كىسىلىگى مەن كىشىپەيىلدىلىگىن تەڭ ۇستاعان بيىك ادامشىلىق يەسى, اسا بىلىكتى مامان, مەنى كەم, الدى كەڭ ابزال ازاماتتىڭ بۇكىل سانالى عۇمىرى ەلدىڭ بەتىندە, جەلدىڭ وتىندە ءوتىپ كەلەدى. ادامنىڭ, ءار ازاماتتىڭ ءومىر جولىندا كەزدەسەتىن ءبىر ەرەكشە تۇلعا بولادى. مەن سونداي ازامات دەپ ءاليحان دوسىمدى سەنىممەن ايتا الامىن. 1974 جىلى جۇمىس بابىندا تانىسىپ, كەيىننەن تۋىستان ارتىق, قيامەتتىك دوس بولىپ كەتتىك. سول سىيلاستىق بۇگىنگە دەيىن جارقىن جالعاستىعىن تاۋىپ كەلەدى. سىيلاسىپ تا, سىرلاسىپ تا جۇرگەن وسى جىلدار ىشىندە ونىڭ ادامي بولمىسىن, ازاماتتىق الەمىن بىركىسىدەي بىلەمىن دەسەم, ارتىق ايتقاندىق ەمەس شىعار. ونىڭ ىشكى جان دۇنيەسى مەن كوڭىل تۇكپىرىنە ۇڭىلگەن سايىن جۇرەك اياسىن ايناداي تازا ۇستايتىندىعىنا كوزىم انىق جەتتى.
البەتتە اتاق-ابىرويدىڭ وزدىگىنەن كەلە سالمايتىنى بەلگىلى. ول ادامگەرشىلىك پەن ازاماتتىق پارىزدى تەڭ تۇتىنعان تەكتىنىڭ ەڭبەگى ارقىلى عانا كەلمەك. سول رەتتە ءاليحان دوستىڭ بولمىسىنا بويلاۋدى ونىڭ ءومىربايان دەرەگىنە از-كەم توقتالۋدان باستاعان ءجون. ءاليحان ءابدىحان ۇلى الماتى وبلىسى تالعار اۋدانىنىڭ فرۋنزە (قازىرگى تۋعانباي) اۋىلىندا تۋعان. اكەسى ءابدىحان زامانىندا ايماق-اتىراپقا بەلگىلى, اۋزى دۋالى, ءسوزى ءۋالى, ەلگە سىيلى ادام بولعان. كولحوز باسقارعان. ونىڭ بويىنداعى ەرىنبەي ەڭبەكتەنۋ, ءىستى تىندىرىمدى اتقارۋ, ءتۇرلى ساناتتاعى ادامدارمەن ءتىل تابىسىپ, ورتاق ىسكە جۇمىلدىرا ءبىلۋ, سوزگە, سەرتكە بەرىك بولۋ سىندى, كەيىن بۇكىل سانالى عۇمىرىنا تارازى تارتقان كىسىلىك قاسيەتتەر, ادامشىلىق سيپاتتار سول ابىز اكەنىڭ ونەگەسىنەن, تاربيەسىنەن دارىعان بولۋى كەرەك. ءاليحان قازاق اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتىن عالىم-اگرونوم ماماندىعى بويىنشا ءبىتىرىپ, ەڭبەك جولىن تۋعان اۋىلىندا قاتارداعى جۇمىسشىلىقتان باستاعان. جۇرگىزۋشى, سلەسار, اگرونوم, بريگادير بولعان. يناباتتى ىزگىلىك, ءىستىڭ كوزىن تاپقان ىلكىمدىلىك بىردەن باسشىلىقتىڭ كوزىنە ءتۇسىپ, تۇرعىنداردىڭ نازارىن اۋدارعان. سونىڭ ارقاسىندا قىزمەتكە كىرىسكەنىنە كوپ ۋاقىت وتپەگەنىنە قاراماستان جاۋاپتى جۇمىستارعا ەركىن تارتىلا باستايدى.
مانساپ جولىن تالعار اۋدانى «گورنىي سادوۆود» كەڭشارىنىڭ پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولىپ باستاپ, اتقارعان ادال ەڭبەگىنە قاراي قىزمەتى ساتىلاپ ءوسىپ, تالعار اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, الماتى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى, تالعار اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى, تالعار اۋداندىق كەڭەسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, حالىق دەپۋتاتتارى تالعار اۋداندىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتتەرىندە دە ەل ىقىلاسىنا بولەندى. ەلىمىزدەگى اكىمدىك ينستيتۋتتىڭ باستاۋ كوزىندە تۇردى. «اكىم بول, حالقىڭا جاقىن بول» دەگەن قاناتتى قاعيدانى بەرىك ۇستانىپ, حالىقپەن ەتەنە جۇمىس ىستەۋدىڭ تاماشا ۇلگىسىن كورسەتتى. تالعار اۋدانىنىڭ, تالعار قالاسىنىڭ, قاراساي اۋدانىنىڭ اكىمى, الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ بipiنشi ورىنباسارى, الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى, ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنىڭ اكىمى قىزمەتتەرىن دە ابىرويمەن اتقاردى. قاي قىزمەتتىڭ تۇتقاسىن ۇستاسا دا بىلەك سىبانىپ كىرىسىپ, قايراتكەرلىك تانىتىپ, جەمىستى ەڭبەك ەتتى. قانداي دا ءبىر كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ شيەلەنىسكەن كۇرمەۋىن ىسكەرلىكپەن شەشە ءبىلدى.
ءبىر عانا سالامەن شۇعىلداناتىن بىرەگەي مەكەمە ەمەس, اۋماعى بىرنەشە بەلدىكتى باسىپ جاتقان, شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى دا سان-سالالى, ونىڭ ۇستىنە تۇرعىن حالقى ءتىلى باسقا, ءدىنى بوتەن, ءدىلى بولەك بىرنەشە ۇلت وكىلدەرىنەن قۇرالعان ايماق, اۋداندى بىلىكتىلىكپەن باسقارۋدىڭ قيىندىعى ءوز-وزىنەن تۇسىنىكتى بولسا كەرەك. مىنە, وسى مارتەبەلى مىندەتتى قال-قادەرىنشە ابىرويمەن اتقارا ءبىلدى. اۋەل باستان-اق الىس اۋىلداردىڭ جاي-كۇيىنە, الەۋمەتتىك سالاعا باسا نازار اۋداردى. حالقىمىزدىڭ اتاقونىس – اردا مەكەنى اۋىلداردىڭ جاعدايى جىلدام جاقسارىپ, ەڭسە تىكتەپ كەتۋىن باستى تالاپ ەتىپ قويدى. ەلدىڭ رۋحىن كوتەرىپ, باسىنان باعى تايعان اۋىلداردىڭ بارىن قايتادان بازارلاۋدىڭ ۇلى مىندەتىن قاجىرلىلىقپەن ورىنداپ شىقتى. ەل ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتىپ, حالىق قۇرمەتىنە بولەندى. وبلىس كولەمىندە ورىن العان بارلىق باتالى باستامالار مەن ىرگەلى ىستەرگە بەلسەنە اتسالىسىپ, الدىڭعى قاتاردا ءجۇردى. سونىڭ ناتيجەسىندە 2012 جىلى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا سايلاندى.
دەپۋتات بولعان جىلدارىندا پارلامەنتتە قابىلدانعان ءاربىر زاڭ جوباسىن تالقىلاۋعا بەلسەنە قاتىسىپ, ءوزىنىڭ ومىرلىك باي تاجىريبەسىن, ءبىلىم-بىلىگىن تانىتتى. اگرارلىق ماسەلەلەر كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولدى. سوعان ساي اۋىلعا قاتىستى ماڭىزى زور ماسەلەلەردى باتىل كوتەرىپ, دەپۋتاتتىق ساۋالدار جولدادى, شارۋاشىلىققا, اۋىل ادامىنا ءتيىمدى جاڭا زاڭداردىڭ قابىلدانۋىنا لەپتى ۇلەس قوستى. قوعاممەن, حالىقپەن تىكەلەي بايلانىسقا ءتۇسىپ, ەلباسىنىڭ سىندارلى ساياساتىن جان-جاقتى ناسيحاتتاۋدا الىمدىلىق تانىتتى. كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندەگى تالاپ-تىلەكتەردى تەرەڭ ۇعىنىپ, شىنايى شەشىم تابۋىنا سەبەپكەر بولدى. حالىق قالاۋلىسى رەتىندە تولعاعى جەتكەن ماسەلەلەر جونىندە پايىمدى پىكىرلەر ايتىپ, ساليقالى سۇحباتتار قۇردى. سولاردىڭ بىرىندە بىلايشا تولعانادى: «... ءار ازامات ادام دەگەن اتقا لايىقتى بولۋى كەرەك. ادامي اسىل قاسيەتتەردى بويىنا جيناعان جاندار ءوز ورتاسىنا نۇرىن شاشىپ جۇرەدى. ادامنىڭ ءبىلىمى مەن ماماندىعى ونەگەلى تاربيەمەن ۇشتاسىپ جاتسا, ءسوزى مەن ىسىنەن كىسىلىك كەلبەتى كورىنىپ تۇرسا, مىنە, ناعىز ازامات سول! سونىمەن قاتار ادام وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى ادال اتقارۋعا ۇقىپتى بولۋى كەرەك. ابىروي – ۇزاق جىلعى ەسەلى ەڭبەكتىڭ جەمىسىمەن كەلەتىن ناتيجە. جانىنداعى ارىپتەستەرىنە, دوستارىنا كوڭىلى اشىق, جانى تازا ازاماتتاردى جوعارى باعالايمىن. وسى قاسيەتتەردىڭ بارلىعى ادامنىڭ وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن كورسەتەدى. تاۋەلسىز ەلىمىزدى العا باستىراتىن ازاماتتاردىڭ ءبىلىمدى, كاسىبي بىلىكتىلىگى جوعارى, پاراساتتى, يماندىلىعى مول بولۋىن تىلەيمىن. سونداي-اق رۋحاني-مادەني قازىنامىزدان سۋسىنداعان, ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىمىزدى بويىنا جيناعان ادام ومىردە ءوز ورنىن تابادى دەپ ويلايمىن».
ىشكى ەرىك-جىگەرى مەن تابيعي كۇش-قۋاتى مول تۇلعا سوڭعى جىلدارى الماتى وبلىسىنىڭ قوعامدىق كەڭەسى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارىپ ءجۇر. ۇزاق جىلدارعى باي تاجىريبەسىمەن, اتىراپقا سىيلى ابىز اقساقال رەتىندە مەملەكەت قۇرىلىمىنىڭ بۇل جاڭا بۋىنىنىڭ جۇمىسىن جولعا قويۋعا اتسالىسۋدا.
ءاليحان تويباەۆتىڭ ەل بىلەتىن تاعى ءبىر تاماشا قاسيەتى – ول كىم-كىمگە دە كومەك قولىن سوزۋعا دايار تۇرادى. ءوتىنىش جاساعان جاننىڭ مەسەلىن قايتارۋ دەگەندى بىلمەيدى, جاقسىلىقتى جان قالاۋىمەن قۇلشىنا جاسايدى. جانە ونى ازاماتتىق بورىشىم دەپ قانا بىلەدى. ءاليحان ءابدىحان ۇلىنىڭ قايتارىمسىز قامقورلىعى, ايالى الاقانىنىڭ ارقاسىندا شارۋاسىن شيراتىپ, قىزمەت بابىندا ءوسىپ, جەتىلىپ كەتكەندەر كوپ بولدى. «جاقسىنىڭ شاراپاتى تيەر تار جەردە» دەگەن وسى. سول ىڭعايدا «تىرلىگىڭدە تەك جاقسىلىق قانا جاسا, ادامنان بولماسا دا اللادان قايتادى» دەگەن, ورتا عاسىرلىق سوپى سۇلتان سانجارعا قاتىستى قاناتتى قاعيدا ءاليحاننىڭ ومىرلىك باعىت ەتىپ ۇستاعان باعدارشامى ەكەنىنە رياسىز سەنەسىڭ.
«تۋعان جەرگە تۋىڭ تىك!» دەگەن. ءا.تويباەۆتىڭ تۋعان جەرى, وسكەن ەلىنە دەگەن ىقىلاسى ءتىپتى ەرەكشە. قازاق بايتاعىنىڭ قاي قيىرىندا جۇرسە دە, قانداي بەلەس اسىپ, قاي بيىككە كوتەرىلسە دە, ءومىرىنىڭ سوناۋ ەڭ ءبىر تازا, شىنايى كەزەڭىنە كۋا بولعان قاراشا اۋىلدى جادىنان ەشقاشان شىعارعان ەمەس. تۋىپ-وسكەن ولكەسىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنەن ءوزىن ءبىر ءسات تە بولەك ۇستامايدى. تۋعانباي اۋىلىمەن ماقتانىپ, مارقايىپ قانا قويماي, پەرزەنتتىك پارىزىن دا ۇزبەي اتقارىپ جۇرەدى. اۋىلدا سوڭعى جىلدارى بوي كوتەرگەن مەشىت ءۇيى, ونىڭ جانىنداعى ءدامحانا, امبۋلاتوريا, كەڭ سامالا ءراسىمحانالاردىڭ سالىنۋىنا بىردەن-ءبىر ۇيىتقى بولعان, ىقپال ەتكەن دە ءاليحاننىڭ ءوزى. تۋعانباي اۋىلى بۇگىندە ءسان-سالتاناتى كەلىسكەن جاراستىقتى مەكەن, جورالى جۇرت. اۋىلدىڭ تىرشىلىگى – ونىڭ جان تىنىسى, اۋىل ادامىنىڭ جاي-كۇيى, مۇڭ-مۇقتاجى – ونىڭ ماڭگى الاڭ ماسەلەسى. حال-قادەرىنشا, اقىل-كەڭەسىن بەرسە دە, كومەك قولىن سوزۋعا اسىعىپ تۇرادى.
ەسەلى ەڭبەك باعالانۋىمەن باياندى. ءاليحان قالاۋلى قىزمەتكەر, بايىپتى باسشى رەتىندە كوپتەگەن پارتيا سەزدەرىنە, كونفەرەنتسيالارىنا دەلەگات بولىپ قاتىستى. «قۇرمەت», «پاراسات», ءىىى دارەجەلى «بارىس» وردەندەرىمەن, كوپتەگەن مەرەكەلىك مەدالدارمەن ماراپاتتالعان. باسقا دا سالالىق, مەملەكەتتىك ناگرادالارى جەتىپ ارتىلادى. ەڭ باستىسى – حالقىنىڭ قاپىسىز سىي-قۇرمەتىنە بولەنىپ وتىر.
ءاليحان ءابدىحان ۇلى سونشا جۇمىستىڭ سىرتىندا ونەگەلى وتباسى يەسى, اسىل جار, ارداقتى اكە, ۇلاعاتتى اتا. ايەل پاراساتى, ايەل كورەگەندىگى – ءبىر وتباسىنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل وتاننىڭ ورتاق يگىلىگى. بۇل رەتتە ءاليحاننىڭ ومىرلىك جارى نۇرجامال زامانداسىمىز دا قۇداي دەگەن جان, داناگوي ايەل. اليحانمەن دامدەس-تۇزداس بولعان سىرالعى دوس-جاران ونىڭ وسىنداي قادىر-قۇرمەتكە بولەنۋىندە وتباسىنىڭ بەرەكەسىن كەلتىرىپ وتىرعان سۇيىكتى جارى, ادال ومىرلىك سەرىگى نۇرجامالدىڭ دا وزىندىك ۇلەسى بار ەكەنىن, ونىڭ قوناقجايلىلىعى مەن كوڭىلىنىڭ دارقاندىعىن, كىسىگە قايىرىمى مەن بيىك پاراساتىن, ادامگەرشىلىك ىزگىلىگى مەن ءىلتيپاتىن ريزالىقپەن ايتىپ جۇرەدى. نۇرجامال بەل شەشپەي, ات ۇستىندە كوپ جۇرەتىن ازاماتقا بەرىك تىل بولا ءبىلدى. ءوزى دە ۇزاق جىلدار ۇستازدىق قىزمەت اتقاردى. بىرنەشە بۋىن ۇرپاق وكىلدەرىن تاربيەلەپ شىعاردى. ورتانىڭ, ويىن-ساۋىقتىڭ گ ۇلى. كەلىستىرىپ, كەستەلەپ سويلەپ بەرگەندە, م.شاحانوۆ, ت.ب. اقىن-جىرشىلاردىڭ ءتۇرلى تاقىرىپتاعى ولەڭ-تولعاۋلارىن جاتقا سوققاندا جالىقپاي تىڭداي بەرگىڭ كەلەدى.
بەسىگىن قىدىر تەربەگەن بەرەكەلى وتباسىندا ءتورت بالا ءوسىپ تاربيەلەندى. بالالاردىڭ بارلىعى ونەگەلى اتا-انانىڭ تالاپ-تىلەگىنە ساي, قالىپتى ءبىلىم الىپ, بايىپتى مامان, ازامات بولىپ قالىپتاستى. بۇگىندەرى بارلىعى دەرلىك جاۋاپتى, لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارۋدا.
تىرشىلىگىمە ءبىر تاۋبە ەتەرىم – حالقىمىزدىڭ نەبىر مايتالمان مامان, مارعاسقا قايراتكەرلەرىنىڭ الدىن كورۋگە, سەنىمىنە يە بولۋعا, شاپاعات, شۋاعىنا بولەنۋگە ءتاڭىر ءناسىپ ەتتى. ونىڭ ىشىندە بىرگە قىزمەت ەتكەن, سىيلاس, قادىرلەس, ارالاس-قۇرالاس بولعان ازاماتتار ساناتىندا ادامدىق بولمىسىمەن دە, كاسىپتىك قابىلەتىمەن دە كوپكە ۇلگى تۇتاتىنداي, التىن ايدارلى ازاماتتار كوپ بولعانىن ەرەكشە ىلتيپاتپەن, ريزاشىلىقپەن ايتىپ وتىرامىن.
ولاردىڭ ءبىرىنىڭ باسىنان باتىرعا ءتان بايسالدى, تۇجىرىمدىلىق پەن شەشىمدىلىكتى بايقاسام, ەندى ءبىرىنىڭ ساليقالى سوزىنەن حالىق دانالىعىن بويىنا دارىتقان ەستىلىكتى اڭعارا ءبىلدىم. قايسىسى بولسىن باتىل, وجەت مىنەزدى, تار جەردە اقىل تابار العىرلىعىمەن ءتانتى ەتەتىن. سولاردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى ءبىزدىڭ بۇگىنگى كەيىپكەرىمىز ءاليحان ءابدىحان ۇلى تويباەۆ. ىرىس-نەسىبەڭ ورتايماي, عۇمىرىڭ قانشا ۇزاق بولسا, سونشالىقتى كوزىڭنەن نۇر, كوڭىلىڭنەن وت تايماسىن, جاسامپاز جاراتىلىس, جايساڭ دوس, دەگىم كەلەدى.
ابىلحاكىم اقمىرزين,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
«قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى,
الماتى وبلىسى تالعار اۋدانىنىڭ جانە
اقمولا وبلىسى بۋراباي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى
