اۋدارما • 22 قاڭتار، 2019

الەمدەگى ەڭ قاۋىپتى ۆيرۋس

532 رەتكورسەتىلدى

ماسالاردا بولاتىن ريفت-ۆاللي بەزگەگى جۇكتىلىك كەزىندە انالاردىڭ جاتىرىنا وراسان زيان كەلتىرۋى ىقتيمال. مۇنداي ناتيجەنى سوڭعى جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسى كورسەتىپ وتىر. 

ريفت-ۆاللي بەزگەگى ادەتتە مالداردا ءجيى كەزدەسەدى. كەنيادا قويدان قان الۋ ءساتى. سيمون ماينا، Agence France-Presse — Getty Images)

ەميلي باۋمگارتنەر،

«نيۋ-يورك تايمس»

تاياۋدا Science Advances جۋرنالىنا جاريالانعان عىلىمي جۇمىستا زەرتتەۋشىلەر اۋرۋ جۇققان كورتىشقاندار مەن ادام تەرىسىن پايدالانىپ، ۆيرۋستىڭ جاتىرعا قانشالىقتى اسەر ەتەتىنىن انىقتاپ كوردى. عىلىمي جۇمىس ناتيجەسى وسى ۆيرۋس ءتۇرى جاتىردى زيكا ۆيرۋسىنا قاراعاندا اناعۇرلىم كوبىرەك زيان كەلتىرەتىنىن كورسەتتى. ەستەرىڭىزدە بولسا، 2015 جىلى زيكا ۆيرۋسىنان تۋىنداعان داعدارىس سالدارىنان ورتالىق امەريكا مەن وڭتۇستىك امەريكاداعى مىڭداعان ءسابي ومىرگە كەمتار بولىپ كەلگەن ەدى.

«زيكا ءبارىمىزدى تاڭعالدىردى. ەگەر دارىگەرلەر ونىڭ تۋعا اسەرى تۋرالى بىلگەندە، جۇكتى ايەلدەر مەن سابيلەردى قورعاۋ ءۇشىن بارىن سالاتىن ەدى. ريفت-ۆاللي بەزگەگىنە كەلسەك، ونىڭ الدىن الۋ ءۇشىن شارالار قابىلداپ جاتىرمىز»، دەيدى پيتسبۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ينفەكتسيالىق اۋرۋلار جونىندەگى مامانى ەمي حارتمان. ول – عىلىمي جۇمىستىڭ جەتەكشىسى.

ريفت-ۆاللي بەزگەگى ادەتتە افريكاداعى ساحارا ماڭى ەلدەرىندەگى ءىرى-قارالاردا ءجيى كەزدەسەدى. ونداعى اۋرۋدىڭ تاراۋى سالدارىنان بۋاز سيىرلاردىڭ 90 پايىزدان 100 پايىزعا دەيىنى بۇزاۋ تاستادى نەمەسە شالا تۋدى.

الايدا جىل سايىن ادامدار اراسىندا تۇماۋعا ۇقساس سيمپتومدار مەن باۋىر اۋرۋلارىنا اكەلەتىن جۇزدەگەن وقيعا تىركەلەدى. ۆيرۋستىڭ تارالۋى افريكادان باسقا ايماقتارعا جەتە باستادى. حارتماننىڭ ايتۋىنشا، 2000 جىلدىڭ سوڭىندا ساۋد ارابياسىنداعى ىندەتتەن 100 000-نان استام ادام زارداپ شەگىپ، 700-ءى قازا تاۋىپتى. وسىنداي اۋرۋعا شالدىققان ماسالار ەۋروپادا دا، امەريكادا دا كەزدەسكەن.

«كليماتتىڭ وزگەرۋى ينفەكتسيالىق اۋرۋلاردىڭ تارالۋ بارىسىن وزگەرتە الادى. ماسالار قونىس اۋدارىپ، بەيىمدەلگەن سايىن ۆيرۋستىڭ ءبىز كۇتپەگەن ايماقتارعا جەتىپ، شەكارادان اسىپ كەتۋ ىقتيمالدىعى باسىم»، دەيدى دوكتور حارتمان.

ريفت-ۆاللي بەزگەگىنىڭ نە ەمى، نە ۆاكتسيناسى جوق. الەمدىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى بۇل اۋرۋ ءتۇرىن دەنساۋلىققا اسا قاۋىپتى توپقا كىرگىزدى.

قازىرگە دەيىن جاتىرىنا ۆيرۋس تۇسكەن ەكى وقيعا تىركەلدى. ولاردىڭ بىرەۋىندە ءسابيدىڭ باۋىرى مەن كوكباۋىرى ۇلكەيىپ، باسقا دا بەلگىلەرمەن تۋسا، كەلەسى شاقالاق ءبىر اپتاعا جەتپەي دۇنيە سالدى. جۇكتىلىك كەزىندە وسى اۋرۋدىڭ ءتۇرى بايقالمايتىندىقتان، كوپتەگەن كەمشىن تۋ مەن ەرتە تۋ وقيعالارى تىركەلمەۋى مۇمكىن.

ادام جاتىرىن سىناقتان وتكىزۋ بارىسىندا زيكا ۆيرۋسىنا قاراعاندا ريفت-ۆاللي بەزگەگى ۆيرۋسى سابيگە تاماق باراتىن جاتىر كىندىگىنىڭ اينالاسىنداعى ارنايى جاسۋشالار قاباتىن زالالداندىراتىن ەرەكشە قابىلەتكە يە.

حارتماننىڭ سوزىنە سۇيەنسەك، زيكا ۆيرۋسىنىڭ جاتىرعا ينفەكتسيا ءتۇسىرۋى وڭاي ەمەس، ال ريفت-ۆاللي بەزگەگى ۆيرۋسىنا بۇل قيىن شارۋا ەمەس.

«جاتىر ءجۇز مىڭداعان زياندى زاتتارعا توتەپ بەرە الادى. الايدا ساناۋلى ميكروب عانا ونداعى قاۋىپسىزدىكتەن قينالماي وتەدى. بەزگەك ۆيرۋس – سولاردىڭ ءبىرى»، دەيدى ول.

«ىندەتكە بايلانىستى كوپتەگەن زەرتتەۋ جۇرگىزۋىمىز قاجەت. وعان نە اسەر ەتەتىنىن، الدىن الۋ جولدارىن ءبىلۋىمىز كەرەك. ەپيدەميا تاياۋ شىعىستان باسقا ايماقتارعا دا تاراۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان مۇقيات بولۋ مىندەتىمىز»، دەيدى حارتمان زەرتحاناسىنداعى دوكتورلىق قورعاپ جۇرگەن زەرتتەۋشى سينتيا ماكميللەن.

سوڭعى جاڭالىقتار

تولەم الۋعا – Telegram-بوت

قوعام • بۇگىن، 08:05

پەتروپاۆل كارانتينگە جابىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 08:00

قارجى حالىققا باعىتتالادى

ۇكىمەت • بۇگىن، 07:53

قۇپتارلىق قادام

پارلامەنت • بۇگىن، 07:47

مەشىتتە بەتپەردە تسەحى اشىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 07:35

ەلگە پايداسى تيگەن ادام جاقسى

پارلامەنت • بۇگىن، 07:30

اۋدان ءومىرىنىڭ ايناسى

ايماقتار • بۇگىن، 07:27

ارمان الاسارماسىن

رۋحانيات • بۇگىن، 07:22

ديقان ديزەلدى تومەن باعاعا الادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:11

كوروناۆيرۋسسىز قوستاناي

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار