كانديداتتار. سايلاۋ دوداسىنا قاتىساتىنداردىڭ قاتارىندا 16 پارلامەنت دەپۋتاتى بار, قالعاندارى دا ءالسىز ەمەس. پروفەسسور, كاسىپكەر, تەلەجۋرناليست, پارتيا جەتەكشىسى, قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ باسشىسى جانە باسقالارى بار. بىراق ءتۇرلى رەيتينگتەرگە قاراساق, ءۇش كانديداتتىڭ جۇلدىزى جانۋى مۇمكىن. ول قازىرگى پرەزيدەنت پەتر پوروشەنكو, ەكس-پرەمەر يۋليا تيموشەنكو جانە كوميك ۆلاديمير زەلەنسكي. بۇل جولى پرەزيدەنتتىككە ۇمىتكەرلەردىڭ سانى نەگە سونشالىق كوبەيدى؟ بىرنەشە سەبەپ بار ەكەن. بىرىنشىدەن, ۋكراينادا وزگە ەلدەردەگىدەي ءجۇز مىڭداعان قول جيناۋدىڭ قاجەتى جوق, ونىڭ ورنىنا 100 مىڭ دوللار جارنا تولەپ, قۇجات وتكىزۋ كەرەك. ەكىنشىدەن, جاقىندا پارلامەنت سايلاۋى كەلە جاتىر. كوپشىلىك ساياساتكەرلەر وسى جولى ءوزىن ەڭ بولماعاندا كورسەتىپ قالعىسى كەلەدى. ۇشىنشىدەن, ارنايى تىركەلگەندەر دە بار. نەگىزگى كانديداتتار ولاردى باس قارسىلاستارىنا قارسى قولدانادى. ماسەلەن, تىزىمدە يۋري تيموشەنكو ەسىمدى ازامات بار. ەرتەڭ داۋىس بەرۋشىلەر ونى يۋليا تيموشەنكومەن شاتاستىرۋى مۇمكىن. ياعني, ەكس-پرەمەر ءبىراز داۋىستان قاعىلادى.
رەسەي. 2014 جىلدان بەرى ۋكراينانىڭ رەسەيمەن قارىم-قاتىناسى كۇرت سۋىپ كەتكەن سوڭ بۇل ەلدەگى پرەزيدەنت سايلاۋى حالىقارالىق ماڭىزعا يە. وعان قوسا, جاقىندا بۇل ەلدىڭ جوعارعى راداسى ەۋرووداققا جانە ناتو-عا مۇشە بولۋدى ستراتەگيالىق ماقسات رەتىندە انىقتاعان زاڭدى قابىلدادى. رەسەي بىردەن 31 ناۋرىزداعى سايلاۋعا ءوز باقىلاۋشىلارىن جىبەرمەكشى بولدى. الايدا, پارلامەنت «اگرەسسور مەملەكەتكە» سايلاۋعا كەلۋگە تىيىم سالاتىن زاڭدى قابىلداپ قويدى. ال پەتر پوروشەنكو: مەن جوعارعى باس قولباسشى رەتىندە شەكارا قىزمەتىنە رەسەيدەن باقىلاۋشىنى كىرگىزبەۋ تۋرالى بۇيرىق بەردىم دەپ مالىمدەدى. ياعني, ماسكەۋ وسى سايلاۋدىڭ ساپاسىنا باعا بەرە المايدى.
نە وزگەردى؟ 2014 جىلعى سوڭعى سايلاۋدا 54 پايىز داۋىس جيعان پەتر پوروشەنكو جەڭىسكە جەتكەن ەدى. يۋليا تيموشەنكو 12 پايىزبەن ەكىنشى ورىن العان. ول كەزدە جاعداي مۇلدەم باسقا ەدى. ەكس-پرەزيدەنت يانۋكوۆيچ ەلدەن قاشىپ, ەۋرومايدان جەڭىسكە جەتىپ, ونى قولداعان ءىرى كاسىپكەر پ.پوروشەنكو ابىرويعا يە بولدى. بىراق 5 جىلدان سوڭ ەلدىڭ ساياسي كوڭىل كۇيى وزگەردى. پوروشەنكو ۇلى رەفورماتور اتانا المادى, جەمقورلىق ازايمادى. كيەۆ كۇندەلىكتى ساياسي قاقتىعىستاردىڭ الاڭىنا اينالدى. جۇرت جاڭا تۇلعالاردى كۇتتى. بالكىم سول ءۇشىن اكتەر, كوميك زەلەنسكيدىڭ تانىمالدىعى ارتىپ كەتكەن بولار. كانديداتتاردىڭ قاڭتار ايىنداعى رەيتينگىسى كەلەسىدەي: ۆلاديمير زەلەنسكي – 21%, يۋليا تيموشەنكو – 19%, پەتر پوروشەنكو 14,8% قولداۋعا يە.
