دەپۋتات شەتەلدەگى ارحيۆتەردىڭ ەڭ ماڭىزدى بولىگى ورنالاسقان ەلدەر مەن باستى نازار اۋدار اۋدارىلۋ كەرەك ماسەلەلەردى اتاپ ءوتتى.
«شەتەلدەگى ارحيۆتەردى قازاقستانعا اكەلۋدىڭ قامىن جاساۋدا باستى نازاردا ۇستايتىن ەلدىڭ ءبىرى — قىتاي. جازبا تاريحىنىڭ ۇزاقتىعىمەن جانە ساقتالعان قىرۋار تاريحي ارحيۆتەردىڭ مولدىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن قىتاي ەلىندە ساقتاردان, عۇنداردان, ۇيسىندەردەن قالعان مۇرالار, قازاق ۇلتىنا قاتىستى دەرەكتەر وتە مول.
اتاپ ايتقاندا, پەكيندەگى گۋگۇن مۇراجايىندا, سيان, ىشكى موڭعولدا (وردوس, حۋت-حوت), شينجياڭدا (تۇرفان, ءۇرىمجى, التاي, ىلە) قازاققا جانە قازاق ۇلتىن قۇرايتىن ەتنوستارعا قاتىستى قانشاما دەرەكتەر جاتىر. قىتايدى ايتساق, كوبىمىزدىڭ كوز الدىمىزعا تاريحي جازبالار ەلەستەيدى. الايدا, قىتايداعى جارتاس سۋرەتتەرىندەگى, ماڭگىتاستارداعى, كونە ەسكەرتكىش, كونە قورىمدارداعى قازاققا جانە قازاق ۇلتىن قۇرايتىن ەتنوستارعا قاتىستى زەرتتەلمەي جاتقان تاقىرىپتار از ەمەس. ءۇيسىن قابىرلەرىنىڭ دەنى جانە ەڭ ۇلكەندەرى شينجياڭداعى ىلە وڭىرىندە جاتىر» - دەدى ول.
سونىمەن قاتار كونە زاماندا جاۋقازىندارىمىزعا ارقاۋ بولعان يدەيانىڭ استارىنا تەرەڭىنەن ءۇڭىلۋ كەرەكتىگىن العا تارتتى.
«يمپەراتور تاڭ تاي-تسزۋن ەسكەرتكىشىنىڭ جانىنداعى تۇركىلەرگە قاتىستى ءمۇسىن, بالبالتاستارعا ءبىز ءالى تولىق نازار اۋدارعانىمىز جوق. بەسىنشى عاسىردا عۇندار قۇرعان مەملەكەت — شيا پاتشالىعىنا قاتىستى دەرەكتەردى زەرتتەپ, ولار نە ءۇشىن ءچاڭان (چانان) قالاسىن استانا جاسادى, نە ءۇشىن ءچاڭاندا جىلقىنىڭ ءمۇسىنىن ورناتادى؟ «اتتىڭ عۇندى تارپۋى» دەگەن مۇسىنگە ارقاۋ بولعان يدەيانىڭ تاريحي استارى نە؟ – دەگەن ماسەلەلەرگە ۇلتتىق تاريحىمىز تۇرعىسىنان تولىق ۇڭىلە المادىق.
XVIII-XIX عاسىرداعى تسين پاتشالىعىنىڭ مۇراعاتتارىنداعى قازاق تاريحىنا قاتىستى جازبا دەرەكتەر وتە مول. تەك قىتايداعى ءبىرىنشى تاريحي مۇراعاتىندا ساقتالعان قازاق تاريحىنا قاتىستى قۇجاتتاردىڭ جالپى سانى 7000 – نان اسادى. قازىرگە دەيىن سونىڭ 3/1 عانا جارىق كوردى دەۋگە بولادى.
تسين ديناستياسى كەزىندەگى ارحيۆتەردىڭ كوبى الدىمەن ءمانجۋر تىلىندە جازىلىپ, كەيىن قىتاي تىلىنە اۋدارىلعان. قىتايداعى ارحيۆتەردى اقتارۋدا تەك قىتاي ءتىلىن ءبىلۋ ازدىق ەتەدى. كەرىسىنشە قىتاي ءتىلىن, كونە قىتاي جازۋىن جەتىك بىلۋىمەن قاتار, ءمانجۋر ءتىلىن بىلەتىن مامان اۋاداي قاجەت. جاڭا قىتاي جازۋىمەن اۋدارىلعان ارحيۆتەردى قىتاي ءوز مۇدەسىنە بەيىمدەپ اۋدارىپ جىبەرەدى. سوندىقتان ءتۇپ نۇسقانى قاراۋ كەرەك».
ءسوز سوڭىندا دەپۋتات قىتايداعى تاريحي دەرەكتەردى سۇرىپتاۋدا 5 ناقتى ماسەلەنى كوتەردى.
«بىرىنشىدەن, قازاقستانداعى جانە قىتايداعى تاريحتان حابارى بار, قىتاي, ءمانجۋر تىلدەرىن جەتىك بىلەتىن مامانداردى ۇيىمداستىرىپ, ولاردىڭ قازاقستان تاريحشىلارىمەن تىزە قوسا جۇمىس جاساۋىنا مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك. بۇلاردىڭ اراسىندا ءتىل ماماندارى, مادەنيەت زەرتتەۋشىلەرى, ارحەولوگتار بولسا, ءتىپتى قۇبا قۇپ.
ەكىنشىدەن, قازاقستانعا قىتاي ارحيۆتەرىندەگى دەرەكتەردىڭ ءىشىناراسى ورىسشادان اۋدارىپ الۋ جولىمەن جەتتى. الايدا, رەسەي زەرتتەۋشىلەرى قىتاي ارحيۆتەرىندەگى قازاق رۋ, تايپالارىنىڭ اتىن ءوز بىلگەندەرىنشە وقىپ, ءوز ءتىلىنىڭ فونەتيكالىق زاڭدىلىقتارىنا بەيىمدەپ جازدى. ونى كەيىن قازاق تىلىنە اۋدارعاندا, كوبىنىڭ ءوڭى وزگەرىپ, اتاۋلار ءار ءتۇرلى الىنىپ كەتتى. مىنە وسى قاتەلىكتەردى تۇزەتۋ جانە ەجەلگى ەتنوستاردىڭ اتىن, كىسى ەسىمدەرىن دۇرىس الۋ ءۇشىن تاريحي جازبالارداعى يەروگليفتى ەرتە زامانداعى فونەتيكاسىنا قايتارىپ, قازاق تىلىنە قايتا اۋدارۋدى ويلاستىرعان ءجون. اۋدارۋ بارىسىندا قازاق ءتىلىنىڭ فونەتيكالىق وزگەرىستەرىن ەسكەرۋدى دە نازاردان قاعىس قالدىرماعان دۇرىس.
ۇشىنشىدەن, «قىتاي تاريحنامالارىنداعى قازاققا قاتىستى دەرەكتەر», «26 تاريح» - سياقتى قىتاي قازاقتارى اۋدارعان نەمەسە قازاقستاندا اۋدارىلىپ, اينالىمعا تۇسكەن دەرەكتەر قىتاي تاريحنامالارىنداعى دەرەكتەردىڭ ازعانتاي بولىگى عانا. ال بەيرەسمي تاريحنامالارداعى, وردانىڭ قۇپيا شەجىرەلەرىندەگى دەرەكتەر تىپتەن كوپ. ولار بوياماسىزدىعىمەن, شىنايلىعىمەن قۇندى. سونىمەن قاتار, بۇل جازبالاردا تىلىمىزگە قاتىستى دەرەكتەر دە از ەمەس.
تورتىنشىدەن, قىتايداعى جازبا دەرەكتەرگە عانا سۇيەنىپ قالماي, كونە قورىمدارعا, قابىرلەرگە, ماڭگى تاستارعا, تاريحي ەسكەرتىشتەرگە, ءتىپتى جەر اتتارىنا دەيىن زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, ولاردىڭ جازباشا دەرەگىن, فوتوسۋرەت, بەينەبايانىن بىرگە جيناقتاۋ كەرەك. بۇل جەردە ۇكىمەت ارالىق كەلىسىم جاساپ, قىتاي-قازاقستان ارحەولوگتارى بىرلەسكەن عىلىمي زەرتتەۋ ەكسپەديتسياسى ۇيىمداستىرىلسا جانە ءۇيسىن قابىرلەرى سياقتى تاريحي ورىندارعا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزسە, نۇر ۇستىنە - نۇر بولار ەدى.
بەسىنشىدەن, قىتايداعى ارحيۆتەرگە, تاريحي جادىگەرلەرگە ۇڭىلگەندە كونە داۋىرگە بايلانىستى دەرەكتەردى ءشياننان (سيان), ال ورتا عاسىردان بەرگى دەرەكتەردى پەكيننەن ىزدەگەن دۇرىس. تۇرفان, دۋنحۋان وڭىرلەرىندەگى مىڭ ۇيلەردەن ۇلىبريتانياعا اكەتىلگەن تاريحي مۇرالاردى دا قىتاي تاريحىنداعى دەرەكتەردىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە زەرتتەۋدى دە قاراستىرۋ كەرەك» - دەدى ول.
