30 قاڭتار، 2019

Búrkemelengen aqıqat nemese shıfrlar، kiltsózder، kodtar álemi

132 رەتكورسەتىلدى

Shıfrlar، kiltsó؛zder، kodtar kó؛binese detektıv، tyńshylar tý؛raly shyǵarmalarda já؛ne shym-shytyryq oqıǵalardy sıpattaý؛ barysynda kó؛p kezdesedi. Biraq avtorlar kó؛bine usaq-tú؛ıekke má؛n bermeı، mańyzdy aqparat nemese keıipkerdiń aıaq astynan qyraǵylyq tanytý؛y، boljam jasaý؛y arqyly má؛selelerdi sheshý؛in kó؛rsetedi.

Esterińizde bolsa، Edgar Ponyń «؛Altyn qońyz»؛ atty á؛ńgimesinde basty keıipker shıfrlanǵan qujatty oqyp، onyń sheshimin tapqanda qaraqshy kapıtan Kıdtyń qazynasyna jol ashylady. Maǵynasy joq sıfrlar men sımvoldardan turatyn shıfrdyń sheshimin tabý؛daǵy basty keıipkerdiń oı baǵyty، taldaý؛lary men gıpotezalary «؛qarapaıym almastyrý؛ shıfri»؛ dep atalady. Tipti osy á؛ńgime jaryqqa shyqqan 1843-jyldyń ó؛zinde ol sondaı keremet dep sanalmaǵan. Degenmen bul á؛ńgime krıptografıalyq jú؛ıeni sıpattaý؛dyń alǵashqy ú؛lgileriniń biri bolǵandyqtan oqyrmandardyń zor qyzyǵý؛shylyǵyn tý؛dyryp، ó؛te tanymal boldy. ؛

Qazirgi zaman á؛debıetinde osy baǵytta jazylǵan eń tanymal shyǵarma Den Braý؛nnyń «؛da Vınchı kody»؛ já؛ne osy shyǵarmada qoldanylǵan «؛atbash»؛ shıfri sıaqty. Atbash &ndash؛ qarapaıym shıfr، shıfrlaý؛ erejesi á؛ripterdi aý؛ystyrý؛ arqyly jú؛zege asady. Atbash só؛ziniń shyǵý؛ tarıhyna keletin bolsaq: ol ıvrıttegi birinshi، sońǵy، ekinshi já؛ne sońǵysynyń aldyndaǵy á؛ripterdi qosqanda shyqqan só؛z («؛alef»؛، «؛tav»؛، «؛bet»؛ já؛ne «؛shın»؛).

Biraq oqyrmandy qyzyqtyrý؛ ú؛shin shıfrlar، kiltsó؛zder، kodtar qoldaný؛ bir bó؛lek te، ó؛z basyna tú؛sken aý؛yrtpalyqty، qıynshylyqty، sol kezde aıta almaıtyn shyndyqty shyǵarmasynda jasyryp berý؛، keıin bolashaqta oqyrmandar ony shesher nemese ý؛aqyty kelgende aıtarmyn degen oımen jazý؛ basqa ná؛rse.

1969-jyly fransý؛z jazý؛shysy já؛ne kınorejıser Jorj Perek «؛La Disparation»؛ dep atalatyn tanymal romanyn jazady. Fransý؛z tilinde shyqqan bul romanda osy tilde eń kó؛p kezdesetin «؛e»؛ dybysy qoldanylmaǵan eken. Perek bul á؛reketke ne ú؛shin barǵan؟ Onyń ó؛z tarıhy bar. Perektiń ata-anasy soǵys kezinde qaza tabady: á؛kesi &ndash؛ maıdanda، al anasy &ndash؛ Osvensımde. Sondyqtan onyń romany eń qymbat jandaryn joǵaltqan avtor sıaqty، tildegi eń kó؛p qoldanystaǵy dybysty joǵaltady. Osy prınsıpke sá؛ıkes aǵylshyn، nemis، ıtalıan tilderine aý؛darylǵanda da «؛e»؛ dybysy tú؛sip qalady، al ıspanshaǵa aý؛darylǵan nusqada «؛a»؛ dybysyn tappaısyz. Roman orys tiline eki ret aý؛darylǵan. Valerıı Kıslov jasaǵan aý؛darmamen 2005-jyly jaryq kó؛rgen romanda da lıpogramatıkalyq tá؛sil tolyq saqtalady: orys tilinde eń kó؛p kezdesetin «؛o»؛ dybysy romanda qoldanylmaǵan. Aıtpaqshy، lıpogramatıkalyq ó؛leń degendi estý؛lerińiz bar bolar. Onyń maǵynasy: ó؛leńde á؛deıi bir nemese birnese dybysy bar só؛zder qoldanylmaıdy. Bul á؛dis ó؛z bastaý؛yn kó؛ne zamannan alady، grek aqyny Trıfıodor Gomerge eliktep ó؛ziniń «؛Odısseıasyn»؛ jazady، birinshi bó؛liminde «؛a»؛ dybysy bar só؛zder joq، ekinshisinde «؛b»؛ dybysy، só؛ıtip á؛r bó؛limde á؛lipbıge sá؛ıkes bir dybys qoldanylmaı jazylǵan eken. Mundaı tá؛jirıbeni Eý؛ropa aqyndary da jú؛zege asyryp kó؛rgen. Orys aqyndarynan G. Derjavın men A. Golenıshev-Ký؛tý؛zov lıpogramatıkalyq ó؛leń tá؛silimen jazǵan. Mysaly، Derjavınniń «؛Soloveı vo sne»؛ ó؛leńinde «؛r»؛ dybysy joq. Bulaı jazý؛ aqyndarǵa kó؛p qıyndyq tý؛dyrǵan، al onyń á؛seri joqtyń qasy، ó؛ıtkeni arnaıy aıtpasa adamdar ony baıqamaı da qalady eken.

Sonymen Jorj Perek romanynda «؛e»؛ dybysyn qoldanbaý؛ arqyly ó؛z janynyń kú؛ızelisin، qaıǵysyn kó؛rsetip، ata-anasyn joqtap، soǵysqa laǵynet aıtsa، soǵysta jaqyndaryn joǵaltqan basqa adamdarmen ó؛ziniń birge ekenin، olardy tú؛sinip qoldaıtynyn kó؛rsetse، orys jazý؛shysy Robert Shtılmark 1958-jyly shyqqan «؛Kalký؛tta murageri»؛ romanynyń 23-bó؛liminde «؛Ljepısatel، vor، plagıator»؛ degen só؛zderdi jasyryp qoıady. Bul só؛zder osy romannyń ekinshi avtory Vasılı Vasılevskı tý؛raly edi. Alǵashqy basylyp shyqqanda roman eki avtordyń esimderimen shyǵady da، ó؛te tanymal bolady. Biraq Robert Shtılmark bul romandy tek ó؛zi jazǵanyn، ekinshi avtordyń shyǵarmaǵa esh qatysy joq ó؛tirikshi ekenin 1959-jyly bolǵan sotta dá؛leldep shyǵady da، romannyń keıingi basylymdarynda tek Shtılmarktyń aty-jó؛ni turady. Shtılmark ekinshi avtordy nege qosty degen suraqtyń jaý؛abyn onyń ó؛mirbaıanyn oqyp otyryp tabý؛ǵa bolady. 1945-jyly tutqyndalyp، lagerlerde on jylyn ó؛tkizgen Shtılmark، 1950-jyly ó؛z jazasyn sol jaqta ó؛tep jatqan ury Vasılevskıdi kezdestiredi. Lagerdegi «؛avtorıtet»؛ V.Vasılevskııdiń Stalınge arnap roman jazyp، ó؛z ý؛aqytynan erterek bosap shyqqysy keletin armany bar edi. Sol armanyn Shtılmarkke roman jazý؛ǵa jaǵdaı jasaý؛ arqyly jú؛zege asyrmaq bolady. Shtılmark romandy 1 jyl 3 aıda bitiredi، Vasılevskı ony tú؛ptetip، barlyq ınstansıalardan ó؛tkizip jú؛rgende Stalın qaıtys bolady da، romandy jiberý؛ qajettiligi bolmaı qalady. Degenmen ó؛zinen erte bosap shyqqan Shtılmarkke ekeý؛iniń atynan romandy shyǵarý؛dy usynady، al eger olaı istemese، ó؛z adamdaryn jiberip ó؛ltirtetinin aıtady. Osydan seskengen Shtılmark romanǵa eki avtordyń aty-jó؛nin jazady. Biraq sońynda shyndyq jeńedi، tarıhty aldaı almaıtynymyzdyń osyndaı dá؛lelderi qaı kezde de ú؛mit otyn jaǵa beredi.

باننەر
سوڭعى جاڭالىقتار

سەكتوردى ساقاداي ساي قىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 11:31

اجەنىڭ ارقاسى

قوعام • بۇگىن، 08:39

ۇلاعاتتى ءومىر يەسى

ايماقتار • بۇگىن، 08:37

بىرىنشى راۋندتا-اق سۇلاتىپ سالدى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 08:36

ساڭلاقتار اتوي سالادى

قازاقستان • بۇگىن، 08:33

ادىلىم-اي، ادەكەم-اۋ!..

رۋحانيات • بۇگىن، 08:12

ادىلدىكتىڭ ءادىلى ەدى...

رۋحانيات • بۇگىن، 08:10

سوڭىندا جاقسى ءىزى سايراپ جاتىر

رۋحانيات • بۇگىن، 08:08

باقۇل بول، باۋىرىم!

رۋحانيات • بۇگىن، 08:07

سۇيەگى اسىل ادام ەدى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:05

ۇقساس جاڭالىقتار