ال ەندى وسى جولى نەگىزگى ءۇش كانديدات داۋىس بەرەتىن ەلەكتوراتقا نە ۇسىنباق؟ پەتر پوروشەنكو ءوز ەلىندە اسكەري جاعداي جاريالاپ, شىركەۋىن ماسكەۋدەن ءبولىپ, حالىقتىڭ پاتريوتتىق سەزىمىن پايدالانعىسى كەلەدى. تيموشەنكو وپپوزيتسيونەر رەتىندە بيلىكتى سىناپ, ارزان گازدى ۋادە ەتىپ جاتىر. ال اكتەر ۆلاديمير زەلەنسكي ءوزى باس رولدە وينايتىن «سلۋگا نارودا – حالىق قىزمەتشىسى» سەريالىنىڭ اۋديتورياسىنا ۇمىتتەنەدى. ال الەۋمەتتىك ساۋالناماعا قاراساق, ۋكراينا حالقىنا كەرەگى قاراپايىم دۇنيەلەر. شىعىستاعى سوعىس اياقتالسا, ەكونوميكا كوتەرىلسە, جەمقورلىق جويىلسا, كوممۋنالدىق تولەم ازايسا دەيدى. ياعني, تمد ەلدەرىنىڭ كوپشىلىگىنە ءتان سۇرانىس.
پەتر پوروشەنكو. ال ەندى وسى ءۇش كانديداتتىڭ ارقايسىسىن بولەك-بولەك قاراستىرىپ كورسەك. ولاردىڭ وسى سايلاۋدا پرەزيدەنت اتانۋ مۇمكىندىگى قانداي؟ پەتر پوروشەنكو قازىرگى پرەزيدەنت, ميللياردەر. روشەن كورپوراتسياسىنىڭ يەسى. مايدان جەڭىسكە جەتكەن سوڭ ۋكراينا حالقى, حالىقارالىق قاۋىمداستىق پوروشەنكودان ۇلكەن رەفورمالار كۇتتى. ءيا, ءبىراز جەتىستىگى بار. جاقىندا ءوزى ءبىر سۇحباتىندا 144 رەفورما جۇرگىزگەنىن ايتتى. پوليتسيا مەن بانك سەكتورىن وزگەرتتى, ەلەكتروندى دەكلاراتسيانى ەنگىزدى, ەۋروپاعا ۆيزاسىز كىرۋ قۇقىعىنا قول جەتكىزدى, پراۆوسلاۆ شىركەۋىن رەسەيدەن ءبولىپ الدى. الايدا, ونىڭ ورىندالماعان ۋادەسى دە, سايلاۋشىلاردىڭ اقتالماعان ءۇمىتى دە جەتىپ ارتىلادى. ماسەلەن, ۋكراينادا جەمقورلىق كەڭ تاراپ كەتكەن. جەمقورلىق يندەكسىندە بۇل ەل الەمدە 120-ورىندا. كوممۋنالدىق تاريفتەر دە حالىقتى ءجيى مازالايدى, سەبەبى ونىڭ باعاسى ۇنەمى وسەدى. بيىل 1 قاڭتاردان باستاپ ول ورتا ەسەپپەن 24% قىمباتتادى. رەسەي ۇنەمى گازىمەن ۇركىتەدى. ەكونوميكا ءوسىمى 3 پايىز عانا. ۋكراينا ەۋروپاداعى ەڭ كەدەي ەلدىڭ ءبىرى ەسەپتەلەدى. پوروشەنكونىڭ ميللياردەر بولۋى, قىرىم تۇبەگىن قايتارماۋى, دونباسستاعى قاقتىعىستى توقتاتا الماۋى, وليگارحتاردىڭ ساياساتقا ءجيى ارالاسۋى جانە باسقا دا شەشىلمەگەن سۇراقتار ونىڭ حالىق اراسىنداعى قولداۋىن ازايتىپ جىبەردى. سول سەبەپتى ول رەيتينگتە ءۇشىنشى, حالىقتىڭ 14%-ى عانا ونى كەلەسى پرەزيدەنت رەتىندە كورگىسى كەلەدى.
يۋليا تيموشەنكو. تيموشەنكو – 2004 جىلعى ۋكراينادا بولعان قىزعىلت-سارى رەۆوليۋتسيانىڭ جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى. سول كەزدەگى پرەزيدەنت يۋششەنكونىڭ جاقتاسى. وسىعان دەيىن ۋكراينانىڭ ەكى رەت پرەمەر-ءمينيسترى اتانىپ, ءبىر رەت سوتتالىپ شىققان تاجىريبەلى ساياساتكەرى. باتكيۆششي́نا پارتياسىنىڭ باسشىسى. بۇل پارتيا تيموشەنكونىڭ اسىعى الشىسىنان ءتۇسىپ تۇرعاندا جوعارعى رادانىڭ ەڭ ءىرى ساياسي كۇشتەرىنىڭ ءبىرى ەدى. الايدا, ونىڭ تۇرمەگە ءتۇسۋى پارتيانىڭ ەلدەگى ىقپالىنا دا كەرى اسەر ەتتى. تيموشەنكو وسىمەن ءۇشىنشى رەت پرەزيدەنت سايلاۋىنا قاتىسپاق. ول پرەمەر كەزىندە ەكونوميكانى تۇزەگەن, وليگارحتارعا قارسى كۇرەسكەن, رەسەيمەن گاز ماسەلەسىن شەشكىسى كەلگەن ساياساتكەر رەتىندە ەستە قالدى. وسى جولى ەلەكتوراتقا جاڭا كونستيتۋتسيا, جاڭا ەكونوميكالىق كۋرس, جاڭا قوعامدىق كەلىسىم ۇسىنباق. ازىرگە رەيتينگتە ەكىنشى. ەگەر بىلتىر كۇزدە گرۋزيا ەل باسشىسى رەتىندە سالومە زۋرابيشۆيلي سەكىلدى ازاماتشانى پرەزيدەنت سايلاعانىن ەسكەرسەك, وندا يۋليا تيموشەنكونىڭ دا ەلباسشى اتانۋ مۇمكىندىگىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى.
ۆلاديمير زەلەنسكي. اكتەر, كوميك. پروديۋسەر. زەلەنسكي ۋكرايناعا «95 كۆارتال» شوۋى جانە «حالىق قىزمەتشىسى» سەريالى ارقىلى تانىمال بولدى. بۇدان باسقا بىرنەشە فيلمگە دە ءتۇستى. كەزىندە ول «جۇلدىزدارمەن بي» تەلەجوباسىندا جەڭىپ شىققان, ونىڭ فينالدىق سوڭعى كورسەتىلىمىنىڭ رەيتينگىسى پرەزيدەنتتىڭ جاڭا جىلدىق قۇتتىقتاۋ سوزىنەن دە جوعارى بولعان. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, زەلەنسكي ۋكراينادا وتە تانىمال مەديا تۇلعا. بىراق ۋكراينا جۇرتى نەگە كومەديانت اكتەردى پرەزيدەنت سايلاعىسى كەلەدى؟ ونىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, «حالىق قىزمەتشىسى» اتتى سەريال ساياسي جانردا تۇسىرىلگەن. سەريالدىڭ رەيتينگىسى ۋكراينادا وتە جوعارى. ويتكەنى زەلەنسكي وينايتىن باس كەيىپكەر ۆاسيلي گولوبورودكو قاتارداعى ۇستازدان اياقاستى پرەزيدەنت اتانىپ, ەلدىڭ ەستىگىسى كەلىپ جۇرگەن سوزدەردى ايتادى. سەريالدا ۋكراينانىڭ ىشكى ماسەلەلەرى انىق كورسەتىلەدى. ياعني, بەيسانالى تۇردە اۋديتوريا كەيىپكەر گولوبورودكو مەن زەلەنسكيدى بايلانىستىرىپ وتىر. ەكىنشىدەن, ساراپشىلار ۋكراينا حالقى سوناۋ 2004 جىلعى رەۆوليۋتسيادان بەرى كەلە جاتقان بۇرىنعى ساياساتكەرلەردەن شارشادى, ولار جاڭا, تىڭ ەسىمدى كورگىسى كەلەدى دەيدى. ال سونداي ازامات رەتىندە بىلتىر قوعام اكتەر ۆلاديمير زەلەنسكي مەن «وكەان ەلزى» روك-توبىنىڭ ءانشىسى سۆياتوسلاۆ ۆاكارچۋكتى اتاعان.
زەلەنسكي ساياسي جوبا ەمەس پە؟ بالكىم اكتەردى ساياسي ەليتانىڭ كەيبىر وكىلدەرى قولداپ, ارنايى جوبا رەتىندە دايىنداپ جاتقان جوق پا دەگەن كۇدىك تە بار. زەلەنسكيدىڭ ارتىندا بەلگىلى وليگارح, ميللياردەر يگور كولومويسكي تۇر دەگەن بولجام ايتىلادى. سەبەبى جوعارىدا اتالعان سەريال مەن شوۋ كولومويسكيگە قاراستى «1+1» تەلەارناسىندا شىعادى. ال بىلتىر زەلەنسكيدىڭ پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا قاتىسۋ تۋرالى مالىمدەمەسىن سول تەلەارنا 31 جەلتوقساندا تۇنگى ساعات 12-دە پرەزيدەنت پوروشەنكونىڭ جاڭا جىلدىق قۇتتىقتاۋىنىڭ ورنىنا بەرىپ جىبەردى. ميللياردەر كولومويسكيگە بۇل نە ءۇشىن قاجەت؟ سەبەبى پرەزيدەنت پوروشەنكو كولومويسكيگە قاراستى بانكتى تارتىپ الىپ, ۇكىمەتكە بەردى. ەندى ەلىنەن قاشىپ, كيپردە جاتقان كولومويسكي كەك الۋ ماقساتىندا زەلەنسكيدىڭ تانىمالدىعىن ارتتىرىپ, پوروشەنكوعا داۋىس بەرگىسى كەلگەندەردىڭ سانىن ازايتۋى مۇمكىن. ال ەگەر اكتەردىڭ جولى بولىپ قولىنا بيلىك تيسە, كولومويسكيدىڭ ايى وڭىنان تۋى عاجاپ ەمەس.
بىراق زەلەنسكيدىڭ پرەزيدەنت اتانۋعا شىنايى مۇمكىندىگى بار ما؟ مەنىڭشە, كوپ ەمەس. ءيا, ول تانىمال, ونى قولدايتىندار كوپ, بىراق ونىڭ ەشبىر ساياسي تاجىريبەسى جوق. ول ەرتەڭ 44 ملن حالىقتىڭ ماسەلەسىن قالاي شەشپەك؟ رەسەيمەن دونباسس, قىرىم ءىسىن قالاي جۇرگىزبەك؟ ءيا, تاريحتا رونالد رەيگان سەكىلدى اكتەرلەر پرەزيدەنت اتاندى. بىراق وعان دەيىن رەيگان ءىرى كومپانيانى, كاليفورنيا شتاتىن باسقاردى. ال زەلەنسكي جاي عانا اكتەر. زەرتتەۋلەرگە قاراساق, وعان كوبىنە ساياساتتان الىس, كيەۆتەگى ساياسي ۋ-شۋدان شارشاعان حالىق بۇيرەگىن بۇرىپتى. ال بىراق ەرتەڭ 31 ناۋرىزداعى سايلاۋدا نەگىزگى ساياسي دودا ءبارىبىر پوروشەنكو مەن تيموشەنكو اراسىندا جۇرەتىن شىعار.
سونىمەن ۋكرايناداعى كەزەكتى پرەزيدەنت سايلاۋىنا 1,5 ايداي ۋاقىت قالدى. ساراپشىلار وسى جولى سايلاۋعا ۇلكەن اقشا بولىنەدى, ءار كانديدات كەمى 150-200 ملن دوللار قاراجات سالۋى مۇمكىن دەيدى. بىراق نە دە بولسا, كەلەسى پرەزيدەنتكە ىستەيتىن جۇمىس جەتەرلىك. قىرىم, دونباسس, كەرچ, جەمقورلىق, ەكونوميكا, وليگارحيا, مەملەكەتتىك قارىز جانە باسقا دا سۇراقتار ءتىزىلىپ, شەشىمىن كۇتىپ تۇر.
نۇرمۇحامەد بايعارا,
«Egemen Qazaqstan»
