ءاسىلى, اڭىز دا اقيقاتتان باستاۋ الاتىن ءبىر شىراق. ول عاسىرلاردىڭ داۋىلدارىندا وشپەي, ۇرپاقتان ۇرپاقتىڭ كوكەيىندە كوركەمدەلۋ ارقىلى بۇگىنگى كۇنگە جەتتى. نەگىزىنەن, اڭىز بويىنشا دا, تاريحشىلاردىڭ بولجامىنشا دا تايتوبە جەرىنىڭ اتاۋىنا بايلانىستى ءتۇرلى پىكىرلەر بار. الايدا, ءبارىنىڭ توعىسار ارناسى قازاقتىڭ قاسيەتىن ايشىقتايتىن, كەمەلدىگىن كورسەتەتىن ويعا كەلىپ سايادى. ەل اۋزىنداعى اڭىز بويىنشا, تايتوبەدە قالماقتىڭ ءبىر حانى تۇرىپتى دەيدى. ول ءبىر جەرگىلىكتى جۇرتتى جىلاتقان زالىم ەكەن. ءبىر كەمپىر سول قالماقتىڭ سيىرىن ساۋىپ كۇن كورەدى. كەمپىردىڭ باتىر بولعان توعىز ۇلى دا قالماقپەن سوعىستا شەيىت بولادى. الگى كەمپىر كۇن سايىن سيىر ساۋىپ وتىرىپ, بالالارىن ساعىنىپ ەگىلىپ جىلايدى ەكەن دەيدى. ءبىر كۇنى تايتوبەدەن ءبىر جىلان باسىن شىعارىپ, جىلاپ وتىرعان كەمپىرگە «جىلاما, اپا. ساعان كۇن سايىن وسىنداي التىن بەرىپ تۇرامىن. بالالارىڭا قۇران وقىت. ول ءۇشىن ساۋعان ءسۇتىڭدى كۇن سايىن ماعان بەرىپ تۇر» دەپ, اۋزىنداعى التىن تەڭگەنى كورسەتەدى. كەمپىر ويلانىپ, جىلاننىڭ تىلەگىن قابىل الادى. كۇندەردىڭ كۇنىندە الگى كەمپىر بالالارىنىڭ باسىنا الىپ كۇمبەز تۇرعىزادى. مۇنى بايقاعان قالماق حانى كەمپىردى ازاپتاي باستايدى. اۋەلى سىر اشپاعان ول كەيىننەن جىلانمەن بولعان وقيعانى قالماققا ايتىپ بەرەدى. بايلىققا كوزى تۇنعان حان ول التىندى ەندى ءوزى الماقشى بولىپ, وتباسىمەن بىرگە التىن تەڭگەلى جىلاندى كۇتەدى. ءتىپتى قارۋ اسىنىپ, ىنىنە ەرىتىپ ماي قۇيادى. حاننىڭ بۇل ارەكەتىنە اشۋلانعان جىلاننىڭ ۋىنان تالاي قالماق ولەدى. اقىرى, ءىس ناسىرعا شاپقان سوڭ, قالماق حانى ەلىنە كوشەدى. الگى جىلان حاننىڭ ءبىر قوشقارىنىڭ مۇيىزىنە ورالىپ, بىرگە كەتەدى. الايدا تالاس بويىنداعى قالىڭ قۇمعا جەتكەندە قۇم جيەگىنە قونىپ شىقپاق بولعان حاندى الگى جىلان شاعىپ ولتىرەدى. بۇل جەر كەيىننەن جىلاندى اتالىپ كەتەدى.
ءبىر قاراعاندا ەلەۋسىزدەۋ كورىنەتىن بۇل جەردىڭ تاريحى تىم تەرەڭدە ەكەنىن كوپشىلىك ايتادى. ءتىپتى تايتوبە مەكەنى ءوزىنىڭ بويىنا سىر جاسىرعان سۇڭعىلالىعىمەن دە تالايدى تامساندىرىپ تۇرعانداي. كەيبىر اڭىزدارعا ۇڭىلسەك, بۇل جەرگە جاۋگەرشىلىك زاماندا قىرۋار قازىنا كومىلگەن دەيدى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن وسى تايتوبەدە سول قازىنانى كۇزەتىپ الىپ ايداھار جاتقان كورىنەدى. ال ەندى كەلەسى ءبىر اڭىزدا مۇنداعى توبە استىندا زامانىندا ەلىنە قورعان بولعان باتىردىڭ جۇيرىك تۇلپارى كومىلگەن دەسەدى. تاعى بىردە, بۇل جەردىڭ تاي باتىردىڭ تۋعان جەرى ەكەنى ايتىلادى. تاي باتىر جورىققا شىعاردا وسى توبەنى ارقالاپ الىپ كەتپەكشى بولعاندا, بالاسىنىڭ قايراتى توبەنى اكەسىنىڭ ارقاسىنا سالۋعا جەتپەپتى دەيدى. قاي قيسىنعا سالساق تا, تايتوبە وتكەن تاريحىمىزدىڭ ءبىر بولشەگى ەكەنى ايدان انىق. تايتوبەنىڭ تاريحىن فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور جانعارا دادەباەۆ ءوزىنىڭ «تالاس اڭىزدارى» اتتى كىتابىندا بىلايشا باياندايدى. تالاس وزەنىنىڭ سولتۇستىك-شىعىسىنداعى ەل ءۇشىن قيىن زامان بولىپتى. مۇندا توعىز باستى ءبىر ايداھار پايدا بولىپ, ەلدىڭ مالى مەن جانىنا قاتەر تۋعىزىپتى. ايداھار ءوز تاماعىنا ەلدەن كۇن سايىن وتىز قويدىڭ قۇيرىعى مەن ءبىر قىز, ءبىر ۇل تالاپ ەتەدى ەكەن. سودان حالىق قۇدايعا جالبارىنىپ, ايداھاردان قۇتقارۋىن جالىنىپ سۇرايدى. قۇداي ەلدىڭ تىلەگىن قابىل الىپ, ەلدىڭ ورتاسىنان كۇشتى, قۋاتتى تاي دەگەن باتىردى شىعارادى. قانشا كۇن, قانشا ءتۇن ايقاسسا دا تاي باتىر ايداھاردى جەڭە المايدى. باتىر ايداھاردىڭ ءبىر باسىن شاپسا, قايتادان جاڭا باس پايدا بولا بەرىپتى. ابدەن شارشاعان باتىرعا جاراتۋشى قايتادان كۇش بەرگەندە, ول الماس قىلىشىمەن ايداھاردىڭ توعىز باسىن تۇگەلدەي شاۋىپ تۇسىرەدى. الايدا حالىق ايداھاردان قۇتىلعانمەن, تاي باتىردى امان ساقتاپ قالا المايدى. شايقاس كەزىندە وتىز جەرىنەن جارالانعان باتىر دا دۇنيە سالادى. حالىق تاي باتىردى اق جۋىپ, ارۋلاپ جەرگە قويىپ, توپىراق سالادى. كەيىن بۇل ۇلكەن توبەگە اينالىپ, تايتوبە اتالىپ كەتىپتى دەيدى.
الىستان مەنمۇندالاپ كورىنەتىن قاراپايىم توبەنىڭ اڭىز ايتقان تاريحى وسىنداي. قالاي بولعاندا دا, بۇل جەردىڭ تاريحي ەستەلىك ەكەنى ايان. ال, تامابەك اۋىلى تۇرعىندارىنىڭ ايتۋىنشا, جوڭعار شاپقىنشىلىعى تۇسىندا جەرگىلىكتى جۇرت سول توبەنىڭ باسىنا شىعىپ جاۋدى باقىلاعان ەكەن. ءتىپتى, اۋىل تۇرعىنى, ۇزاق جىلدار بويى ۇستازدىق قىزمەت اتقارعان زەينەتكەر امانجول تىمباەۆتىڭ سوزىنشە, ەجەلگى كەزەڭدەردە بۇل جەر ساقتاردىڭ ورداسى بولىپتى. «تاريحي دەرەكتەر ساقتاردىڭ ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىن مەكەندەگەنىن راستايدى. تايتوبەنىڭ استىندا شاعىن قالاشىقتىڭ ورىنى بولۋى مۇمكىن. ءالى كۇنگە دەيىن بۇل ماڭنان كونە قىش قۇمىرالاردىڭ سىنىقتارى, ءتۇرلى تۇرمىستىق زاتتارعا ۇقساس دۇنيەلەردى تابۋعا بولادى. سونىمەن قاتار, كەزىندە اۋىل تۇرعىندارى بۇل توبەدەن قىلىش, كەزدىك سياقتى قۇندى جادىگەرلەردى تاۋىپ العاندىعىن ءبىر-بىرىنە تاڭداي قاعىسا ايتىپ وتىراتىنىن بىلەمىن. مەنىڭ دە وسىنداي بىرقاتار دۇنيەلەردى كەزدەستىرگەنىم بار. بىراق ول تۋرالى ناقتى دەرەكتەر جوق», دەيدى اۋىل تۇرعىنى. جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ايتۋىنشا, كەزىندە ۇلكەن كىسىلەر تايتوبە ماڭىنان بالبال تاستاردى ءجيى كورەتىن بولعان ەكەن. وكىنىشكە قاراي, ەشكىم دە بۇل تاريحي جادىگەرلەردى جيناپ, ءتيىستى جەرلەرگە وتكىزبەگەن. ودان بەرى دە تالاي ۋاقىت ءوتتى. ۋاقىتتىڭ جەلى, سەلى سول قۇندى جادىگەرلەردى وزىمەن بىرگە تۇڭعيىققا الا كەتكەندەي كورىنەدى. بالكىم, توپىراق ءجۇزىن جاسىرعان تالاي تاريحتىڭ وسىندا بولۋى دا عاجاپ ەمەس.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا ء«بىز – ۇلانعايىر جەرى مەن اسا باي رۋحاني تاريحى بار ەلمىز. ءاربىر حالىقتىڭ, ءاربىر وركەنيەتتىڭ بارشاعا ورتاق قاسيەتتى جەرلەرى بولادى, ونى سول حالىقتىڭ ءاربىر ازاماتى بىلەدى. بۇل – رۋحاني ءداستۇردىڭ باستى نەگىزدەرىنىڭ ءبىرى», دەگەن بولاتىن. بۇگىنگى تالاس اۋدانىنىڭ تامابەك اۋىلىنداعى تايتوبە جەرىندە ەستە جوق ەسكى زامانداردا ءبىر تىرشىلىكتىڭ بولعانى تالاس تۋدىرماسا كەرەك. الىستان كىشكەنە توبە بولىپ كورىنگەنمەن, ونىڭ ۇستىنە شىققان ادامعا كوپتەگەن ەلدىمەكەندەر الاقانداعىداي بولىپ كورىنەدى. سوندىقتان دا جاۋگەرشىلىك زاماندا بۇل توبەنىڭ شاپقىنشىلاردى باقىلايتىن ورىن بولعانى دا راس بولسا كەرەك. ال, بۇل جەردىڭ نەلىكتەن تايتوبە اتالعانى تۋرالى دەرەك ەل اۋزىندا اڭىز تۇرىندە ساقتالعان.
اۋليەاتا وڭىرىندە اقيقاتى الماس قىلىشتاي تاريحي جەرلەر كوپ. ماسەلەن ت.رىسقۇلوۆ اۋدانى اۋماعىنان ەجەلگى قۇلان قالاشىعى تابىلىپ, مۇندا قازبا جۇمىستارىنىڭ جۇرگىزىلگەنى بارشاعا ايان. سول سياقتى جۋالى اۋدانىنىڭ ىرگەسىندەگى ەجەلگى باركۋاب قالاشىعىنىڭ تابىلعانى جايلى اقجولتاي حابار دا كوپشىلىككە سۇيىنشىلەنگەن بولاتىن. ەندىگى جەردە تايتوبە جەرىنە دە قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلسە, تالاي تاريحتىڭ تاڭبالاناتىنى ءسوزسىز ەدى. بۇل تۋرالى جامبىل وبلىستىق مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنا قاراستى «تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ» ديرەكتسياسىنىڭ ءبولىم باسشىسى, ارحەولوگ ساۋران قاليەۆتان سۇراعانىمىزدا, ازىرگە تايتوبە تۋرالى ەشقانداي دەرەكتىڭ جوقتىعىن ايتتى. ەگەر تايتوبە مەكەنى زەرتتەلىپ, ءتيىستى مالىمەتتەر جيناقتالسا, بۇگىندە تۋريزم سالاسىن دامىتۋعا ەرەكشە بەلسەنە كىرىسكەن اۋليەاتا ءوڭىرىنىڭ تاعى ءبىر تاريحي ايماعى رۋحاني اينالىمعا شىعار ەدى...
حاميت ەسامان,
«Egemen Qazagstan»
جامبىل وبلىسى
