«ششۋچە ءسۇت زاۋىتى» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ بورداقىلاۋ الاڭى زەرەندى اۋدانىنىڭ مالىك عابدۋللين اتىنداعى اۋىلىنىڭ ماڭىندا ورنالاسقان. كاسىپورىن «كازبيفف» كومپانياسىنىڭ قۇرامىنا ەنەدى. جالعىز بورداقىلاۋ الاڭى عانا ەمەس, ءتول الۋ, الىنعان ءتولدى ءوسىرىپ جەتكىزۋ, ونىڭ جەم-ءشوبىن دايىنداۋ ساتىلاي ۇيىمداستىرىلعان. ءبىرجان سال اۋدانىنداعى ماماي اۋىلىندا 4600 باس انگۋس جانە گەرەفورد تۇقىمداس انالىق مال باعىپ,ودان ءتول الىپ وتىرسا, بورداقىلاۋ الاڭىنان جونەلتىلگەن مالدى قابىلدايتىن ششۋچە قالاسىندا ورنالاسقان ەت وڭدەيتىن كاسىپورىندارى بار. وسى كاسىپورىندا وڭدەلگەن ساپالى ەت استانا قالاسىنا جەتكىزىلەدى. الداعى ۋاقىتتا ونىمدەرىن تاياۋ شەتەلدەرگە شىعارۋدى مەجەلەپ وتىر. ەت وڭدەۋ كاسىپورنىندا وتكەن جىلى ءوندىرىستى كەڭەيتۋ ماقساتىندا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, بۇل ارادا ەل ۇستىنەن كۇن كورەتىن ەشبىر دەلدال جوق. بار شارۋانىڭ ساباقتاسا دامۋى – وزىندىك قۇنىنىڭ تىم قىمباتتاپ كەتپەۋىنە يگى اسەرىن تيگىزۋدە.
بورداقىلاۋ الاڭىنا بۇزاۋلار 200-250 كەلى سالماق دارەجەسىندە جەتكىزىلەدى. الاڭ بىرنەشە بولىككە بولىنگەن, جاس شاماسى جانە سالماعىنا وراي جەكە-جەكە باعىلادى. بورداقىلاۋ الاڭىندا ءار مالدىڭ ورتاشا سالماعى 500-550 كەلىگە جەتكەن كەزدە ەت كومبيناتىنا جونەلتىلەدى. ناتيجەسىندە ەلوردانى ساپالى ءارى ارزان ەت ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىنە زور ۇلەستەرىن قوسۋدا.
مال ماماندارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قارا مال 18 ايدىڭ ىشىندە 400 كەلىدەن استام سالماق جيناپ, ەت كومبيناتتارىنا تاپسىرىلۋى ءتيىستى. ودان ۇزاق 20 نەمەسە ودان كوپ اي باعىلاتىن بولسا, وزىندىك قۇنى شارىقتاپ كەتەدى. ويتكەنى, وسى ارالىقتا قانشاما جەم-ءشوپ قاجەت ەمەس پە؟ ال, بورداقىلاۋ الاڭدارىنىڭ تيىمدىلىگى – بىرىنشىدەن, ەتتى باعىتتاعى اسىل تۇقىمدى مال باعىپ وتىر. بۇل مالدىڭ ارقايسىسى وسى 18 ايدىڭ ىشىندە 500 كەلىدەن اسىرا سالماق جينايدى. ەگەر جەرگىلىكتى تۇقىمنىڭ تىرىدەي سالماقتان شىعاتىن ەت كولەمى 45 پروتسەنتتى قۇراسا, اسىل تۇقىمدى مال 55 پروتسەنت ءونىم بەرەدى. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, مالدىڭ تىرىدەي سالماعىنىڭ جارتىسىنان استامى ساپالى ەت.
–ەت ءوندىرۋدىڭ قىر-سىرى وتە كوپ. ءبىزدىڭ اسىل تۇقىمدى مالىمىز قىسى-جازى اشىق شارباقتا باعىلادى. انگۋس جانە گەرەفورد تۇقىمدارى سۋىققا وتە شىدامدى. ارقانىڭ اقىرعان ايازىندا دا, بوران-شاشىندا دا وسىلاي تۇرا بەرەدى. ەسەسىنە تابەتى ارتا تۇسەدى. بۇل – شەتەلدىك تاجىريبە,–دەيدى سەرىكتەستىك ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى دانيار كەنجەعۇلوۆ,–قانشالىقتى شىدامدى, كونتەرىلى بولعانىمەن, ۆەتەرينارلىق قىزمەت جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعان. ءار كۇن سايىن باعىمداعى مالدى ۆەتەرينارلىق قىزمەت وكىلدەرى قاتاڭ قاداعالايدى. بۇگىن مىنە, جۇقپالى اۋرۋلاردى الدىن الۋ ءۇشىن ەكپە ەگىپ جاتىرمىز.
سەرىكتەستىك ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ءوزى بۇل سالاعا كەزدەيسوق كەلگەن كىسى ەمەس. جالعىز ول عانا ەمەس, سەرىكتەستىك باسشىلارىنىڭ بارلىعى شەتەلدە ءبىلىم العان, وزىق تاجىريبەنى مەيلىنشە يگەرگەن, ءىستىڭ كوزىن بىلەتىن ازاماتتار. دانيار كەنجەعۇلوۆ تا اۆستراليادا اگروبيزنەستى ۇيىمداستىرۋ باعىتىندا ەكى جىل ءبىلىم العان. پىكىرلەرى دە قىزىق. ماسەلەن, ول قازاقستاندىق ەت وندىرۋشىلەردىڭ الدەنەشە جيىنىنان قاتىسقانىن ايتادى. سول جيىنداردا تەك نەسيە مەن سۋبسيديا ماسەلەسى عانا كوتەرىلەدى ەكەن. الەمنىڭ ءبىراز مەملەكەتىن ەت ونىمدەرىمەن جارىلقاپ وتىرعان اۆستراليادا مۇنداي جيىنداردا وتە اۋقىمدى ماسەلەلەرگە نازار اۋدارىلادى. مىسالى, الەمدىك رىنوكتا كەزدەسەتىن كەدەرگىلەردى جويۋ جولدارى. اۆستراليانىڭ ءوزى الەمنىڭ اقش, قىتاي, جاپونيا, كورەيا, مالايزيا ءتارىزدى 11 مەملەكەتىمەن ەركىن ساۋداعا كەلىسىمجاساسا دا, بۇل تاقىرىپ باسىم باعىتقا يە. كەلەسى كەزەكتە گونكونگ, يندونەزيا, ينديا ءتارىزدى مەملەكەتتەر تۇر. حالىقارالىق رىنوكتى زەرتتەۋگە ايرىقشا نازار اۋدارىپ, قىرۋار قارجى ءبولىپ وتىر. ولاردىڭ بۇل تالپىنىستارى ناتيجەسىز دە ەمەس. قازىرگى كۇنى وسى مەملەكەتتىڭ ەت وندىرۋشىلەر اسسوتسياتسياسى ءوز ونىمدەرىن ساتۋعا 600 ميلليون اقش دوللارىكولەمىندە كونتراكت جاساعان. ونىڭ 180 ميلليونى ينۆەستورلاردىڭ ەنشىسىندە. فەرمەرلەرىنە مال شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى عىلىمي جاڭالىقتاردى ءىزىن سۋىتپاي جەتكىزىپ وتىرادى. ءوز ونىمدەرىن شەتەلدە جارنامالاۋعا باسا كوڭىل بولىنەدى. تۇتىنۋشىنىڭ تالاپ-تىلەگىن دە ءجىتى زەرتتەپ, ەسكەرىپ وتىرادى. قاي تۇتىنۋشىنىڭ قانداي ەتكە تابەتى شاباتىنىن, قانشا جەگىسى كەلەتىنىنە دەيىن بىلەدى. وسىلايشا قىرۋار تابىس تاۋىپ وتىرىپ, ء بىز نازار اۋدارا بەرمەيتىن ماسەلەلەرگە دە كوڭىل بولۋدە. ايتالىق, ەكولوگيا جايى. باعىمداعى قارا مالدان مۋتان گازى بولىنەدى. سوندىقتان, ولار قازىر مال باسىن كوبەيتۋگە ەمەس, قولدا بار مالدان مولىراق ءونىم الۋعا تىرىسۋدا. سوسىنعىسى – كادر ماسەلەسى. شەتەلدىكتەر شارۋانىڭ العا باسۋى ەڭ الدىمەن, كادردىڭ دايىندىعىنا بايلانىستى ەكەندىگىن جاقسى بىلەدى.
بىزدە كەرىسىنشە مال جايىن جاقسى بىلەتىن, حالىقتىق تاجىريبە مەن الەمدىك وزىق تەحنولوگيانى يگەرگەن مامان تۇگىلى, تەحنيكا ءتىلىن جەتىك بىلەتىن مەحانيزاتور تابۋ قيىن ەكەن. جاستار كوپ تۇراقتامايدى. بىرەر اي جۇمىس ىستەگەننەن كەيىن اۋدان نەمەسە وبلىس ورتالىعىنا كەتىپ قالادى.
–سۋ ىشكەن قۇدىعىمىزعا تۇسىرمەسەك تە, وسىلاي ايتۋعا تۋرا كەلەدى,–دەيدى سەرىكتەستىك ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى,–ارينە, جالپى حالىققا توپىراق شاشۋدان اۋلاقپىز. تەك جاستاردىڭ بويىنداعى كۇش-قۋات, ىنتا-ىقىلاس جالىنداپ تۇرماعان سوڭ قيىن ەكەن. قازىر «الما ءپىس, اۋزىما ءتۇس» دەيتىن زامان ەمەس قوي. ءبىزدىڭ كاسىپورىندا جۇمىس ىستەمەسە دە, ءوز تىرلىكتەرىن قاۋزايتىن كەز كەلدى ەمەس پە؟!
بورداقىلاۋ الاڭى مامايداعى اسىل تۇقىمدى تابىننىڭ تولىمەن تولىقتىرىلادى. جەرگىلىكتى جەردەگى مالساق قاۋىمنىڭ باعىمىنداعى قارا مالدىڭ سىڭىرە بۋدانداستىرىلعان ءتولى دە سەپ. مال ماماندارىنىڭ پىكىرىنشە, جەرگىلىكتى تۇقىم اسىل تۇقىممەن بۋدانداستىرىلعان كەزدە ءتورتىنشى ءتولى تازا قاندى اسىل تۇقىمعا اينالادى. بۇل جەرگىلىكتى حالىق ءۇشىن وتە ءتيىمدى ارەكەت. ماسەلەن, تۇقىمى ازىپ كەتكەن جەرگىلىكتى قارا مال قانشاما شىعىن شىعارىپ, ەكى جىل باققاندا, 250-280 كەلىگە ارەڭ جەتەدى. ال, اسىل تۇقىممەن بۋدانداستىرىلعان سوڭ ەڭبەكتەرى جاناتىندىعى انىق. ماسەلەن, بورداقىلاۋ الاڭى جەرگىلىكتى شارۋا قوجالىقتارىنان ءوز تالاپتارىنا ساي كەلەتىن بۇزاۋدى ساتىپ العان كەزدە تىرىدەي سالماعىنىڭ ءار كەلىسى ءۇشىن 650 تەڭگە تولەماقى تولەيدى. وعان مەملەكەت تاراپىنان ءار كەلىگە 200 تەڭگە سۋبسيديا تولەنەتىنىن ەسكەرسەڭىز, شارۋا قوجالىعى ۇتىپ شىعادى. سوندا تىرىدەي سالماقتىڭ ءار كەلىسى 800 تەڭگەنىڭ توڭىرەگىندە اينالادى. ال, الىپ-ساتارلار اۋىلدان قارا مالدىڭ تازا ەتىن وسى شامادا الىپ جاتىر. مىنە, وسىلاي ەسەپتەگەندە بورداقىلاۋ الاڭىنا تاپسىرىلعان ءتولى ءۇشىن ەكى ەسە پايدا تابادى. اۋىلدىق وكرۋگتىڭ تۇرعىندارىنىڭ قولىندا 6381 باس قارا مال بار. «بەكقوجا», «جايسان», «اينۇر», ء«ابىلحان» ءتارىزدى شارۋا قوجالىقتارى مال باسىن كوبەيتۋدە. وسى باعىمداعى مالدى تەگىس اسىلداندىرسا, وڭ بولار ەدى. دەمەك, كومپانيا قۇرامىنداعى بۇل ۇجىمنىڭ اۋىلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋگە سەپتىگى ءتيىپ جاتىر دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى.
شارۋا قوجالىعى باعىمىنداعى ون باس سيىردان ون بۇزاۋ الدى ەكەن دەلىك. كوكتەمدە تۋعان بۇزاۋدى كۇزدى كۇنى بورداقىلاۋ الاڭىنا تاپسىرىپ جىبەرسە, قىسقى ماشاقاتىنان قۇتىلار ەدى. بورداقىلاۋ الاڭىنىڭ باسىمدىعى, ونداعى مال ازىعىنىڭ ارتۇرلىلىگى مەن جەتكىلىكتىلىگى. شارۋا قوجالىعىندا ونداي مۇمكىندىك جوق قوي. ولاردىڭ قولىندا سابان مەن ءشوپ قانا بار. جەمدى تابا السا عانا بەرەدى. ونىڭ ۇستىنە باعاسى دا شارىقتاپ تۇر. دەمەك, ەڭ ىڭعايلىسى قارا مالدى بىرتىندەپ اسىلداندىرىپ, بۇزاۋ كۇيىندە تاپسىرۋ. بورداقىلاۋ الاڭىنداعى قارا مالدىڭ ارقايسىسى تاۋلىگىنە ورتا ەسەپپەن ءبىر كەلى سالماق قوسۋدا. مۇنداي كورسەتكىش جەرگىلىكتى مالساق قاۋىمنىڭ تۇسىنە دە ەنبەيدى.
بۇل اراداعى ءبىر سويىلداي ماسەلە, توڭىرەكتەگى اۋىلداردىڭ مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋعا ءالى دە جەتە ءمان بەرە قويماي وتىرعاندىعى. ياعني, وزدەرىنىڭ الدىنان اشىلعان مۇمكىندىك قاقپاسىن كورە الماي وتىر. ءبىز وسى جايدى ناقتىلاپ بىلمەك بولىپ بورداقىلاۋ الاڭى ورنالاسقان مالىك عابدۋللين اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى جاننا ابىلقاسوۆاعا قويعان ەدىك. اكىمنىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلدارى بىرەر ازامات تالپىنىس جاساعانعا ۇقسايدى. ۋاجىنەن ۇققانىمىز, الداعى ۋاقىتتا بۇل ماسەلەنى مىقتاپ نازارعا الۋ كەرەكتىگى. ال, سەرىكتەستىك بۇل ورايدا ارنايى باعدارلاما قابىلداعان. اسىل تۇقىمدى بۇقالاردى جالعا بەرەدى. جەكە شارۋاعا ەمەس, توپتاسقان شارۋا قوجالىقتارىنا. جالعىز-اق تالاپ, بۋدانداستىرىلعان تولدەرىن بورداقىلاۋ الاڭىنا تاپسىرادى. جوعارىدا ءبىز ايتقان مال باققان قاۋىمعا وتە ءتيىمدى باعامەن. سوندا ەكى جاق تا ۇتىسقا شىعادى.
مال باققان قاۋىم ءۇشىن ماڭىزدىسى – مال ازىعى. كومپانيانىڭ 47156 گەكتار جەرى بار. ونىڭ 46520 گەكتارى جايىلىمدىق جەر بولسا, 631 گەكتارعا مال ازىعىنا قاجەتتى داقىلدار ەگەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىنىڭ بارلىعى شەتەلدەن اكەلىنگەن. مال ازىعىن تاراتاتىن اگرەگاتتار دا. قازىرگى كۇنى كاسىپكەرلەر ءوز جەكە باستارىن عانا ويلايدى دەگەن پىكىر قالىپتاسىپ وتىرعاندىعىن سىنالاپ ايتا كەتكەن دە ءجون. بۇل ارادا ولاردىڭ باسىن ءجونسىز جەل سوزدەن اراشالاپ الاتىن دا جاي بار. ماسەلەن, وسى بورداقىلاۋ الاڭىندا باسشىلاردان باسقاسىنىڭ ءبارى اۋىل تۇرعىندارى.
–كۇزەتشىدەن باستاپ مال ماماندارىنا دەيىن وسى اۋىلدىڭ تۇرعىندارى, – دەيدى دانيار كەنجەعۇلوۆ, – قازىرگى جۋىق ەلۋگە جۋىق ادام ەڭبەك ەتىپ جاتىر. ورتاشا ەڭبەكاقىلارى – 100-120 مىڭ تەڭگەدەن اينالادى. بىزگە دەيىن ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاپپاي وتىرعان تۇرعىندار ءۇشىن ءتاپ-ءتاۋىر تابىس قوي. ارالارىندا وسى جۇمىس باستالعالى ءۇزىلىس سالماي جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقاندارى دا بار. ولاردىڭ قاتارىنان ۆەتتەحنيك جاسلان مەڭدىباەۆتى, بورداقىلاۋ الاڭىنىڭ مەڭگەرۋشىسى نۇرلان ىسقاقوۆتى, وپەراتور مالشى اندرەي كورنوۋشكين ءتارىزدى ازاماتتاردى اتاي كەتۋگە بولادى.
كاسىپورىن وتكەن جىلى ءۇش ەڭبەككەرىنە ءۇي سالىپ بەرگەن ەكەن. بيىلعى جىلى تاعى دا 4-5 ءۇيدى ساتىپ الىپ جوندەپ, مالساق قاۋىمنىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسارتۋدى مەجەلەپ وتىر. اۋىلداعى ورتا مەكتەپكە, قارتتارعا قول ۇشىن بەرىپ تۇرادى. الاڭدا جۇمىس ىستەيتىن ادامداردىڭ جەم-شوبىنە, وتىن-سۋىنا قارايلاسادى. ول دەگەنىڭىز تۇپ-تۋرا جارتى اۋىل. قىستا جول تازالاۋدى دا ءوز مىندەتتەرىنە العان.
وسىلايشا, ءىس وڭ جولعا قويىلعاننان كەيىن بورداقىلاۋ الاڭىنا بەرەكە ءبىتىپ تۇر. جالعىز الاڭعا عانا ەمەس, ىرگەدەگى اۋىلعا دا جۇعىستى.
بايقال ءبايادىل,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقمولا وبلىسى
