ورتا عاسىرداعى ۇرلىق. وزگەنىڭ عىلىمي جەتىستىگىن جىمقىرۋ ورتا عاسىرلاردا قارقىندى جۇرگەن. ماسەلەن, ءسوز بولعان قىتايدان فرانتسۋزدىڭ يەزۋيت تاقۋاسى فرانسۋا حاۆەر د’ەنترەكول فارفوردىڭ جاسالۋ جولىن جاسىرىن الىپ شىققان. ونىڭ ءىسى فرانسۋا سونشالىق تاقۋا بولماعانىن كورسەتەدى. ال پورتۋگالدىق تەڭىزشىلەر ارابتاردىڭ تەڭىزدەگى كەمەنىڭ ورنىن انىقتايتىن قۇرالدارىن, جارىلعىش زاتتارىن ۇرلاۋعا اۋەس بولعان. ناپولەون بوناپارت كەزىندە ۇزدىك فرانتسۋز بولاتىن قۇيۋعا بايقاۋ جاريالايدى. ونى جاڭا فورمۋلا ۇسىنعان دا, اعىلشىن بولاتىنىڭ قۇرامىن ۇپتەگەن دە ۇتا الاتىن ەدى. ناتيجەسىندە, بايگەنى اعىلشىن بولاتىنىڭ فورمۋلاسىنا «زاڭسىز قول جەتكىزگەن» 24 جاسار فريدريح كرۋپپ جەڭەدى.
وندىرىستىك تىڭشىلىق سول زامانداردا بىرنەشە ماقساتتا جۇرگىزىلدى: ۇلكەن عىلىمي ىزدەنىسكە قاجەت قاراجات پەن ۋاقىتتى ۇنەمدەدى, ءونىم بىرنەشە ەسە ءوستى نەمەسە تاۋار ساپاسى ارتتى, ساۋدا ەسەلەندى, باسەكەلەستى شىعىنعا ۇشىراتتى, وسىنىڭ ءبارى ۇلكەن پايدا اكەلدى. ەۋروپادا كاپيتاليستەر, بۋرجۋازيا قالىپتاسا باستاعاندا ءوز ءوندىرىسىن دامىتۋ ءۇشىن تىڭشىلىققا جۇگىنگەندەر از بولمادى. ورتا عاسىرلاردا قالالاردا تىڭشىلاردىڭ كەزىپ ءجۇرۋى قالىپتى جاعداي ەدى جانە ونى بىلگەن كاسىپكەرلەر ءوز زاۋىتتارىنىڭ قۇپياسىن بارىنشا جاسىرۋعا, قورعاۋعا تىرىستى.
حح عاسىر. اقش پەن كسرو. ءوندىرىستى دامىتۋ ماقساتىندا تىڭشىلىق جاساۋ حح عاسىردا ەرەكشە ۇدەي ءتۇستى. ول كەزدە تىڭشىلاردىڭ ماقساتى اقش بولدى. سەبەبى وندا يندۋستريا جاڭا دەڭگەيگە شىقتى. جاڭادان قۇرىلعان كەڭەس وداعى ءوز ەلىندە يندۋسترياليزاتسيا جۇرگىزۋ ءۇشىن زاڭدى-زاڭسىز جولدارعا جۇگىنگەنى ءمالىم. ماسەلەن, عاسىر باسىندا كەڭەس ەلى نيۋ-يوركتە Amtorg كومپانياسىن اشادى. ول امەريكالىق تاۋارلاردى ساتىپ الۋمەن اينالىستى, وعان قوسا, ەكونوميكالىق تىڭشىلىقتى دا قاتار جۇرگىزدى. ال 1960-70جج كەڭەس تىڭشىلارى گدر-دەگى ارىپتەستەرى ارقىلى شۆەيتساريالىق حيميك جان-پول سۋپەردىڭ كومەگىمەن كونكورد ۇشاعىنىڭ سىزبالارىنا, كوداك كومپانياسىنىڭ مالىمەتتەرىنە قول جەتكىزەدى. كەلەسى جوبا - گفر-دەگى كاسىپكەر ريحارد ميۋللەردىڭ قۇرامىنا 20 كومپانيا كىرەتىن ستس اتتى ءىرى بيزنەس-يمپەرياسى ەدى. ونىڭ استىرتىن مىندەتى ەۋروپادان كسرو-نىڭ وندىرىسىنە قاجەت مالىمەت ۇرلاۋ بولدى.
باتىس تا قاراپ قالماعان. 1960جج باسىندا كسرو-نىڭ اسكەري بارلاۋ قىزمەتىندە ىستەگەن پولكوۆنيك ولەگ پەنكوۆسكي اقش پەن بريتان بارلاۋشىلارىنا اسكەري ستراتەگيا, زىمىراندارعا قاتىستى 5500 قۇپيا قۇجاتتاردى بەرىپ جىبەرگەن. جالپى ىقلىم زامانداردان بەرى ءوندىرىس قۇپياسىن ۇرلاعاندار قاتتى جازالانعان. ايتالىق, سول قىتاي يمپەراتورلارى جىبەك قۇرتتاردى ۇرلاعانداردى بىردەن ءولىم جازاسىنا كەسكەن. ءسوز بولعان پەنكوۆسكيگە اتۋ ۇكىمى شىعارىلدى.
بيزنەس-تىڭشىلىق – ۇلكەن تابىس. تىڭشىلىق تەك مەملەكەتتەر اراسىندا عانا ەمەس, كومپانيالار اراسىندا دا ءجۇردى. ماسەلەن, 1980-90جج كومپيۋتەر مەن ەلەكترونيكا شىعاراتىن فرانتسۋزدىڭ Groupe Bull كومپانياسى اتاقتى IBM-نان, Volkswagen Opel-دەن, General Motors Ford كومپانياسىنان مالىمەتتەردى جىمقىردى دەگەن اقپارات بار. بۇگىن ءتۇرلى ماركاداعى كولىكتەردىڭ ديزاينى, تەحنولوگياسى وتە ۇقساس ەكەنىن ەسكەرسەك, وندا اۆتوگيگانتتار اراسىندا سىزبالارعا, اقپاراتتارعا استىرتىن بايگە ءجۇرىپ جاتقانىن بايقاۋ قيىن ەمەس.
2000جج تەحنولوگيالار تەز دامىپ, عىلىم ميللياردتاعان دوللار اكەلە باستاعاندا عىلىمي دەرەكتەر تىڭشىلار ءۇشىن نەگىزگى نىسانعا اينالدى. ولاردى «رۇقساتسىز سۇيرەپ كەتۋگە», ءتىپتى, سپۋتنيكتەر دە قولدانىلىپتى. رەسەيدىڭ فەدەرالدى قاۋىپسىزدىك قىزمەتى ەل ەكونوميكاسىنا كومەكتەسۋ ءۇشىن ءبىراز جىل اتالعان باعىتتا ىستەگەن ەكەن (قازىر دە سول جۇمىستار جالعاسىپ جاتسا, عاجاپ ەمەس). ماسەلەن, گەرمانيانىڭ ەنەرگەتيكالىق نارىعىنا كىرگىسى كەلگەن رەسەيلىك كومپانيالارعا كومەكتەسكەن نەمەسە نەمىستىڭ بالامالى ەنەرگيا سالاسىنداعى مالىمەتتەرىن اڭدىعان. مىنە, وسىلايشا جوعارى تەحنولوگياداعى اقپاراتتار شەت جاققا زاڭسىز ۇرلانعاننان گەرمانيادا جىلىنا 50 مىڭ جۇمىس ورنى جابىلىپ, ەكونوميكا 20 ملرد ەۋرو شىعىن كورەدى ەكەن. الايدا المان ەلى دە اي قاراپ جۇرمەپتى. گەرمانيانىڭ سىرتقى بارلاۋ قىزمەتى 1999-2006جج اراسىندا اۆستريادا ورنالاسقان شۆەيتساريانىڭ Sandoz, Panalpina, Bossard, Tecan, Habasit كومپانيالارىن اڭدىپ كەلگەن. ەگەر شۆەيتساريا الەمدەگى ەڭ يننوۆاتسيالىق مەملەكەتتىڭ ءبىرى ەكەنىن ەسكەرسەك, وندا گەرمانيا يندۋسترياسى كورشىسىنەن ءبىراز قۇپيا قۇجاتتاردى الىپ ۇلگەرگەن سياقتى.
الەمدى اڭدىعان قىتاي. سوڭعى جىلدارى وندىرىستىك تىڭشىلىق ساياساتىن ەڭ بەلسەندى جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ەلدىڭ ءبىرى – قىتاي. بۇرىندارى نىسان تەك رەسەي مەن اقش ەسەپتەلسە, قازىر قىتاي تىڭشىلارى قاي ەلدەن پايدالى تەحنولوگيا تاپسا, ونى سول جاقتان جىمقىرىپ كەتۋگە دايار. ماسەلەن, فرانتسيانىڭ «كروتال» زەنيتتىك-زىمىران كەشەنى, گوللانديانىڭ «گولكيپەر» كەمەدەگى زەنيتتىك-ارتيللەريا كەشەنى تۋرالى دەرەكتەر قولدى بولعان. ارينە, ول ءۇشىن تىڭشىلاردىڭ كەڭەيتىلگەن جۇيەسى, جەلىسى تارالعان. ماسەلەن, اۆسترالياعا قاشقان ەكى قىتاي ديپلوماتى سول ەلدە قىتايعا قاراستى 1000-عا جۋىق تىڭشى مەن «اقپارات بەرۋشى كىسىلەر» جۇمىس ىستەگەنىن حابارلاعان. اقش باسىلىمدارىنا سەنسەك, قىتايدا قازىر 202 تەحنولوگيانى ترانسفەرلەۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ ءبىر مىندەتى – شەت ەلدەن عىلىمي ماعلۇماتتار جيناۋ. وسى تاپسىرمانى ورىنداۋ ءۇشىن ءتۇرلى ءادىس-ءتاسىل قولدانىلادى ەكەن. امەريكالىق, ەۋروپالىق ءىرى كومپانيالاردا جۇمىس ىستەيتىن قىتاي عالىمدارىمەن بايلانىسقا ءتۇسۋ, شەت ەل عالىمدارىنا پارا بەرۋ, الەمنىڭ ەڭ ءىرى تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە ستۋدەنتتەر جىبەرۋ جانە تاعىسىن تاعىلار. Süddeutsche Zeitung باسپاسىنىڭ مالىمەتىنشە قىتاي وكىلدەرى گەرمانياداعى بۋندەستاگ مۇشەسىنە (دەپۋتات) ماڭىزدى ينسايدەرلىك اقپارات ءۇشىن 30 مىڭ ەۋرو ۇسىنعان. ياعني, ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن بارلىق امال ىسكە قوسىلۋى مۇمكىن.
جالپى قىتاي اقش تەحنولوگياسىن اشىق ءارى جاسىرىن ۇرلايتىن ەڭ ءىرى مەملەكەت. قىتاي كومپانيالارى امەريكالىق تاۋارلاردى كوشىرىپ, ەشبىر ليتسەنزياسىز ونىڭ ارزان ءتۇرىن سول اقش-تىڭ وزىنە 2 ەسە ارزان باعادا ساتاتىنى بار. سايكەسىنشە, باسەكەلەستەرىن شىعىنعا باتىرادى. الايدا كەي-كەزدەرى مالىمەتتەر تەك ۇرلانىپ قانا قويماي, باسەكەلەس كومپانيانىڭ IT-جۇيەلەرىن ىستەن شىعارىپ كەتەدى. 2009 جىلى Google, Adobe Systems, Yahoo سەكىلدى 20 كومپانياعا جاپپاي كيبەر شابۋىل جاسالعان. حاكەرلەر ۆيرۋس ارقىلى اتالعان IT-گيگانتتاردىڭ ىشكى جۇيەسىنە كىرىپ, اقپارات كوشىرگەن. كەيىننەن شابۋىلدى پەكيندەگى Elderwood Group جاساعانى بەلىگىلى بولدى (قىتاي ارمياسىمەن بايلانىسى بار).
جاقىندا اقش-تاعى زياتكەرلىك مەنشىكتى ۇرلاۋ بويىنشا كوميسسيا قىتاي ءوزىنىڭ وندىرىستىك تىڭشىلىعى ارقىلى امەريكاعا 600 ملرد دوللارداي شىعىن اكەلەتىنىن حابارلادى. اسىرەسە, كاليفورنياداعى سيليكون القابىندا جۇمىس ىستەيتىن عىلىمي قىزمەتكەرلەر, ينجەنەرلەر تىڭشىلار ءۇشىن قۇندى ولجا. ەگەر پەكين بارلاۋشىلارى قىتاي ۇلتىنىڭ وكىلدەرىن ارىپتەستىككە تارتىپ نە ولاردى ۇركىتەتىن بولسا, ماسكەۋ «جانسىزدارى» ادەتتە جەڭىل ءجۇرىستى قىزداردى پايدالانادى ەكەن. قوس تاراپتىڭ دا ماقساتى قۇپيا عىلىمي دەرەكتەرگە قول جەتكىزۋ.
ۇستالعاندار. قىتاي تىڭشىلارى اقش-تا بىرنەشە رەت ۇستالىپ, ولاردىڭ قانداي سالالاردى اڭدىعانى بەلگىلى بولعان. ول مۇناي, اسكەري ينجەنەريا, فلوت جانە باسقا دا باعىتتار. 2018 جىلى جەلتوقسان ايىندا اقش-تا 12 جىل تۇرىپ, امەريكالىق مۇناي كومپانياسىنان 1 ميلليارد دوللارعا قۇپيا مالىمەتتى قىتايلىق كومپانياعا ساتپاق بولعان حۋنتسزين تان ەسىمدى ازامات ۇستالدى. سونداي-اق, بىلتىر قىتايلىق مەملەكەتتىك كومپانيا اقش-تا جادى چيپتەرىن شىعاراتىن Micron كومپانياسىنان 900 فايل ۇرلاعان. ونى Micron-نىڭ بۇرىنعى قىزمەتكەرلەرى اپارىپ بەرگەن. تەگىن ەمەس ەكەنى انىق. Micron-نىڭ شىعىنى 8,75 ملرد دوللارعا باعالاندى. كەيىن United Technologies Research Center كومپانياسىندا ىستەپ, اقش-تىڭ جويعىش ۇشاقتارىنىڭ دۆيگاتەلى تۋرالى مالىمەتتى وتانىنا جىبەرىپ وتىرعان قىتاي ازاماتى ءىستى بولدى. ال 2018 جىلى قاڭتار-اقپان ايلارىندا امەريكا ارمياسىنا سۋ استى كەمەلەرى مەن راديوەلەكتروندى كۇرەس جوبالارىن ۇسىنعان جەكە كومپانيادان 614 گيگابايت اقپاراتتى قىتاي حاكەرلەرى ۇپتەپ كەتىپتى. ياعني, پايدالى مالىمەت قايدا بولسا, تىڭشىلار سوندا قولىن سالىپ وتىرعان. سايكەسىنشە, كەيىن ولاردى ءوز ەلىندە پايدالانادى. كەيبىر ساراپشىلار قىتاي ءوزىنىڭ 5-ءشى «ۇرپاقتاعى» سۋ جاڭا J-31 اسكەري جويعىش ۇشاعىن رەسەي, اقش, يزرايلدەن ء«وندىرىس باۋكەسپەلەرىنىڭ» سۇيرەپ اكەلگەن اقپاراتىنىڭ نەگىزىندە جاساپ شىقتى دەيدى.
بۇل حابارلار وندىرىستىك تىڭشىلىقپەن قىتاي عانا اينالىسادى دەگەندى بىلدىرمەۋى كەرەك. تەك اقش-تا جەرگىلىكتى مەديا جاقسى دامىعاندىقتان قۇپيا جاڭالىقتاردىڭ ءوزى جۋرناليستەرگە لەزدە ءمالىم بولىپ, كەيىننەن ول الەمگە تارايدى. وعان قوسا, بۇل مالىمەتتەر پرەزيدەنت ترامپتىڭ قازىر قىتايعا قىسىم كورسەتۋ ساياساتىمەن جاقسى ۇيلەسىپ كەتتى. باسقاشا ايتقاندا, پەكينگە جاريالانعان ساۋدا سوعىسىنا اقپاراتتىق قولداۋ. ايتپەسە, يندۋسترياداعى تىڭشىلىق ازايار ەمەس. مىسالى, بىلتىر جاڭا جىل الدىندا ماسكەۋدە اسكەري وندىرىستەگى مالىمەتتەردى اڭدىپ جۇرگەن جەرىنەن پول ۋيلانا ەسىمدى اقش ازاماتى ۇستالدى. 2014 جىلى رەسەيدىڭ يندۋستريالىق ورال ولكەسىندە ماشينا قۇراستىرۋ زاۋىتتارىنان قۇجات جيناعان ۋكراينا ازاماتى قۇرىقتالعان. ال 2015 جىلى نيۋ-يوركتە ميكروەلەكترونيكا مەن قوس ماقساتتاعى تەحنولوگيانى زاڭسىز تاسىعان 11 ادام 10 جىلدان 25 جىلعا دەيىن سوتتالدى. ونىڭ جارتىسى رەسەيلىكتەر. بۇل فاكتىلەر مەملەكەتتەر اراسىنداعى تىڭشىلىق ءالى كۇنگە بەلسەندى ءجۇرىپ جاتقانىن ايقىن كورسەتىپ وتىر. مۇنداي كۇرەس بارىسىندا ادال باسەكە, زاڭ تالاپتارىن ورىنداۋ, ليتسەنزيامەن تاۋار شىعارۋ, بيزنەس-ەتيكاعا ورىن جوق سياقتى كورىنەدى.
بيزنەس-گيگانتتار. كەزىندە الەمدىك ۇيالى تەلەفون نارىعىنىڭ 80 پايىزىن جاۋلاعان Nokia كومپانياسى touch screen تەحنولوگياسىنداعى سمارتفوندارعا وڭباي ۇتىلعان كوپتىڭ ەسىندە. سول ءۇشىن كوپتەگەن ءىرى كورپوراتسيالار جوعارى تەحنولوگياعا قول جەتكىزىپ, نارىقتاعى ورنىن ساقتاۋ ءۇشىن كەيدە زاڭدى اتتاپ وتۋگە دايار. 2018 جىلى Samsung وڭتۇستىك كورەيالىق Toptec كومپانياسى قىتايلىق باسەكەلەستەرگە OLED جانە يىلگىش ديسپلەي تەحنولوگياسىن ساتىپ جىبەرگەنى ءۇشىن الداعى ءۇش جىلدا 5,8 ملرد دوللار شىعىن كورەتىنىن مالىمدەدى. كەيدە مالىمەتتەرگە زاڭدى جولمەن قول جەتكىزەتىندەر بار. ماسەلەن, كومپانيانى تولىق ساتىپ الۋعا بولادى. 2017 جىلى Google بەلورۋستىڭ AIMatter اتتى موبيلدىك قوسىمشا جاساۋشى كومپانياسىنىڭ يەسى اتاندى. بەكەر ەمەس ەكەنى بەلگىلى. بۇل باعىتتا دا قىتايلىق كاسىپكەرلەردىڭ جۇمىسى جەمىستى. ولار سوڭعى 10 جىلدا ەۋروپاداعى 670 كومپانيانى تولىعىمەن نە جارتىلاي ساتىپ الىپتى. ياعني, سول كاسىپورىندارداعى تەحنولوگيالاردى يەلەندى.
قارسى جاۋاپ. ارينە, اقش قىتايدىڭ مۇنداي ارەكەتتەرىن سىناپ, بىرنەشە رەت ايىپتادى. ەندى جاي ايىپتان ناقتى قادامدارعا كوشىپ جاتىر. بىلتىر اقش-تا اۆياتسيا, روبوتوتەحنيكا, جوعارى تەحنولوگيا سالاسىندا وقيتىن PhD ستۋدەنتتەرىنىڭ ۆيزاسىن 5 جىلدان 1 جىلعا قىسقارتتى. قىتايدىڭ Huawei برەندىنىڭ اقش نارىعىنا كىرۋىنە, وعان سەرۆەرلەر ساتۋعا تىيىم سالدى. 2019 جىلى دا مۇنداي شەكتەۋ شارالارى كوبەيمەسە, ازايمايتىنى انىق. جالپى ىقلىم زامانداعى جىبەك قۇرتتارىنا قاندايدا دا جولمەن بولسىن قول جەتكىزىپ, پايداعا كەنەلۋ دەگەن ماقسات-مۇراتتار ءالى وزگەرمەدى. تەك قانا جىبەك ورنىنا جاڭا تەحنولوگيالار كەلدى جانە تىڭشىلىق ادىستەر ۇزدىكسىز جاڭارىپ وتىر. ادامزات عۇمىرى قانشا جالعاسسا, بۇل ءىس تە سونشالىق جالعاساتىن سەكىلدى.
نۇرمۇحامەد بايعارا
