وتانعا ورالۋ
سەنبى, 8 قىركۇيەك 2012 7:30
سەمەي وڭىرىندەگى ۇلى اباي اتىنداعى اۋداننىڭ ورتالىعى – قاراۋىل اۋىلى, قازىرگى ولشەممەن العاندا, شاعىن عانا ەلدى مەكەن. ونى نەبارى بەس مىڭ شامالاس ادام مەكەن ەتەدى. سوندىقتان تۇرعىنداردىڭ بارلىعى دەرلىك ءبىر-ءبىرىن جاقسى تانيدى. ال سول تانىستار ورتاسىندا ازىن-اۋلاق نەمىس ۇلتىنىڭ وكىلى – شەنيماندار اۋلەتىنىڭ ورنى قاشاننان ەرەكشە.
سەنبى, 8 قىركۇيەك 2012 7:30
سەمەي وڭىرىندەگى ۇلى اباي اتىنداعى اۋداننىڭ ورتالىعى – قاراۋىل اۋىلى, قازىرگى ولشەممەن العاندا, شاعىن عانا ەلدى مەكەن. ونى نەبارى بەس مىڭ شامالاس ادام مەكەن ەتەدى. سوندىقتان تۇرعىنداردىڭ بارلىعى دەرلىك ءبىر-ءبىرىن جاقسى تانيدى. ال سول تانىستار ورتاسىندا ازىن-اۋلاق نەمىس ۇلتىنىڭ وكىلى – شەنيماندار اۋلەتىنىڭ ورنى قاشاننان ەرەكشە.
قاراۋىل جۇرتىنىڭ بارىنشا قاراپايىم, ەڭبەكسۇيگىش, ىسكەر, قايىرىمدى جانداردان قۇرالعان بۇل وتباسىعا ايرىقشا ىقىلاس تانىتا قاراۋى بۇرىننان قالىپتاسقان ءۇردىس بولعانىمەن, سول جىلى تارتۋشىلىق پەيىل سوڭعى جەتى جىلدان بەرى بۇرىنعى قاناسىنان دا ەداۋىر ارتىپ كەتكەن سياقتى. بۇعان سەبەپ, ءدال سول كەزدە, ياعني 2005 جىلدىڭ جازىندا ءوسىپ-ونگەن اۋلەتتىڭ ءتۇپ قازىعى ىسپەتتەس يوگانن جانە ەلەونورا شەنيماندار سودان بەس جىل بۇرىن امالدىڭ جوقتىعىنان وزدەرى بارىپ قالعان گەرمانيا جەرىنەن وسكەن توپىراقتارىنا قايتىپ ورالدى. ولاردىڭ وتاندارىنا ورالۋلارى كۇللى ابايلىقتار ءۇشىن كىشىگىرىم توي سياقتى ءماندى ماڭىزى بار ورايلى وقيعاعا اينالدى.
تاياۋدا ىسساپارمەن قاراۋىل اۋىلىندا بولعانىمىزدا, ءبىز تاعدىرى وزگەشە وسى قارا شاڭىراقتىڭ يەلەرىمەن جۇزدەسىپ, ءاڭگىمەلەسىپ قالۋ مۇمكىندىگىن قۇر جىبەرمەدىك. مىنە, ەندى بۇگىندە كەيۋانا جاسىنا جەتكەن وتاناسى لوري اپايدان سۋىرتپاقتاپ سىر تارتىپ وتىرمىز. ول 1939 جىلى گرۋزيانىڭ استاناسى – تبيليسي قالاسىندا نەمىس جۇراعاتى – ۆيلگەلم جانە ەمما ەپشتەيننىڭ وتباسىندا التى بالانىڭ كەنجەسى بولىپ دۇنيەگە كەلىپتى. ال 1941 جىلى باتىستان فاشيستىك گەرمانيا كەڭەس وداعىنا تۇتقيىلدان سوعىس اشقاننان كەيىن, بۇل وتباسى دا وزدەرى تەكتەس ميلليونداعان قانداستارى سەكىلدى ءبىر تۇندە ەلدىڭ ىشكەرى جاعىنا قاراي جەر اۋدارىلادى. تاعدىردىڭ ەندىگى تىكە دە بۇرالاڭ جولى بۇلاردى سول كەزدەگى سەمەي وبلىسىنداعى اباي اۋدانىنىڭ «قىزىلتۋ» كولحوزىنان ءبىر-اق شىعاردى. وسىندا كەلىپ ورنىققاندارى بويىنا اۋداندىق ءاسكەري كوميسسارياتتاعى پىسىقاي بىرەۋلەردىڭ «كومەگىمەن» تەگى مەن ۇلتى ورىس بولىپ جازىلعان وتاعاسى ۆيلگەلم الدەكىمدەردىڭ ورنىنا سوعىسقا الىنادى. سول كەتكەننەن مول كەتەدى. ءالى كۇنگە دەيىن بۇلار قايران اكەلەرىنىڭ جامباسى قاي ماڭدا جەرگە تيگەنىن بىلە الماي كەلەدى.
وسىدان كەيىن التى بالانى اسىراپ-باعۋدىڭ بارلىق اۋىرتپالىعى موينىنا تۇسكەن انالارى ەمما كولحوزعا ساۋىنشى بولىپ كىرەدى. تابيعاتىنان تىندىرىمدى دا ۇقىپتى كەلىنشەك كوپ ۇزاماي ءوز ءارىپتەستەرىنىڭ الدى بولا باستايدى. ۇدايى سوتسياليستىك جارىس كوشىنىڭ الدىڭعى ساپىنان تابىلىپ جۇرگەن ونىڭ اۋداندا اتاعى ءتىپتى اسپانداپ كەتەدى. سونىڭ اسەرىنەن نەمىس ۇلتىنىڭ وكىلى بولا تۇرا, ول 1945 جىلى كوممۋنيستىك پارتيا قاتارىنا قابىلدانادى. بىلە بىلگەنگە وسىنىڭ ءوزى سول تۇستا وراسان زور جەڭىس, ادام ايتسا سەنگىسىز جەتىستىك بولاتىن. البەتتە, ساۋىنشى انالارىنا ەستيار بالالارىنىڭ بارلىعى جان-جاقتان جاردەمدەسەدى. ءلوريدىڭ ءوزى دە جاسى ونعا تولار-تولماستان شەشەسىنىڭ جانىندا سيىردىڭ باس ءجىبىن ۇستاپ, بۇزاۋىن تارتىپ بايلاپ ءجۇرىپ, ەرتە باستان ەڭبەككە ەتەنە ارالاسىپ كەتەدى. ونىڭ جۇمىسقا قايىل, بەينەتكە بەيىل ەكەنىن بايقاعان كولحوز باسشىلارى جاسى 12-گە تولعانىندا الدىنا 25 ساۋىن سيىرىن سالىپ بەرىپ, ساۋىنشىلار قاتارىنا قوسادى دا جىبەرەدى. سودان جاسى 60-تان اسىپ كەتكەنىنشە قارا جۇمىستان بەلىن بوساتپاعان.
1949 جىلى اۋداندا تۇراتىن نەمىستەردىڭ ءبارىن جدانوۆ اتىنداعى كولحوزعا توپتاستىرۋ جۇرگىزىلدى. سول دۇمپۋمەن ەپشتەيندەر دە وسى ەلدى مەكەنگە كوشىپ كەلدى. ەمما مەن لوري ساۋىنشىلىق جولدارىن بۇل جەردە دە جالعاستىردى. اناسى وسى كولحوزدا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەنىندە, اۋىلدىق جانە اۋداندىق كەڭەستەردىڭ ءبىرنەشە ءدۇركىن دەپۋتاتى بولىپ تا سايلاندى. ءتىپتى, 1956 جىلى قازاقستان كومپارتياسىنىڭ VIII سەزىنە دەلەگات تا بولىپ قاتىستى. سول فورۋم تۇسىندا ەمما ەپشتەين رەسپۋبليكانىڭ سول كەزدەگى باسشىلارى لەونيد برەجنەۆپەن جانە ءدىنمۇحامەد قوناەۆپەن بىرگە ەسكەرتكىش سۋرەتكە دە تۇسكەن ەكەن. بۇگىندە سول ءراسىم كونەنىڭ كوزىندەي, تاريحي دەرەكتىڭ وزىندەي بولىپ ەلەونورا شەنيماننىڭ ۇيىندە ساقتاۋلى تۇر.
وكىنىشكە قاراي, كەڭەس كەزەڭىنىڭ سولاقاي ساياساتى سالدارىنان ەمما اجەي زەينەتكەرلىككە دە شىعا المايدى. سەبەبى, ول ەڭبەكتەگى بار ءومىر جولىن شارۋاشىلىقتىڭ كولحوز بولعان كەزىندە وتكىزىپتى دە, كەيىن ول سوۆحوزعا اينالعان ۋاقىتتا جاسىنىڭ ۇلعايۋىنا بايلانىستى بەلسەندى بەينەتتەن شەت قالىپتى. ال مەملەكەتتىك قۇرىلىمعا جاتپايتىن كولحوزدىڭ مۇشەلەرى بولعان ادامدار باستاپقى جىلدارى زەينەتاقى الا الماۋشى ەدى. سوندىقتان لوري قارتايعان اناسىن ءوزىنىڭ قولىنا الىپ, جاسى 90-عا جەتىپ, باقيلىققا اتتانعانىنشا ارالىقتاعى 15 جىل بويىنا ءوزى بالاشا ماپەلەپ باعادى.
بۇل كەزدە ەلەونورانىڭ ءوزى دە ءوسىپ-ونگەن وتباسىنىڭ وتاناسى بولىپ وتىرعان ەدى. ول ءوزى سەكىلدى جەر اۋدارىلىپ كەلگەندەردىڭ ۇرپاعى – ەدىل بويىنان جەتكەن نەمىستىڭ بالاسى يوگانعا تۇرمىسقا شىققان. بۇلار باس قوسقان بويدا كۇيەۋى كولحوزدىڭ ءبىر قورا قىلقۇيرىعىن قاراۋىنا الىپ, جىلقىشى قۇرىعىن قولعا ۇستاعان. سودان باستاپ قىرىق جىلداي ۋاقىت وتباسى ەلدەن جىراقتا تىرشىلىك ەتتى. بۇل جىلداردا يوگانن دا ءوزىنىڭ ەڭبەككەشتىگىمەن كوزگە ءتۇسىپ, ۇنەمى جارىستىڭ الدىڭعى لەگىنەن كورىنىپ ءجۇردى. سوۆحوزعا اكەلگەن تابىستارى ۇلان-عايىر بولدى. سونىڭ اسەرىنەن زەينەتكە شىققانىندا, سول كەزدەگى ولشەممەن وتە كوپ مولشەردە, 125 سوممەن زەينەتكە ىلىكتى. وكىنىشتىسى, ءبۇگىندە سونىڭ ەكۆيۆالەنتى ساقتالماي وتىر.
بۇلار – يوگانن مەن ەلەونورا نەمىس حالقىنا ءتان كوپبالالىق ءداستۇردى بەرىك ساقتادى. ءسويتىپ, ەكەۋى 10 بالا تۋىپ-ءوسىردى. كەيىن تاعدىردىڭ جازۋىمەن ولاردىڭ ءاربىرى ءار جاقتى قونىس ەتتى. ايتالىق, بالالاردىڭ ءتولباسى رۋدولف قازىرگى كۇندەرى ءوز وتباسىمەن گەرمانيادا تۇرىپ جاتىر. ودان كەيىنگى روزا – بۇگىندە وزبەكستاننىڭ ازاماتشاسى. ءۇشىنشى پەرزەنت – كلارا وسى قاراۋىل اۋىلىندا تۇرادى. قازاققا تۇرمىسقا شىققان. ودان باسقا تاعى ەكى قىزى – التىنشى جانە جەتىنشى ۇرپاقتارى بەرتا مەن ەمما دا وسى اۋداننىڭ ورتالىعىندا. ولار دا قازاقتىڭ ءتۇتىنىن تۇتەتىپ وتىر. سول سياقتى اتا-انانىڭ ءسۇت كەنجەسى, ونىنشى بالا – جاننا دا قازاقتىڭ سانىن كوبەيتۋدە. ول وسىدان بىرقاتار جىلدار بۇرىن اۋداندا ۇلى ابايدىڭ 150 جىلدىعى تويلانىپ جاتقان كۇندەردە ماڭعىستاۋدان كەلگەن سامات دەگەن جىگىتپەن تانىسىپ, سونىمەن تاعدىرىن قوسقان ەكەن. قازىر ولاردىڭ ءوزىنىڭ 2 ۇل, 2 قىزدارى بار. دەمەك, شەنيماندار اۋلەتى قازاق جۇرتىمەن ءتورت ءدۇركىن قۇدا. بۇلاردان بولەك, ءتورتىنشى جانە بەسىنشى بالالارى ليديا مەن لەو, سەگىزىنشى جانە توعىزىنشى پەرزەنتتەرى لاۋرا مەن ۆلاديمير المان جەرىندە تۇراقتاپ قالدى.
كەزىندە, 2000 جىلى يوگانن مەن ەلەونورا گەرمانياعا دا وسى بالالارىنىڭ قامىمەن امالسىزدان كوشكەن ەكەن. دالىرەگى, بالا جاسىنان جارىمجان بولىپ وسكەن ليدانى سوندا اپارىپ ەمدەۋگە تۋرا كەلىپتى. نەمىس ەلىنە بۇرىنىراق بارعان اعالارى مەن اپالارى ەمدەتۋ ءۇشىن شاقىرتقاندارىمەن, ونى اتا-اناسىنىڭ قاتىسۋىنسىز شەكارادان ارى وتكىزۋگە رۇقسات بەرىلمەپتى. بالالارى ءۇشىن وزەكتەرىن سۋىرىپ بەرۋگە بار اكە-شەشە سوسىن جىلى ورىندارىن سۋىتىپ, سول جاققا ۇدەرە كوشۋگە ءماجبۇر بولىپتى. شۇكىر, وندا بارعاسىن قىزدارىنا ەم قونىپ, جاعدايى جاقسارعان. وسىعان ابدەن كوزدەرى جەتكەننەن كەيىن يوگانن مەن ەلەونورا وزدەرى وسكەن ورتاعا جەتكەنشە اسىعىپتى.
– ءبىز ءۇشىن قازاقستاننان ارتىق جەر ءجانناتى جوق ەكەنىن بۇرىننان ءبىلۋشى ەدىك, وندا بارعاسىن ءتىپتى ايقىن بولا ءتۇستى, – دەيدى لوري اپاي بىزبەن اڭگىمە بارىسىندا. – ەلگە قايتقانشا جانىمىز تاعات تاپپاي ءجۇردى. قازاقتىڭ «اركىمنىڭ تۋعان جەرى – وزىنە مىسىر شاھارى» دەيتىنى راس ەكەن. جاسىل جەلەككە بولەنگەن نەمىستىڭ جەرى قانشا جەردەن كوز تارتاتىنداي كوركەم بولىپ تۇرعانىمەن, سالقار ساحارالى قازاق دالاسى, سونىڭ ىشىندە, ءوزىمىز وسكەن اباي اۋدانىنىڭ اۋماعى ءبىزدى وزىنە تارتتى دا تۇردى. اقىرى ءبىرىنشى مۇمكىندىك بولعان كەزدە, ەلگە الىپ-ۇشىپ جەتتىك. مۇنداعى اعايىنعا راحمەت, كەلگەن بويىمىزدا قايتا باۋىرلارىنا تارتىپ, جاي بوساتىپ بەردى.
– گەرمانيادا قالعان بالالارىڭىزدىڭ نەمىسشەسى قانداي ەدى؟ – دەپ سۇرايمىز ءبىز.
– قانداي بولۋشى ەدى, وندا بارعانشا بىرەۋى دە نەمىسشە جارىتىپ بىلگەن جوق قوي. بالالاردىڭ ءبارىنىڭ ءتىلى قازاقشا شىقتى. ولار وندا جۇرگەندە دە ءبىر-بىرىمەن قازاقشا سويلەسەدى. ال نەمىسشەنى ەندى عانا جەتىك مەڭگەرە باستاعان سياقتى. نەسىن ايتاسىڭ, ءبىزدىڭ ءتىلىمىز دە, ءدىلىمىز دە, ءتىپتى, ءدىنىمىز دە قازاقپەن بىردەي بولىپ كەتكەن عوي. ءبىزدىڭ ەندى نەمىس بولۋىمىز قيىن. سونى تۇسىنگەسىن, ءوز ورتامىزعا – قازاعىمىزعا جەتكەنشە اسىقتىق.
قازىرگى كۇندەرى قوس قاريا – يوگانن اعاي مەن ەلەونورا اپاي قولدارىنا جيەن نەمەرەلەرى, بەرتا مەن ماناربەكتىڭ ۇلى رۇستەمدى الىپ تۇرىپ جاتىر. وكىنىشتىسى, كۇيەۋ بالالارى بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىن قايتىس بولىپ كەتىپتى. ال ەپشتەيندەر اۋلەتىنەن جاسى بۇگىندە توقسانعا كەلگەن ەڭ ۇلكەن اپاسى اليسا مەن لوري اپاي ەكەۋى عانا بار ەكەن. اراسىنداعى ارنولد, بەرتا, ۆيللي, نەللي ەسىمدى باۋىرلارى بۇل كۇندە ورتالارىندا جوق. بۇلاردىڭ ىشىندەگى نەللي عانا كۇيەۋى ەرۆەنمەن بىرگە گەرمانياعا كەتىپ, سول جاقتا ماڭگىگە تىنىستاپ قالىپتى. قالعاندارى تۇگەل سەمەي وڭىرىندە وركەن جايىپتى.
مىنە, ءبىر اۋلەتتىڭ قىسقاشا عانا تاريحى وسىنداي. سوناۋ جەر ءتۇبى – قياننان وسىدان جەتى جىل بۇرىن اتامەكەندەرىن اڭساپ جەتكەن شەنيمانداردىڭ قازىر ءوز وتباسىلارىنا ءتان پروبلەمالارى دا جوق ەمەس. سونىڭ باستىسى, لوري اپاي ءالى كۇنگە دەيىن قازاقستان ازاماتتىعىن بىلدىرەتىن كۋالىكتى الا الماي وتىر. ال يوگانن اعايعا سول قۇندى قۇجات جاقىندا عانا كەلگەنگە ۇقسايدى. ولار وسى كۋالىك قولعا ءتيىپ, ازاماتتىقتارى قالپىنا كەلتىرىلگەننەن كەيىن بۇرىنعى زەينەتاقىلارى دا قالپىنا كەلەتىن شىعار دەپ ۇمىتتەنەدى. وتانعا ورالعاندارىنان كەيىن ەكى جارىم جىلعا دەيىن بۇلار ەشبىر جاردەماقىسىز, زەينەتاقىسىز ءومىر سۇرگەن ەكەن. بۇلار ءبىر كۇنى شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى ءجانىبەك كارىبجانوۆ اۋدانعا ءىسساپارمەن كەلگەنىندە جولىعىپ, ءوز باستارىنداعى جاعدايدى ايتقان كورىنەدى. سودان كەيىن قوزعالىس بولىپ, بۇلارعا از ءمولشەردە بولسا دا زەينەتاقى تاعايىندالادى. بۇلار قونىس ەتكەن ءۇيدىڭ جوندەۋ كۇتىپ تۇرعانىنا دا ءبىرشاما ۋاقىت بولىپ قالىپتى.
– وسى شارۋالار وڭ شەشىلسە, ءبىزدىڭ بۇدان ارتىق تىلەيتىنىمىز جوق, – دەيدى لوري اپاي. ال يوگانن اعاي سوڭعى كەزدە ءجيى اۋىرا باستايتىن بولىپتى. دەمەك, وعان دا كۇتىم كەرەك. ال زەينەتاقى جايى وڭدى شەشىلسە, مۇنىڭ ءبارى رەتكە كەلەتىنىنە قاناعاتشىل اۋلەت يەلەرى بەك سەنىمدى.
ولار وزدەرىنىڭ وتانعا ورالعاندارىن ومىردەگى باستى باقىتى سانايدى.
سەرىك ءپىرنازار,
«ەگەمەن قازاقستان».
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
اباي اۋدانى.
