ءيا, مۇعالىم بەدەلى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى ەلەڭ-الاڭ شاعىندا, بىرەۋدى-بىرەۋ بىلمەي كەتكەن تۇستا قۇلدىرادى. ءبىلىم سالاسىن قاعاز جۇزىندە كوتەرە ايتقانىمەن, كوپ جاعدايدا ناتيجەسى كوڭىل كونشىتپەيتىنىن جاسىرۋعا بولماس. ءبىر وكىنىشتىسى, ءبىلىم رەفورمالارىنىڭ دۇرىسى مەن بۇرىسى ساراپقا سالىنباي كەلەدى. قاراپايىم حالىقتان باستاپ, حالىق قالاۋلىلارىنا دەيىن «بۇل قالاي؟» دەيدى. ەستيتىندەرى – سىرعىتپا جاۋاپ. ەڭ سوراقىسى, بىرىنە داعدىلانا بەرگەندە ەكىنشىسى كيىپ كەتىپ, ونىڭ ازابىن وقۋشى, اتا-انا, مۇعالىم كورەدى.
وقۋلىق وڭباعان جەردە ءبىلىم وڭالا ما؟ ساۋاتتى دەلىنەتىن ەلدىڭ بالاسىنا «ساۋات اشۋ» دەگەن كىتاپ ۇستاتىپ قويدىق. ءۋاج – بالاباقشادان ءارىپ تانىپ, دايىن كەلگەن ۇل مەن قىزدى ەندى وسى وقۋلىقپەن وقىتۋعا بولادى دەيدى. بارلىق بالا بالاباقشادان حات تانىپ, سان ساناپ مەكتەپكە كەلىپ جاتىر ما؟
جاڭارتىلعان ءبىلىم مازمۇنىنا سايكەس بالاباقشادان ء«بارىن مەڭگەرىپ كەلگەن» ۇرپاققا مۇعالىم تەك باعىت بەرۋشى بولىپ ەسەپتەلەدى. بىراق, ءبارى اسىرەسە ءارىپ تانىمايتىندار, سويلەي المايتىندار مۇعالىم بەرگەن باعىتتى قابىلداي قويار ما ەكەن؟ قالاداعى 30-40 بالاعا مۇعالىم ساناۋلى مينۋتتا ءارىپتى ۇيرەتىپ, ساندى ساناتا الا ما؟ وسىدان كەلىپ باستاۋىشتاعى ءبىلىم ساپاسى تومەندەيدى. جالعان باعالاۋ پايدا بولادى. كەيىن ول جارعا جىقپاي قويمايدى. الا-قۇلا ۇرپاق تاعدىرى دەگەن وسى. اتا-انالار بالامىزدى وقىتپادىڭ دەپ مۇعالىمگە دۇرسە قويا بەرەدى. مۇعالىم بولىپ جاتقان جايدى ايتادى, قوسىمشا ساباق وقىتىڭىزدار دەپ كەڭەس بەرەدى. «اقشا تولەسەڭ, قىسقا مەرزىمدە وقىتامىز» دەگەن ورتالىقتار ەلىمىزدە جەتكىلىكتى. جارناماسى دا جەر جارادى. ءتىپتى كەي مۇعالىمدەر ساباقتان كەيىن اقىلى وقىتۋعا كوشتى. الگىندەي ءارالۋان ورتالىقتار تالاپقا ساي اشىلعان با, بەرەتىن بىلىمدەرى تياناقتى ما, مۇعالىمدەرى بىلىكتى مە, وقۋ بازاسى جەتكىلىكتى مە دەگەن سانسىز سۇراق ويدان كەتەر ەمەس. مۇنداي نارسە قالتاسى قالىڭدار ءۇشىن اۋىرلىق تۇسىرمەيدى. ال قالتاسى جۇقالاردى قالتىراتۋدا.
ەلىمىزدە باستى ءبىلىم بەرەتىن ورىن – مەكتەپ. تەك ونداعى كەيبىر جۇيەسىز كورىنىستەر جۇرتتى الاڭ كۇيگە ەنگىزۋدە. ونى قاتاڭ ساراپقا سالا الساق, ۇلتقا دا, ۇرپاققا دا, اسىرەسە بۇكىل سانالى عۇمىرىن ءبىلىم سالاسىنا ارناعان ۇستازدارعا ءتيىمدى بولار ەدى. ونداي جاعدايدا اقشاعا نەگىزدەلگەن ورتالىقتار بىرتە-بىرتە ءوز جولىن تابارى ءسوزسىز.
مەكتەپكە مەملەكەت اقشا بولەدى. ورتالىقتاردى اتا-انالار قارجىلاندىرادى. بۇل دا ويلانۋدى قاجەت ەتەدى. «مەكتەپتىڭ مىندەتى – بالانى اتا-انانىڭ ءۇمىتى مەن مەملەكەتتىڭ كوزدەگەن ماقساتىنداعى ۇدەدەن تابىلاتىن ادام قىلىپ شىعارۋ.
بەس كۇندىك وقىتۋدىڭ ماسەلەسى از ەمەس. بار ساعاتتى بەس كۇنگە سىعىمداپ وقىتقان مۇعالىم, التىنشى كۇنى قايدا بولادى دەيسىز عوي. ءارتۇرلى تاپسىرمالارمەن مەكتەپتە ءجۇرۋى ءتيىس. ەل جاعدايىن, بالا دايىندىعىن ەسكەرىپ, ەلباسى جەتە ءمان بەرىپ وتىرعان ءۇش اۋىسىمدىق وقۋدى جويعانشا, ەكى اۋىسىمدى سيرەتىپ, تولىق ءبىر اۋىسىمعا كوشكەنشە, ارتىق باعدارلامالار مەن باستامالاردى ىسىرا تۇرۋ ارتىق بولماس ەدى.
ءساتسىز رەفورمالاردىڭ ءبىرى – 2019 جىلدان باستاپ 4 ءپاندى, ياعني فيزيكا, حيميا, ينفورماتيكا, بيولوگيا پاندەرىن اعىلشىن تىلىندە وقىتۋ جايى. مۇعالىم 9 ايدا دايىندىقتان وتەتىن كورىنەدى. 9 ايدا مۇعالىم اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرىپ, ساباق بەرىپ كەتە الا ما؟ ءتورت-بەس جىلداپ وقىعانداردىڭ ءوزى تولىق مەڭگەرە الماي جاتقانىن نەگە ەستەن شىعارىپ وتىرمىز؟ بۇل از دەسەڭىز, جالپى تاريح ورىس تىلىندە وقىتىلماق. «قازاق ءتىلى عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ, ينتەرنەتتىڭ تىلىنە اينالادى. ەندى ونى ەشكىم وزگەرتە المايتىن ءبىر اقيقات بار. انا ءتىلىمىز «ماڭگىلىك ەلىمىزبەن بىرگە ماڭگىلىك ءتىل بولادى», دەگەن ەلباسى ءسوزىن نەگە ەسكەرمەيمىز دەگەن وي كەلەدى.
ال سەناتور مۇرات باقتيار ۇلى «الەمنىڭ ەڭ مىقتى 30 ەلىنىڭ باستاۋىش سىنىپتارىندا قانشا ءتىل وقىتىلاتىنىن زەرتتەپ قاراساق, 4 ەلدە ەكى ءتىل ءبىرىنشى سىنىپتا, 5 ەلدە ەكىنشى سىنىپتا, 12 ەلدە ءتورتىنشى سىنىپتا وقىتىلا باستايدى ەكەن. الەمنىڭ بىردە-ءبىر ەلىندە ءۇش ءتىل مۇلدەم وقىتىلمايدى» دەپتى. الەمدى اۋزىنا قاراتقان جاپونيا جۇرتى 12 جاسقا دەيىن ۇل-قىزىن وزگە تىلگە جولاتپايتىن كورىنەدى. ەندى ەلباسى تاپسىرماسىنا وراي, مۇعالىم بەدەلىن كوتەرۋ جولىنداعى تالپىنىس, ولاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋ, ناقتىلاي تۇسسەك, ايلىعىن كوتەرۋ بولىپ وتىر. بۇل ءۇشىن مۇعالىم ءوزىن تانىتۋى ءتيىس. ارنايى تەست سىناعىنان ءوتۋى كەرەك. ساباق بەرە ءجۇرىپ دايىندالىپ, تەستىلەۋدەن وتكەن ۇستازدارعا ودان كەيىن قويىلاتىن تالاپ العان ماراپاتتارى مەن ءتۇرلى مەكەمەلەردە سەمينار-ترەنينگىلەردە تاپسىرىلاتىن سەرتيفيكاتىن كورسەتۋى. بۇل دا مۇعالىمدەردىڭ جۇيكەسىن جۇقارتاتىن ءىس. سەبەبى مۇعالىمنىڭ ءبىلىم مەن بىلىگى ءبىر ساتتىك تەستىلەۋمەن ولشەنە مە؟ ءتۇرلى جولمەن العان ءبىر جاپىراق قاعازعا ءمان بەرۋ كوڭىلگە سىيمايدى. ودان دا مۇعالىمنىڭ ومىرلىك تاجىريبەسىن, ادىستەمەسىن, شىعارماشىلىق جۇمىسىن العا شىعارساق, ءتيىمدى بولار ەدى. ونى جەتىك بىلەتىن مەكتەپ ۇجىمىنىڭ, اتا-انالارىنىڭ پىكىرىن ەسكەرۋ دە قاجەت ءتارىزدى. ارينە سەرتيفيكاتتى مۇلدە جوققا شىعارۋعا بولمايدى. دامىعان ەلدەردە ۇلكەن ءرول اتقارادى. بۇكىل جۇمىسىڭنىڭ ناتيجەسى سونىمەن باعالانادى. ءبىز ماڭىزى بار سەرتيفيكاتقا يە بولۋعا ءبارىمىز بىردەي جەتە قويدىق پا؟
قازىرگى ايلىقتى ءوسىرۋ ناۋقانى دۇربەلەڭ تۋعىزىپ تۇر. تەستىلەۋدەن مىڭداعان مۇعالىم وتە الماي قالۋدا. ال ولار ءوز ماماندىعىنا ساي ەمەس دەپ كىم ايتا الادى؟ بۇكىل ءومىرىن وسى جولعا ارناعان تالىمگەردى ءبىر ساتتىك تەستىلەۋدەن وتپەدى دەپ ايىپتاۋدىڭ ءوزى قيانات سەكىلدى.
مىنا ءبىر نارسەنى دە ايتا كەتسەك ارتىق بولماس. ەلىمىزدەگى لاۋازىم يەلەرى مەن قالتالى ازاماتتار اقشاسى قىرۋار اقىلى مەكتەپتەر مەن بالاباقشالاردا ۇرپاعىن وقىتىپ, ءوسىرىپ جاتقانى بەلگىلى. بۇل ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى دەلىنەتىن ۇل مەن قىزدى قارعادايىنان قاق جارۋ بولماي ما؟ ۇلتتىڭ ۇرپاعى بالا كەزىنەن ءبىر-ءبىرىن ءتۇسىنىپ, ءتۇيسىنىپ, جۇدىرىقتاي جۇمىلۋىنا ەرتەڭ كەدەرگى كەلتىرىپ, الاكوزدەستىرىپ, جاڭا زاماننىڭ اسانى مەن ۇسەنىن قالىپتاستىرىپ جۇرمەي مە؟
جاس مۇعالىمدەر ءۇشىن جاتاقحانا سالۋ قولعا الىنسا, ولاردىڭ پاتەردەن پاتەرگە كوشىپ جۇرۋىنە تىيىم بولىپ, تۇراقتالۋىنا جول اشىلار ەدى. قارجىسى دا ۇنەمدەلىپ, تۇرمىسى تۇزەلەر ەدى. مۇعالىم دەگەن بيىك مارتەبەنىڭ بيىگىندە تۇرار ەدى. الگىندەي جاتاقحانا ۇلگىسى كەشەگى كەڭەس داۋىرىندە كەڭ قانات جايدى. قازىرگى ءبىراز الدىڭعى تولقىن سول جاتاقحانانىڭ «تۇلەكتەرى» ەكەنى بەلگىلى. «تۇلەكتەر تۇلەپ» كەتكەن سوڭ ونىڭ ورنىن جاستار باساتىن ادەت-عۇرپى قالىپتاسادى. ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى قارقىنىنا قاراي بۇكىل حالىق ۇيگە قول جەتكىزگەندە بۇل ءۇردىس توقتارى بەلگىلى.
سۇلەيمەن مامەت,
«Egemen Qazaqstan»
