قىتاي. ەرتىس پەن ىلە. قىتاي مەن كەڭەس وداعىنىڭ قارىم-قاتىناسى ۇزاق جىلدار بويى بۇزىلعاندىقتان, وزەندەردى بىرلەسىپ پايدالانۋ سەكىلدى سۇراقتار تولىق شەشىلمەي قالعان ەدى. سول ءۇشىن قازاقستان تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن سوڭ اتالعان ماسەلەنى ءوزى قولعا الۋىنا تۋرا كەلدى. سەبەبى قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا شەكارانى كەسىپ وتەتىن 25 وزەن بار. 1990 جىلدارى جاپپاي يمميگراتسيا بارىسىندا ەلىمىزدە بۇل سالاعا ماماندانعان ديپلوماتتار, گيدرولوگتەر جەتىسپەگەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. بىراق وسىعان قاراماي 2001 جىلى قوس تاراپتىڭ ۇكىمەتى ترانسشەكارالىق وزەندەردى پايدالانۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. بۇل اجەپتاۋىر جەتىستىك بولاتىن. سەبەبى كەلەشەكتە وزەن سۋىن بولۋدە كەلىسسوز جۇرگىزۋگە نەگىز بولاتىن قۇجات پايدا بولدى. بىراق ەرتىس پەن ىلە ماسەلەسى ءالى تولىق شەشىلمەدى. وعان ەڭ الدىمەن قازاقستان تاراپى الاڭدايدى. نەگە؟ بىرىنشىدەن, ەرتىس پەن ىلە وزەندەرىنىڭ 70% سۋى قىتاي تەرريتورياسىنان باستاۋ الادى. ەكىنشىدەن, وزەندەر قىتايدىڭ شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالىق اۋدانى ارقىلى وتەتىندىكتەن جىل سايىن ىلە مەن ەرتىس وزەندەرىنىڭ سۋىن پايدالانۋ مولشەرى ارتىپ كەلەدى.
ويتكەنى قىتاي ۇكىمەتى اتالعان ايماقتا حان ۇلتىنىڭ ۇلەسىن ۇلعايتىپ, ءوڭىردىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋ جوسپارىن ىسكە اسىرىپ جاتىر. ارينە, بۇل ۇلكەن كولەمدەگى سۋ مولشەرىن تالاپ ەتەدى. ۇشىنشىدەن, 23 ملن حالىق تۇراتىن اۆتونوميالىق اۋداننان وزەنگە تۇسەتىن قالدىق از ەمەس, ول سۋ قۇرامىن بۇزادى, اسىرەسە, مۇناي ونىمدەرى. ونىڭ زاردابىن ەرتىستىڭ بەل ورتاسىنداعى قازاقستان مەن ساعاسىنداعى رەسەي كورەدى. بۇل فاكتورلار كەلىسسوزدەردە قازاقستاننىڭ جاعدايىن و باستان ءالسىز ەتۋى مۇمكىن.
قازاقستاندى ويلاندىراتىن نەگىزگى ماسەلە – ەرتىس پەن ىلە سۋىنىڭ ازايۋى. كەيبىر دەرەكتەر قىتاي بۇل قوس وزەننىڭ 40%-عا جۋىق سۋىن ءوز شارۋاشىلىعىنا قولدانادى دەيدى. سوڭعى جىلدارى سۋ پايدالانۋ 5 ەسەگە وسكەن كورىنەدى. قىتاي تاراپى ەرتىس سۋىن قارا ەرتىس – قاراماي (ەنى 22 مەتر, ۇزىندىعى 300 شاقىرىم), ەرتىس – ءۇرىمشى كانالدارى ارقىلى بۇرادى. ەگەر جاعداي وزگەرمەسە, وندا كەلەشەكتە قازاقستانعا كەلەتىن سۋ كولەمى كۇرت ازايىپ, بۇقتىرما, ءشۇلبى سۋ قويمالارىنىڭ ءتۇبى كورىنىپ, ەرتىس بويىنداعى گەس-تەر ەنەرگيا ءوندىرۋىن ءححى عاسىر ورتاسىنا قاراي 50%-عا ازايتۋى مۇمكىن. ال ەرتىس سۋىنا سەمەي مەن پاۆلودار, استانا, قاراعاندى قالالارى قاراپ وتىرعانىن ەسكەرسەك, وندا سۋ مولشەرىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە ساقتالۋى قازاقستان ءۇشىن اسا ماڭىزدى.
ىلەنىڭ كەلەشەكتەگى جاعدايى دا كۇماندى. ونىڭ تەك 30% سۋى قازاقستاننان باستاۋ الادى, قالعانى قىتايدان. بۇگىننىڭ وزىندە قىتاي ىلەنىڭ بويىندا 13 سۋ قويماسىن قۇرىپ, 59 گيدروەنەرگەتيكالىق قوندىرعى ورناتىپ ۇلگەرىپتى. جىل سايىن ىرگەدەگى ەل ىلەدەن 15 كۋب شاقىرىم سۋ الادى ەكەن. ەكولوگتار ەگەر قىتاي ىلەنىڭ سۋىن تاعى 10 پايىزعا كەمىتسە, وندا بالقاش كولى ارالدىڭ تاعدىرىن قايتالاۋى مۇمكىن دەيدى. بۇل قاتەردىڭ ءتونۋىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى.
سەبەبى بەيجىڭدەگى ۇكىمەتتىڭ شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالىق اۋدانىنداعى حالىق سانىن قازىرگى 23 ملن-نان 100 ملن-عا جەتكىزۋ جوسپارى بار ەكەن. ەگەر سول دىتتەگەن ماقساتىنىڭ جارتىسىنا جەتسە دە, سونشا حالىق, وندىرىسكە قازىرگىدەن دە مول سۋ كەرەك بولادى. سايكەسىنشە, ىلە مەن ەرتىس – نەگىزگى سۋ رەسۋرسىنا اينالادى. زاردابىن ىلەنىڭ ەتەگىندەگى قازاقستان كورمەك. 2014 جىلى العاشقى فاكتىلەر تىركەلدى. ىلە وزەنىنىڭ قاپشاعاي سۋ قويماسىنا دەيىنگى بويىندا اعىس سەكۋندىنا 778 تەكشە مەتر بولادى دەپ كۇتىلگەن, الايدا ول 184 تەكشە مەترگە دەيىن تومەندەپ كەتتى.
سىرتتاي قاراساق, قىتاي ترانسشەكارالىق وزەندەردى بىرجاقتى قيساپسىز پايدالانىپ جاتقانداي. سەبەبى قىتاي بۇۇ-نىڭ وزەندەردى پايدالانۋعا قاتىستى كونۆەنتسيالارىنا قوسىلماي, ترانسشەكارالىق سۋلاردى قولدانىپ كەلەدى. مىسالى, تاعى دا قىتايدان باستاۋ الىپ, ءۇندىستان, پاكىستان, ميانما, لاوسقا اعاتىن مەكونگ, براحماپۋترا سەكىلدى وزەندەردىڭ بويىندا كورشى ەلدەردى ەسكەرتپەي بىرنەشە گەس, توعاندار سالىپ تاستاعان. بىراق سول ەلدەرمەن سالىستىرسا, بۇل سالادا قازاقستان ديپلوماتياسى ءبىراز جەمىستى. 2001-2018 جىلدار ارالىعىندا ورتاق كوميسسيا 15 رەت كەزدەستى, ساراپشىلار توبىن قۇردى, گيدروبەكەتتەردەن اقپارات الماسۋ, قورعاس, سۇمبە وزەندەرىنىڭ بويىنداعى قۇرىلىس جونىندە كەلىسىم جاسالدى. ياعني, حالىقارالىق قۇجاتتارعا قوسىلماعان قىتايمەن ترانسشەكارالىق وزەندەر ماسەلەسى تەك وسىلاي بىرنەشە جىلعا سوزىلاتىن ۇزاق كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەسىندە عانا شەشىلۋى مۇمكىن. ويتكەنى قىتايعا ىقپال ەتەر قازاقستاندا نە ەكونوميكالىق, نە ساياسي تەتىك جوق. شىڭجاڭدا سۋ قويماسىن, بوگەت, گەس سالما دەپ تاعى تىيىم سالا المايدى. جالپى, ماسەلەنى باسقالاي شەشۋدىڭ جولدارى دا ايتىلعان. ماسەلەن, ىلەنىڭ سۋىن كوبەيتسەڭدەر, ازىق-ت ۇلىكتى ارزان باعادا جەتكىزەيىك دەگەن ۇسىنىس استانا تاراپىنان جاسالىنعان, الايدا وعان كونە قوياتىن قىتاي بار ما؟ ەرتىس رەسەيدەگى وب وزەنىنە قۇيادى. سول ءۇشىن قازاقستان كەلىسسوزدەرگە ماسكەۋ وكىلدەرىن ءۇشىنشى تاراپ رەتىندە شاقىرىپ, ءوز پوزيتسياسىن نىعايتقىسى كەلگەن, بىراق بەيجىڭنىڭ شەنەۋنىكتەرى وعان تاعى دا كەلىسىمىن بەرمەي قويعان.
ورتا ازيا. سىرداريا. ورتا ازيادا شەشىمىن تاپپاعان ەڭ ماڭىزدى سۇراقتىڭ ءبىرى – ترانسشەكارالىق وزەندەر. 2000 جىلداردىڭ ورتاسىندا اتالعان ماسەلەنىڭ ۋشىققانى سونشا, ەگەر مەملەكەتتەر كونسەنسۋسقا كەلمەسە, كەلەشەكتە سۋعا تالاس قاقتىعىسقا ۇلاسۋى مۇمكىن دەگەن بولجامدار ايتىلدى. ارا-تۇرا سۋ ءۇشىن شەكارا بويىندا وق تا اتىلىپ قالىپ جاتتى. سىرداريا مەن ءامۋداريا سۋىنىڭ ءتيىمسىز قولدانىلۋى ارال تەڭىزىنىڭ تراگەدياسىنا اكەلىپ سوقتى. 1998 جىلى قازاقستان, قىرعىزستان جانە وزبەكستان اراسىندا سىرداريا وزەنىن پايدالانۋ تۋرالى كەلىسىم قابىلداندى جانە وعان كەيىنىرەك تاجىكستان دا قوسىلدى. الايدا, بۇل قۇجات ورتا ازياداعى شەكارالاردى كەسىپ وتەتىن سۋلاردىڭ ماسەلەسىن شەشپەدى. ناقتىراق ايتقاندا, قۇجات تارماقتارى تولىق ورىندالمادى. وعان قوسا, روگۋن گەس-ءى كۇرمەۋى قيىن تۇيتكىلگە اينالدى. تاجىكستان ءوزىن ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتىپ, ارتىعىن كورشىلەرىنە ساتۋ ءۇشىن ۆاحش وزەنىنىڭ بويىنا روگۋن گەس-ءىن سالماق بولدى. ۆاحش امۋدارياعا قۇيادى. ەگەر سۋ باستاۋىنا گەس سالىنسا, وندا وزبەكستانعا سۋ از جەتىپ, ونىڭ ماقتالى ايماقتارى قۇرعاپ قالۋى مۇمكىن ەدى. سول ءۇشىن يسلام كاريموۆ تۇسىندا وزبەكستان بۇل ەنەرگياستانسانىڭ قۇرىلىسىنا قاتتى قارسى بولدى. ءتىپتى, وزبەكستان شەتەلدەردەن گەس قۇرىلىسىنا كەلە جاتقان ماتەريالداردى ءوز تەرريتورياسىندا سەبەپسىز بىرنەشە اي ۇستاپ, جوبانىڭ ىسكە اسۋىن توقتاتتى. جالپى, ەكى ەل اراسىنداعى وسى قارسىلىق ورتا ازياداعى ترانسشەكارالىق وزەندەردى بىرلەسىپ شەشۋ پروتسەسىن تەجەدى. الايدا, بيلىككە شاۆحات ميرزيوەۆتىڭ كەلۋى جاعدايدى وزگەرتتى, ول قۇرىلىسقا قارسىلىق بىلدىرمەدى.
سىرداريانىڭ سۋ مولشەرىن ءدال ءبولۋ وڭاي ەمەس. سىردىڭ باستاۋى قىرعىز جەرىندە قالىپتاسادى, تاجىكستان مەن وزبەكستان اۋماقتارى ارقىلى وتە وتىرىپ, قازاقستانعا كەلەدى. تاۋ اۋماعىنان كەلەتىن سۋدىڭ ساپاسى تومەن قاراي اققان كەزدە كۇرت ناشارلايدى, ونىڭ قۇرامىندا گەربيتسيدتەر, پەستيتسيدتەر, مينەرالدى تىڭايتقىشتار كوپ. ياعني, كورشى ەلدەردىڭ ەگىن القابىندا قولداناتىن حيميالىق زاتتارى. وعان قوسا, قازاقستان سىردىڭ ەتەگىندە جايعاسقان سوڭ بىردە قىرعىز ەلىنىڭ, بىردە وزبەكستاننىڭ شەشىمىنە تاۋەلدى بولدى. ماسەلەن, جازدىڭ سۋارمالى ماۋسىمىندا كەيدە وزبەك ۇكىمەتى سىرداريانىڭ سۋىن قىسىپ, وڭتۇستىك قازاقستانداعى جۇزدەگەن گەكتار جەردى قۇرعاتىپ تاستاپ, شارۋالاردى شىعىنعا باتىراتىن. ال قىس ايلارىندا قىرعىز جەرىندەگى توقتاعۇل سۋ قويماسىندا جينالعان سۋدىڭ جارتىسىن تومەن اعىزاتىن. سىردىڭ ساعاسى شىمكەنت پەن قىزىلوردا ايماعى بولعاندىقتان, ول سۋ ەرىگەن مۇزبەن قوسا تالاي رەت سول وڭىردەگى اۋىلداردى شايىپ كەتتى. 2008 جىلعى سەل 3 مىڭ ءۇيدى باسىپ قالدى, شىعىن 130 ملن دوللاردى قۇرادى. وسىدان سوڭ قازاقستان ۇكىمەتى وڭتۇستىك قازاقستاندا كوكساراي سۋ قويماسىن سوعۋعا شەشىم قابىلدادى. ول ارتىق سۋدى جيناپ, قاجەت كەزدە سىردارياعا جىبەرۋ ءۇشىن سالىندى. الايدا, كەي كەزدەرى شاردارا مەن كوكساراي سۋ قويمالارىنىڭ سىيىمدىلىق مۇمكىندىگى جەتكىلىكسىز. بۇدان بولەك, اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى ارمان ەۆنيەۆتىڭ پىكىرىنشە وزبەكستان ارا-تۇرا دوستىق كانالىمەن سۋدى قاجەت مولشەردە ماقتاارال اۋدانىنا جىبەرمەيدى, شاردارادان ارناسايعا سۋ جىبەرۋ ماسەلەسى دە رەتتەلمەگەن. ياعني, ترانسشەكارالىق سۋلاردى بىرلەسىپ قولدانۋ بويىنشا تاشكەنت پەن استانا اراسىندا نە جاڭا قۇجات قاجەت, نە بۇرىنعىلارى تولىقتىرىلىپ, ونىڭ ورىندالۋىن باقىلايتىن توپ كەرەك.
شۋ مەن تالاس. 2000 جىلى قازاقستان مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسى شۋ مەن تالاس وزەندەرىن پايدالانۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلدى. وزەندەر نەگىزىنەن تەڭدەي بولىنگەن. جوعارىداعى كەلىسىم بويىنشا قىرعىز جەرىندەگى قوس وزەن سۋىن رەتتەپ وتىراتىن كانال, قويما, توعانداردى ۇستاۋ, جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ ءبىراز شىعىنىن قازاقستان تولەيدى, بۇل الەمدىك پراكتيكادا بار جايت. سوڭعى كەزدە وسى ماقساتقا بولىنەتىن 70 ملن تەڭگەنى قىرعىز تاراپى ازسىنىپ ءجۇر.
تالاستىڭ 80% سۋى قىرعىز جەرىندە باستاۋ الادى, قازاقستاندا جامبىل وبلىسىنىڭ جەرىمەن وتەدى. وبلىستىڭ قاجەتتىلىگى جىلىنا 3 ملرد تەكشە مەتر سۋ. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى تالاس جانە شۋ وزەندەرى بويىنشا قىرعىز رەسپۋبليكاسىمەن پالەندەي پىكىر قايشىلىعى جوق دەيدى. جالپى, بۇل كەلىسىم بىشكەكتەگى بيلىككە س.جەەنبەكوۆتىڭ كەلۋىمەن بايلانىستىرۋعا بولاتىن شىعار. سەبەبى وسىعان دەيىن 2010 جىلى قىرعىز ەلىندەگى كيروۆ سۋ قويماسى جارىلىپ, تارازدى سەل الماق دەگەن سىبىس كونە شاھاردىڭ تۇرعىندارىن ءبىراز ابىگەرگە سالعان ەدى. ال 2013 جىلى كوكساي اۋىلىنىڭ حالقى جامبىلعا بارار كانالدىڭ سۋىن جاۋىپ, جەر بولىنىسىنە قارسىلىعىن ءبىلدىردى.
دەگەنمەن, ەكى جاقتى دا ويلاندىراتىنى قازىر باسقا ماسەلە. بولجام بويىنشا ححI عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي شۋ وزەنىنىڭ سۋى 25%-عا, تالاستىڭ سۋى 40%-عا ازايىپ كەتۋى مۇمكىن. سەبەبى باستاۋداعى مۇزدىقتار جاھاندىق جىلىنۋ پروتسەسىنىڭ اسەرىنەن ەرىپ جاتىر.
الەمدىك پراكتيكا. دۇنيە جۇزىندە ترانسشەكارالىق وزەندەر تۋرالى 290-عا جۋىق قۇجات بار ەكەن جانە بۇل سالادا سۋدى بىرلەسە وتىرىپ پايدالانۋدىڭ بىرنەشە وڭ تاجىريبەسى بار. ماسەلەن, ەۋروپادا 10 ەلدى باسىپ وتەتىن دۋناي بويىنشا كەلىسىم 1948 جىلى جاسالدى. وسى جانە وزگە دە قۇجاتتاردا وزەندەرگە زيان كەلتىرمەۋ, سۋدى بىرلەسىپ قولدانۋ, وزەنگە زاقىم كەلتىرگەن تاراپ ونى تازالاۋعا قاراجات بولەدى دەگەن سەكىلدى پرينتسيپتەر جازىلعان. رەين وزەنىن قولدانۋ بويىنشا دا ونىڭ بويىنداعى ەلدەر ۇنەمى كەزدەسىپ وتىرادى. ولار سۋدى قالاي ءبولۋ دەگەن سۇراقتان ءارى جىلجىپ, رەيننىڭ تازالىعىن قالاي قامتاماسىز ەتەمىز دەگەن ماسەلەگە كەلگەن. وسى ماقساتتا وزەن بويىندا شۆەيتساريادان سولتۇستىك تەڭىزگە دەيىن 9 ستانسا سالىندى. ولار سۋ ساپاسىن ۇنەمى جاريالاپ وتىرادى. ۇلگى الارلىق تاجىريبە تەك دامىعان ەلدەردە عانا ەمەس, دامۋشى ەلدەردە دە بار. كەزىندە ەفيوپيا ءنىل وزەنىنىڭ بويىندا سۋ بوگەنىن سالماق بولادى. ءنىل ساعاسىندا جاتقان مىسىرعا بۇل باستاما ۇنامايدى. بۇلارعا سۋدان قوسىلىپ, ءۇش تاراپ اتالعان سۇراقتىڭ شەشىمىن تابا الماعان. باتىس ەلدەرى, حالىقارالىق ۇيىمدار اراشا ءتۇسىپ, كومەكتەسۋگە تىرىسادى. الايدا, سوڭىندا ءبارىبىر ءۇش ەلدىڭ وكىلدەرى سۋ مەن ەنەرگيانى ءادىل ءبولۋدىڭ جولىن وزدەرى تابادى. اقش پەن كانادا قوس ەلدىڭ اراسىنداعى بىرنەشە وزەندى ءادىل پايدالانىپ كەلە جاتقانىنا 100 جىلدان استى. ياعني, حالىقارالىق تاجىريبەگە سۇيەنسەك, ترانسشەكارالىق وزەن ماسەلەسىن شەشۋدە امبەباپ ءادىس جوق, الايدا كەلەسىدەي ۇستانىمدار بار. كەلىسىم بىرجاقتى قابىلدانباۋى ءتيىس, قۇجاتتا سۋدىڭ بويىندا جاتقان بارلىق ەلدىڭ مۇددەسى ەسكەرىلۋى قاجەت. كەرەك كەزدە داۋدى شەشۋگە حالىقارالىق ۇيىمدار دا ۇلەسىن قوسۋى مۇمكىن. سۋ ديپلوماتياسى حالىقارالىق قۇقىققا نەگىزدەلگەندە عانا ءساتتى بولادى. ترانسشەكارالىق وزەننىڭ تازالىعى, سۋ قۇرامىنىڭ ساپاسى – قازىر ەڭ ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى.
نۇرمۇحامەد بايعارا,
«Egemen Qazaqstan»
