزىندە قارىز الۋشى نەبىر تۇسىنىكسىز تەرميندەرمەن بەتپە-بەت كەلەدى, – دەيدى م.حالىق.
بىزگە پىكىر بىلدىرگەن زاڭگەرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى كەلىسىمشارتتار كۇردەلى تىلمەن جازىلعانىن, زاڭگەرلەر مەن ەكونوميستەردىڭ وزىنە تۇسىنىكسىز ەكەنىن ايتادى.
دامىعان ەلدەردە فورس-ماجور جاعدايلاردا كليەنتتىڭ تولەنبەي قالعان نەسيەسىنىڭ ءبىر بولىگى ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ ەسەبىنەن وتەلەدى. بانك پەن كليەنت اراسىنداعى كەلىسىمشارتقا ساقتاندىرۋ كومپانيالارى سول ءۇشىن كەرەك. نەسيەنى رەسىمدەپ جاتقان كەزدە قارجى مەنەدجەرى ساقتاندىرۋعا قوسىمشا قارجى تولەپ تۇرۋ قاجەتتىگىن ايتىپ, ارتىق تولەمىڭىز كوپ ەكەنىن سونىمەن تۇسىندىرەدى. ءبىزدىڭ ەلدە سوڭعى بىرەر جىلعا دەيىن ساقتاندىرۋسىز نەسيە رەسىمدەۋگە رۇقسات بەرىلمەيدى. بىراق ساقتاندىرۋدان باس تارتۋعا بولاتىنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى ەكەن.
ساقتاندىرۋ كومپانيالارى ساقتاي ما؟
ەلىمىزدەگى جاعدايدا ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ مىندەتى – تەك كەلىسىمشارتتاردا ايتىلادى, ارعى جاعى جۇمباق. – ەگەر ساقتاندىرۋ كومپانيالارى كليەنتتى ساقتاندىرماسا, سالىمشىدان الىنعان قارجى قايدا كەتەدى؟ بۇل جاعى بىزگە بەلگىسىز, – دەيدى ماقسات حالىق.
بانكتەر مەن سالىمشى اراسىنداعى نەسيەلەندىرۋ كومپيۋتەرلىك بازالاردا ورناتىلعان ارناۋلى باعدارلامامەن اۆتوماتتى تۇردە ەسەپتەلەتىن سىياقى جانە نەگىزگى قارىز سوماسىنا ايىپپۇلدىڭ اريفمەتيكالىق ەسەپتەرىن ۇسىنۋدان باستالادى. – بۇل باعدارلاما قارىزدى قايتارعان ساتتە انۋيتەتتى جانە سارالانعان ءادىستىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى كورمەيتىندەي ەتىپ ەسەپتەيدى. بارلىق كەلىسىمشارتتار نەسيەنى وتەۋدىڭ انۋيتەتتى ءادىسى بويىنشا بەكىتىلەدى ەكەن. بۇل ءتارتىپ بويىنشا تولەنگەن سومانىڭ 70-80 پايىزى سىياقى, قالعانى نەگىزگى قارىز سانالادى. بانك كليەنتتى وتەلمەگەن قارىزعا نەگىزگى قارىز كولەمىندە سىياقى تولەۋگە مىندەتتەيدى. بۇل تالاپقا قول قويساڭىز, قارىزدىڭ سىياقىسى ەكى ەسەگە ارتادى, – دەيدى م.حالىق.
ساراپشىلار بانكپەن اراداعى كەلىسىمشارتتا «ەگەر ەلدەگى ينفلياتسيا دەڭگەيى 10%-دان اسىپ كەتسە, بانك كەلىسىمشارتتى قايتا قاراستىرادى نەمەسە قايتا قارجىلاندىرۋعا جىبەرەدى» دەگەن تارماقشاسى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن دە ەسكەرتەدى. مىسالى, 2015 جىلى ەلدەگى ينفلياتسيا 13,6 پايىزعا دەيىن كوتەرىلگەن كەزدە كەلىسىمشارتقا قول قويۋشىنىڭ نەسيەسىنىڭ ءبىر بولىگى ينفلياتسيا اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى جابۋعا جۇمسالىپتى.
ەكونوميست جاراس احمەتوۆتىڭ پايىمداۋىنشا, تۇتىنۋ نەسيەسىنىڭ ءوسۋى اسا قاۋىپتى ەمەس. بىراق نەسيە بەرەر كەزدە ەكى جاق ءۇشىن دە قارىز بەرۋ مەن الۋدىڭ بارلىق شارتى ساقتالۋى قاجەت. بىزدەگى نەسيە بەرۋ تالاپتارىنىڭ حالىقارالىق شارتتاردان الشاقتاپ كەتۋىنىڭ باستى سەبەبى وسى تۇستا بايقالادى. تۇرعىندار نەسيە الار كەزدە ءوزىنىڭ قۇقىن بىلمەيدى, ەكىنشى تاراپ ونى ءوز مۇددەسىنە پايدالانادى.
«2006-2016 جىلدارى كەيبىر بانكتەر اگرەسسيالى ساياسات جۇرگىزىپ, نەسيە بەرۋ ءتارتىبىن بۇزدى. جيناعان قورى بولماعان سوڭ, تابىسى تومەن حالىق نەسيەگە جۇگىندى. تۇرمىستىق قاجەتتىلىگىن قارىز الىپ قانا قاناعاتتاندىردى», دەيدى ەكونوميست. قارجىلىق ساۋاتتىلىق ماسەلەسىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كوتەرمەسەك, بانك پەن سالىمشى اراسىنداعى تەكەتىرەستە بانك جەڭىمپاز بولىپ قالا بەرەتىنى تۇسىنىكتى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ۇكىمەت ەندى وسى ماسەلەمەن اينالىسۋى كەرەك.
گۇلبارشىن ساباەۆا,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى
