كاسپي – دوستىق تەڭىزى
بىلتىر تامىز ايىندا كۇللى الەم قازاق دالاسىنا كوز تىگىپ, كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى انىقتالعان كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەسىن كۇتكەندىگى بەلگىلى. اقتاۋ قالاسىنداعى سامميتتە قازاقستان, ازەربايجان, يران, رەسەي جانە تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتتەرى 20 جىلعا سوزىلعان كەلىسسوزدەرگە نۇكتە قويىپ, نۇرسۇلتان نازارباەۆ «كاسپي تەڭىزىنىڭ كونستيتۋتسياسى» دەپ سۇيىنشىلەپ اتاعان ماڭىزدى ستراتەگيالىق قۇجاتقا قول قويىلدى.
ول كونۆەنتسيا كاسپي تەڭىزىندەگى ۇلتتىق ايماقتاردىڭ, قۇقىقتىق تالاپتارى مەن ەگەمەندىكتىڭ ارا-جىگىن اجىراتۋ, قويناۋىن پايدالانۋ, ترانزيت جانە تاسىمالداۋ, سۋاستى قۇبىرلارى مەن بايلانىس جەلىلەرىن جۇرگىزۋ قۇقىقتارىن, تابيعي ورتاسى مەن بيولوگيالىق رەسۋرستارىن قورعاۋعا بايلانىستى ماسەلەلەردى قامتىدى. وعان قوسا, قازىرگى زامانعى قاۋىپتەر مەن قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋ, توتەنشە جاعدايلاردى ەسكەرتۋ جانە جويۋ, كاسپي ماڭى ەلدەرىنىڭ اسكەري قىزمەتى تۇرعىسىندا قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە باسا نازار اۋدارىلدى.
بۇل ماسەلەلەردەن بولەك, كاسپي تەڭىزىنىڭ قويناۋىنداعى ەن بايلىق ءۇشىنشى مەملەكەتتەردىڭ كوزقۇرتىنا اينالىپ, وسى ستراتەگيالىق ولكەگە ىقپالىن جۇرگىزۋگە قۇمارتقاندار از بولعان جوق.
– كونۆەنتسياعا سايكەس, كاسپي تەڭىزىنىڭ ايدىنى ءتۇرلى تارتىپتەگى ايماقتارعا بولىنەدى. تاراپتار سىرتقى شەكاراسى مەملەكەتتىك شەكارا مارتەبەسىنە يە 15 تەڭىز ميلىنەن اسپايتىن كولەمدە اۋماقتىق سۋدى بەكىتتى. اۋماقتىق سۋلارعا ءار مەملەكەت تەك كاسىپ ەتۋ قۇقىعىنا يە ون ميلدىك بالىق اۋلاۋ ايماعى شەكتەسەتىن بولادى. كونۆەنتسيا دەپوزيتاريى بولىپ تابىلاتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى بەسىنشى راتيفيكاتسيالىق گراموتانى العان كۇننەن باستاپ كۇشىنە ەنەدى, – دەدى زاڭ جوباسى بويىنشا بايانداما جاساعان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بەيبىت اتامقۇلوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, كاسپي كەلىسسوزى شەڭبەرىندە جوعارى دەڭگەيلى – 5, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ دەڭگەيىندە 7 كەزدەسۋ, كونۆەنتسيانى ازىرلەۋ بويىنشا جۇمىس توبىنىڭ 52 وتىرىسى, سونداي-اق ءارتۇرلى فورماتتاعى وننان استام رەسمي جانە بەيرەسمي باسقوسۋلار وتكەن.
كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنىڭ رەتتەلۋى كوپتەگەن جىلدار بويى جاعالاۋ ماڭى مەملەكەتتەرىنىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارىنىڭ اراسىندا نەگىزگىلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ كەلگەندىكتەن, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ۇسىنىستارى مەن باستامالارىن تاراپتار جوعارى باعالادى.
وسى ورايدا سەنات توراعاسى دا بۇل كەلىسسوزدەردىڭ وڭايعا سوقپاعاندىعىن اتاپ ءوتتى.
– سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى 20 جىل بويى كەلىسسوزدەر وتكىزىپ كەلدى. اقىرى بەس مەملەكەت وڭ ناتيجەگە قول جەتكىزدى. سوندىقتان مۇنى تاريحي وقيعا دەپ ەش كۇمانسىز ايتۋعا بولادى, – دەدى ق.توقاەۆ.
تەڭىزدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنىڭ انىقتالۋى قاۋىپسىزدىك, ەكونوميكا سالالارىمەن قاتار ەكولوگيالىق تۇرعىدا دا ماڭىزدى بولىپ وتىر. ويتكەنى الەمدىك بەكىرە قورىنىڭ باسىم بولىگى ساقتالعان سۋ ايدىنىن قورعاۋ ستراتەگيالىق مىندەت بولىپ سانالادى.
«Egemen» كوتەرگەن ماسەلە – سەناتورلار نازارىندا
جالپى وتىرىستا سەناتورلار ءماجىلىس ماقۇلداعان «2014 جىلعى 29 مامىرداعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا وزگەرىس ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى», «ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ءۇشىنشى مەملەكەتتەرمەن, حالىقارالىق ۇيىمدارمەن نەمەسە حالىقارالىق ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەرمەن حالىقارالىق شارتتارى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» جانە تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ تەرروريزمگە جانە ەكسترەميزمنىڭ وزگە دە زورلىق-زومبىلىق كورىنىستەرىنە قارسى كۇرەستى جۇزەگە اسىراتىن قۇزىرەتتى ورگانداردى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋدەگى ىنتىماقتاستىعى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارىن تولىعىمەن قابىلدادى. اتالعان ماسەلەلەر بويىنشا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بەيبىت اتامقۇلوۆ پەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى نۇرعالي بىلىسبەكوۆ بايانداما جاسادى. وسى ماسەلەلەر بويىنشا تالقىلاۋلارعا قاتىسقان دەپۋتاتتار كەز كەلگەن كەلىسسوزدەر مەن كەلىسىمدەردە ۇلتتىق مۇددەلەردى بارىنشا ەسكەرۋ كەرەكتىگىن نازارعا الدى.
ال جالپى وتىرىستىڭ سوڭىنا قاراي ورتالىق اتقارۋشى ورگانداردىڭ باسشىلارىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان سەناتورلار قورشاعان ورتا مەن جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ جانە براكونەرلىككە قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋ, الىس-جاقىن ەلدەردەگى مۇراعاتتارعا ىرگەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, تاريحىمىزدىڭ اسىل قازىنالارىن قازاق جەرىنە اكەلۋ, مەنشىككە قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا قارسى ءىس-قيمىل بويىنشا ۇيىمداستىرۋشىلىق, پروفيلاكتيكالىق, ءتۇسىندىرۋ جانە باسقا دا شارالاردى كۇشەيتۋ, ونىڭ ىشىندە مال ۇرلىعىنىڭ الدىن الۋعا باسىمدىق بەرۋ, تۇركىستان وبلىسى ورداباسى اۋدانىندا كىرەبەرىس تەمىرجولدارىن سالۋ جانە قاراعاندى وبلىسىنداعى شاحان كەنتىنە سالىناتىن ورتالىق قازاندىق قۇرىلىسىنا قارجى ءبولۋ ماسەلەلەرىن كوتەردى.
ماسەلەن, سەناتور نۇرلان قىلىشباەۆ «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە بىرنەشە مارتە جازىلعان م ۇلىك جانە مال ۇرلىعى مەن ونىڭ الدىن الۋعا بايلانىستى جاساعان دەپۋتاتتىق ساۋالىنا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا كوپتەگەن جاريالانىمدار جانە الەۋمەتتىك جەلىلەردە بوتەن م ۇلىكتى ۇرلاۋدىڭ جيىلەپ كەتكەن فاكتىلەرى تۋرالى تالقىلاۋ سەبەپ بولعاندىعىن اتاپ ءوتتى.
– قىلمىستىق جولمەن الىنعان مۇلىكتى ساتىپ الۋدى جانە ساتۋدى جۇزەگە اسىراتىن توپ قۇرامىندا قىلمىس جاساعان ادامدارعا قاتىستى بوتەننىڭ مۇلكىن قايتالاپ ۇرلاۋ جاعدايلارى ءۇشىن جازانى قاتاڭداتۋ جونىندە شارالار بويىنشا ۇسىنىستار ەنگىزۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز. مال باسىن ەسەپكە الۋدى جانە بىردەيلەندىرۋدى كۇشەيتۋ (تاڭبالاۋ, سىرعالاۋ, چيپتەۋ) ۆەتەرينارلىق انىقتامالار مەن پاسپورتتاردى بەرۋدى قاتاڭ باقىلاۋعا الىپ, قاجەتتى شارالار قابىلداۋ قاجەت. ءتيىستى ورگاندار كۇدىكتىلەرگە قاتىستى نەعۇرلىم قاتاڭ بۇلتارتپاۋ شارالارىن قولدانۋ قاجەت. كوپ جاعدايدا كۇدىكتىلەرگە قاتىستى «ەشقايدا كەتپەۋ تۋرالى قولحات» نەمەسە «كەپىل» قولدانىلادى. وسى سەبەپتەن ۇرلىق جاساۋدا نەگىزدەلگەن كۇدىكتىلەردىڭ 5 مىڭنان استام ادام بوستاندىقتا قالۋدا. قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى مەكەمەلەرىنەن بوساتىلعان ادامداردى الەۋمەتتىك بەيىمدەۋ جانە وڭالتۋ جونىندەگى پروباتسيا قىزمەتىنىڭ جۇمىسىن كۇشەيتۋ قاجەت, – دەدى ن.قىلىشباەۆ ءوزىنىڭ ۇكىمەت باسشىسى باقىتجان ساعىنتاەۆقا جولداعان ساۋالىندا.
سەرىك ابدىبەك,
«Egemen Qazaqstan»
