«قۇپيا» اتتى جاڭا پرەمەرانى ساحناعا شىعارىپ وتىرعان ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترى ساحنا ءۇشىن, جالپى تەاتر ونەرى ءۇشىن اينالىپ وتەتىن جابىق تاقىرىپ بولمايتىنىن جەرىنە جەتكىزە كورسەتتى.
بۇعان قوسا, زاماناۋي دراماتۋرگيا تاعى ءبىر تىڭ تاقىرىپپەن تولىقتى. قۇلدىراپ بارا جاتقان قۇندىلىقتاردىڭ قانداي جىلدامدىقپەن جوعالىپ بارا جاتقانىن قۇپيالاپ ايتۋدى ءجون كورگەن دراماتۋرگ جانىبەك الىكەننىڭ شىندىعى ەرلان كارىباەۆتىڭ رەجيسسۋراسىندا بارىنشا باتىل ساحنالاندى. ايتا كەتۋ كەرەك, «قۇپيا» قويىلىمى بەلدى اكتەرلەردىڭ بىرىنەن سانالاتىن ە.كارىباەۆتىڭ تەاتردا جاساقتالعان ءوز زەرتحاناسىنىڭ اياسىندا دايىندالعان ەكسپەريمەنت دۇنيە. مازمۇنى تەرەڭ, وقيعاسى شىمىر, ءسوزى از قويىلىمنىڭ رەجيسسەرلىك جاعىنان قالىپتالۋىندا جاڭالىق بار. جالپى, قويىلىم رەجيسسەرى جەتكىزگىسى كەلگەن كوپ ويدى پلاستيكالىق تاسىلمەن, «STEP» دەپ اتالاتىن وكشەمەن ورنەكتەلەتىن اياق ءبيى ارقىلى ايقىن شەشىمدەر تابۋعا ۇمتىلعان.
كوپشىلىك ساحناسىمەن دايىندالعان قويىلىمدا ءۇش-ءتورت قانا دارا ءرول بار, ال وقيعا ورىستەي كەلە جالعىز عانا وبراز ايقىندالىپ شىعادى – ول ءورىستىلدى اۋديتورياعا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پانىنەن ساباق بەرەتىن ارمان مۇعالىمنىڭ بەينەسى. ارماننىڭ ءرولىن كەيىپتەگەن دارحان سۇلەيمەنوۆ – كەيىپكەرجاندى اكتەر. نامىستى, جىگەرلى. تۋعان ءتىلىن تابانىنا سالىپ تاپتاعىسى كەلەتىندەرگە نامىسىن قارسى قويا الاتىن رۋحتى جان. الايدا, اقىلى بولىمدە وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ ەسەبىنەن كوللەدج اشىپ العان ديرەكتورى جاڭاباي اسىلحانوۆيچ (اكتەر بەيبىت كامارانوۆ) ءۇشىن نامىستان گورى ءوز پايداسى باستى ورىندا. ستۋدەنتتەر توبەسىنەن تومەن قاراي قوقىس توگىپ جاتسا دا, «سەنىكى دۇرىس» دەگەن ۇستانىمنان اينىمايتىن ديرەكتورعا نامىس, ىزگىلىك, قۇرمەت دەگەن ۇعىمداردىڭ قۇنى قارا باقىر. ولاردىڭ بۇكىل وسپادارلىعىنا كوزىن جۇما قاراپ, مۇعالىمدەردىڭ دە تىلىنە تۇساۋ سالىپ قويعان. كوز الدىنداعى كۇللى ادىلەتسىزدىكتەرگە ەتى ۇيرەنگەن شاراسىز ۇستاز بيلىككە قارسى كەلە المايدى. تەك ول تۇساۋدىڭ سيمۆوليكالىق كورىنىسى ءار مۇعالىمنىڭ باسىنا كيگىزىلگەن كىلتى بار تەمىر تاجدە تۇر. تەمىر ءتاجدى اشا الاتىن قۇدىرەت يەسى كىم؟ قۇپيا. ءتىل – سانانىڭ قۇرالى, ساناداعى قۇلدىق سەزىم, ماتەريالدىق دۇنيەگە تاۋەلدىلىك ۇستازدىڭ ادىمىنا دا, تىلىنە دە تۇساۋ بولىپ سالىنعان. توعىشار مەكەمە باسشىسىنىڭ كەسىرىنەن ءبىر ءوزى ءتورت پاننەن ساباق بەرۋگە ءماجبۇر قاعازباستى مۇعالىم بۇعاۋدى ۇزگىسى كەلىپ بۇلقىنعانىمەن, ءتىلىن تىستەپ, مەكەمە باسشىسى مەن ستۋدەنتتىڭ ق ۇلى بولىپ جۇرە بەرگەننەن باسقا امالى جوق. ۇستازدىڭ بەيشارا حالگە تۇسكەنى بارىنە ءتيىمدى, مىسكىن حالگە جەتكەن مۇعالىم مەكەمە باسشىسىن كورگەندە الدىندا قالاي بيلەپ كەتەتىنىن ءوزى دە بىلمەيدى. «قازاق تىلىنە تۇكىرگەنىم بار!» دەپ ۇستازدىڭ وزىنە ايبات شەگەتىن باي بالاسى رۋسلاننىڭ ارەكەتى ارمان ءۇشىن قاۋىپتى قۇبىلىس بولعانىمەن, ديرەكتور ءۇشىن قالىپتى جاعداي. انا تىلىنە اياۋسىز سوققى بولىپ تيەتىن مۇنداي سوزدەن سۇيەگى سىرقىراعان ارمان تاربيەسىز ستۋدەنتتىڭ جاعاسىنان العاندا, ءورىستىلدى وزگە ستۋدەنتتەر جابىلىپ تەلەفونعا ءتۇسىرىپ, جالما-جان تاراتىپ, مۇعالىمدى ماسقارالاماق. قوعامداعى رۋسلاندار مەن كوللەدج ديرەكتورى وزىنەن بيىك مانساپتىعا عانا باس ۇرىپ ۇيرەنگەن, ال ەدەن جۋشى ولارعا ەشكىم ەمەس, ونىڭ ەڭبەگىن ولار ەشقاشان قۇرمەتتەمەك ەمەس.
ءوز ماقساتىنا جەتۋ جولىندا ادامدار بارلىق شەكارادان شىمىرىكپەي اتتايدى. بۇرىن بيىك لاۋازىم, كوپ اقشا, شالقىعان بايلىق ءۇشىن كۇرەسسە, قازىر اسپان استىندا شوكىمدەي ءوز ورنىڭنىڭ بولعانى ءۇشىن كۇرەسەسىڭ. جاي عانا اۋا جۇتىپ, تىرشىلىك كەشۋ ءۇشىن سولاي تىربانۋعا تۋرا كەلەدى. ال بۇل ۇيرەنشىكتى جايتقا اينالعان ۇرەيلى قۇبىلىس قوعامعا قالاي كەلدى؟ ادىلەتسىزدىكتى كورە تۇرا دارمەنسىزدىك تانىتاتىنىمىز قالاي؟ ءبىزدى باسقارىپ وتىرعانداردىڭ الدىندا ماقساتىمىز بەن مىنەزىمىزدى ءوزىمىز باعىندىرا الامىز با؟ تاۋەكەلىمىز جەتە مە, وسىعان الدە تولىقتاي تاۋەلدىمىز بە؟ قويىلىم مۇنىڭ باستاۋى جوعارىداعى بيلىكتە جاتقانىن كوللەدج ىشىندەگى كىشكەنتاي كورىنىس ارقىلى سۇق ساۋساعىمەن بەزەپ تۇرىپ كورسەتەدى. رۋح السىزدىگى, سانا تومەندىگى, ادام فاكتورىنىڭ اياقاستى بولۋى, قۇلدىق سەزىمنىڭ ناتيجەسى – ءوسىپ كەلە جاتقان مىنا رۋسلاندار.
جاقسى قويىلىم نەسىمەن جاقسى؟ ەڭ الدىمەن, وزەكتىلىگىمەن, ءوزىمىز كۋاسى بولىپ وتىرعان قوعامنىڭ وتكىر ماسەلەسىن وتكىر قوزعاي الۋىمەن ءوتىمدى. باس كەيىپكەرىنە جانى اشىپ, اياۋشىلىقپەن قاراي الاتىن ە.كارىباەۆ ءاربىر ۇساق دەتالىنە دەيىن ءمان بەرە قاراپ, ماتەريالمەن جانىن سالا جۇمىس ىستەگەنى جاقسى بايقالدى. باس كەيىپكەرىنىڭ جان دۇنيەسىن ءتۇسىنىپ, ايالاپ قاراماعاندا, سپەكتاكل كورەرمەنگە دە قىزىقسىز بولار ەدى. ارمان دا اقىرى جاعىمپاز جۇرتتىڭ ءبارى ماقتانىشپەن جارقىراتىپ كيەتىن «تۇساۋدى» باسىنا كيىپ كورمەككە وقتالدى, بىراق نوقتاعا سىيماعان باسقا تۇساۋ ءتىپتى تار كەلەدى ەكەن, نامىسى جىبەرمەدى, كيە المادى. باسىنداعى «تۇساۋ-تاجگە» توپ كىلتتىڭ نەشەۋىن سالىپ بۇراپ اشىپ, جانۇشىرىپ ساناسىن ازات ەتىپ, تاۋەلسىز بوستان تۇلعا بولعىسى كەلگەنىمەن قايران جوق. اناۋ جۇرگەن وزگە كەيىپكەرلەردى دە – مۇعالىمدەردى ەش كىنالاي المايسىڭ. مۇعالىمدەردىڭ كوللەدج ديرەكتورىنىڭ تابانىنىڭ استىندا بيلەپ جۇرگەنىنە, ستۋدەنتتەرگە جايىلىپ جاستىق, ءيىلىپ توسەك بولاتىنىنا كىنالاپ قاراۋدىڭ قاجەتى جوق. ولاردىڭ ارقايسىنىڭ ءوزىن اقتاپ الاتىن مىڭ سان شىندىعى بار. باس شۇلعىپ, قۇلدىق ۇرعاننان باسقانى بىلمەيتىن مۇعالىمنىڭ ءاربىرى – ومىردەگى مىڭ سان ادامنىڭ ساحناداعى ميني مىسالى. ارماندى جاي عانا كەيىپكەر دەسەك, تىم تومەندەتكەنىمىز – ول ءومىردىڭ تۇتاس ءبىر قىرىن كوتەرىپ تۇرعان شىندىقتىڭ ءوزى. قوعامدا قاعاجۋ كورىپ كەلە جاتقان قازاق ءتىلى سياقتى ارمان ۇستاز دا توعىشار توبىردىڭ قۇربانى, ونىڭ ۇلاعاتتى مارتەبەسى انا ءتىلىن بىلمەيتىن, بىلگىسى دە كەلمەيتىندەردىڭ الدىندا تىزەسىن بۇگىپ جەر بولىپ, جەڭىلۋگە ءماجبۇر.
قويىلىمنىڭ مارەگە جەتكەن كەزىندە ارماننىڭ ورنىن جاعىمپاز بولۋعا جۇلقىنىپ ءازىر تۇرعان جىلمىرايعان جاڭا مۇعالىم كەلىپ الماستىردى. «تۇساۋ-ءتاج» باسىنا قونا كەتتى. ءوزى وكشە ءبيدىڭ اسقان شەبەرى بولىپ شىقتى. ەكىلەنىپ, ەدەندى ەزىپ بيلەگەن سايىن تابانىنىڭ استىنا ءتۇسىپ جانشىلعان تۋعان ءتىلدىڭ جانسەبىل داۋىسى قۇلاققا جىلامسىراپ جەتكەندەي بولادى. جۇرەكتىڭ تۇبىنەن الدەنە قوپارىلىپ ءتۇستى. مۋزىكامەن ارلەگەن ۇشقىن جامالبەكتىڭ اسەرلى داۋىسپەن سالعان ءانى الگى سەزىمدى اۋەلەتىپ بارا جاتتى.
كورەرمەن قانداي ۇرپاقتىڭ ءوسىپ كەلە جاتقانىن كوزىمەن كوردى. بۇل قويىلىم ۇلكەن ءومىردىڭ الدىندا تۇرعان, جوعارى, ورتا وقۋ ورنىندا وقىپ جۇرگەن جاس بۋىنعا ءسوزسىز وي سالادى. ولارعا نەنىڭ جاقسى, نەنىڭ جامان ەكەنىن نۇقىپ ايتۋدىڭ قاجەتى جوق. «قۇپيا» ىزگىلىكتى ءولتىرىپ, قۇندىلىقتاردى قۇلاتقاندا, ناتيجەسىنىڭ قانداي بولاتىنىن نۇسقاپ تۇر. سەن – جاس جىگىت, سۇلۋ بويجەتكەن, وسى كەيىپكەرلەر سياقتى بولعىڭ كەلە مە؟ تاڭداۋ – ءوز ەركىڭدە.
ايگۇل احانبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى
