الايدا, ەمىلە-ەرەجەنى دايىنداۋ جانە تالقىلاۋ ۇستىندە ايتىلعان كەيبىر پىكرلەر ەسكەرۋسىز قالعان ءتارىزدى. ءبىز كيريلل ءالىپبيىمىزدىڭ قۇرامىنداعى ي, ۋ تاڭبالارىنىڭ جايىن ايتىپ وتىرمىز.
قازاق تىلىندە ءسوز باسىندا كەزدەسپەيتىن بەس داۋىسسىز دىبىستىڭ ەكەۋى - وسى ي[y] مەن ۋ[w]. ەندەشە دىبىس اتاۋىنا, وزگە دىبىستارداي بى, دى بولىپ داۋىستى سوڭىنان قوسىلماي, داۋىستى الدىنان قوسىلىپ, ءىي/ىي ء(يى/يى ەمەس), ءۇۋ/ۇۋ ء(ۋۇ/ۋۇ ەمەس) تۇرىندە ايتىلادى. سوندىقتان ءىي/ىي جانە ءۇۋ/ۇۋ داۋىسسىز دىبىس اتاۋلارى ورىس ءتىلىنىڭ ى/ي جانە ۋ داۋىستى دىبىستارىنىڭ ەستىلىمىنە ۇقساپ كەتەدى. قازاق ءتىلى ماماندارىن دا, وزگە زەرتتەۋشىلەردى دە شاتاستىرىپ جۇرگەن وسى جايت. بۇلدىرشىندەر مەن ءبىرىنشى سىنىپ وقۋشىلارىنا ارنالعان وقۋ-قۇرالدارىنان باستاپ «يىق, ينە ت.ب. سوزدەر ي داۋىستى دىبىسىنان, ۋىق, ۋىس ت.ب. سوزدەر ۋ داۋىستى دىبىسىنان باستالادى» دەپ جالعان تۇسىنىك بەرەمىز. ورىستاقى ي جانە ۋ تاڭباسىنىڭ ماشاقاتى ءبىر مۇنىمەن ءبىتىپ جاتقان جوق. سوزدىكتەر تىزبەگىندەگى ى, ءى, ۇ, ءۇ ارىپتەرىنىڭ قۇرامىندا تۇراتىن ونداعان-جۇزدەگەن سوزدەر «اداسىپ» ي, ۋ ارىپتەرىنىڭ سوڭىندا ءجۇر. ازىرگە تەك ءسوز باسىنداعى بۋىنعا قاتىستى «اداسۋلاردى» عانا كورىپ وتىرمىز. ىشكى ءالىپبي تىزبەگىنە قاتىستى «اداسۋلاردى» كومپيۋتەر باعدارلاماسىنىڭ كومەگى بولماسا, كوزبەن كورىپ, قولمەن تۇگەندەۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ي, ۋ تاڭبالارىنىڭ لاتىن ۇلگىسىن بەلگىلەگەندە ءارىپتىڭ دىبىس مانىنە (ارتيكۋلياتسياسىنا) سۇيەنۋ كەرەك ەدى. ەمىلەدە ي دىبىسى ɪ, ۋ دىبىسى ý بولىپ داۋىسسىز دىبىس دەپ بەلگىلەنگەن. مىسالى, oqý, sý دەگەن سوزدەردەگى دىبىس تىركەستەرى وقۋ-ادىستەمەلىك تۇرعىدان بەيرەت شەشىم, ويتكەنى ءسوز تەك قانا ەكى داۋىسسىز دىبىستان تۇرمايدى. الدىمەن داۋىسسىز دەپ الىپ, داۋىستىنىڭ ورنىنا جازعانىمىزدى بالا دا تۇسىنبەيدى, مۇعالىم دە تۇسىندىرە المايدى. بۇل كيريلل جازۋىنىڭ ەمىلەسىن قايتالاعانىمىز بولىپ وتىر.
ەندەشە لاتىن الىپبيىنە قازىرگى كيريل ورفوگرافيامىزدىڭ ۇلگىسىمەن وتۋگە بولمايدى. وندا كيريلدەگى ءتىلبۇزار ەرەجەلەرىمىزدى سول كۇيىندە قايتالاعان بولىپ شىعامىز. ارىپتەستەرىمىز ي مەن ۋ دىبىس ءمانىن تاراتىپ جازساق, كوپىشىلىككە ءتۇسىندىرۋ قيىن دەيدى. ءسوز جوق «قيىن بولادى», رەفورمانىڭ وڭايى بولمايدى. الايدا قيىندىق قازاق ءتىلىنىڭ فونەتيكا-گرامماتيكالىق تابيعاتىنان تۋىنداپ جاتقان جوق, بۇزىپ-جارىپ, شاشىپ-توگىپ ءبۇلدىرىپ الىپ, ەندى جوندەۋدىڭ امالىنان قاشىپ وتىرعاندىعىمىزدا بولىپ وتىر. «ورفوگرافيا» دەپ بۇزىپ جازىپ, «ورفوەپيا» دەپ تۇزەتىپ الەك بولىپ جاتقان ءوزىمىز. ءتىلى قازاقشا شىققان ۇرپاق ءۇشىن ەش قيىندىق جوق, ال ءتىلى كۇرمەلىپ وتىرعان ۇرپاقتىڭ جايى باسقا. ەكى نارسەنىڭ باسىن شاتاستىرماۋ كەرەك.
قازاق ءتىلىن ۇندەسىم (سينگارمونيزم) ءتىل ەتىپ تۇرعان وسى ءتورت دىبىس: Iɪ, İi,
Uu, Üü. قازىرگى ءالىپبي مەن ونىڭ ەمىلە-ەرەجەسىمەن كەتەتىن بولساق, وندا ۇرپاق اۋىسا كەلە ى مەن ءى ورنىنا ي, ۇ مەن ءۇ ورنىنا ۋ كەلەدى. سوندا بىزگە كەرەگى وسى بولعانى ما؟ وكىنىشكە وراي, بۇل دىبىستاردىڭ اقيقات [y], [w] تاڭبالارىنا لاتىن نەگىزىندەگى جاڭا اكۋت الىپبيىمىزدەن دە ورىن تابىلمادى.
دەگەنمەن ەمىلەنىڭ نەگىزگى تۇرقى دايىن بولدى, بۇل دا ۇلكەن جەتىستىك. الداعى ۋاقىتتا كوپشىلىك ساراپتاماسىنان ءوتىپ بارىپ دۇرىس جۇيەسىنە تۇسەدى عوي دەگەن ۇمىتتەمىز.
ءبىز ارنايى ماسەلە ەتىپ كوتەرىپ وتىرعان ء«الىپبي جاڭعىرۋدى» ەلباسىمىز ۇسىنىپ, كوپشىلىك قولداپ وتىرعان كەڭ كولەمدەگى «ۇلتتىق سانا جاڭعىرۋ» اياسىنداعى شارا دەپ قارايتىن بولساق, ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك الدىندا تۇرعانىمىزدى ۇمىتپاۋ كەرەك بولادى.
ءالىمحان جۇنىسبەك,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
الماتى
