بىردە...
ءبىر ورىس ەلىنىڭ قاتىنى
Cەيىت كەنجەاحمەت ۇلى قازاقستان ەگەمەندىك العان العاشقى جىلدارى تورعاي وبلىسىنىڭ قازاق ءتىلى قوعامىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقاردى. سول جىلدارى قوعامنىڭ ۇلكەن جينالىسى بولىپ, جينالىستا ءسوز العان سەيىت:
– ءبىزدىڭ تورعاي وبلىسىندا نادەجدا كرۋپسكايا اتىنداعى سوۆحوز بار, ن.كرۋپسكايا اتىندا مەكتەپ بار, ن.كرۋپسكايا اتىندا كوشە بار, ن.كرۋپسكايا اتىندا درۋجينا بار, ن.كرۋپسكايا اتىنداعى وتريادتار بار. ءبىر جىگىت اعاسىنا رەنجىگەندە: «بۇنداي اعانىڭ ءىنىسى بولعانشا, جەڭگەمنىڭ ءسىڭلىسى بولعانىم دۇرىس ەدى» دەپتى. سول جىگىت ايتقانداي, ءبىزدىڭ قوبىلاندى, الپامىس, كەيكى باتىرلارىمىز, مىرجاقىپ, احمەت اتالارىمىز: «بۇنداي قازاق دەگەن ەلدىڭ باتىرلارى بولعانىمىزشا, ءبىر ورىس ەلىنىڭ «قاتىنى» بولعانىمىز ارتىق ەكەن» دەپ جۇرگەن جوق پا ەكەن؟ – دەگەن ەكەن.
ارقالىق ۋكراينانىڭ جەرى مە؟
2000 جىلدارى سەيىت ارقالىق قالاسى اكىمشىلىگىنىڭ جينالىسىنا قاتىسىپ وتىرىپتى. مىنبەرگە قالالىق وقۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى ا.كريۆەنكو شىعىپ ءسوز سويلەپتى. ودان كەيىن قالالىق جىلۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى ن.بوگوچەنكو سويلەپتى, ونىڭ سوڭىنان قالالىق ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق مەكەمەسىنىڭ باستىعى ۆ.كۋحارچۋك شىعىپ سويلەپتى, مۇنان كەيىڭ قالالىق قۇرىلىس-ارحيتەكتۋرا بولىمىنەن ستەپانچۋك سويلەپتى... بۇنىڭ ءبارىن كورىپ-ءبىلىپ وتىرعان سەيىت قاسىندا وتىرعان مۋزەيدىڭ ديرەكتورى جۇماعالي ومىربەكوۆكە قاراپ:
– مىنانى كورگەن بوتەن ادام: «بۇل ارقالىق ءوزى ۋكراينانىڭ جەرى ەكەن» دەپ ويلاپ قالاتىن شىعار ءا, – دەگەن ەكەن.
قايىناعامەن قالجىڭ
سەيىت كەنجەاحمەت ۇلىنا اقشا قاجەت بولىپ قالادى. ينستيتۋتتىڭ باس ەسەپشىسى توقتاربايعا بارعاندار قۇر قول قايتىپ جاتادى. ونى بىلگەن سەيىت كىرىپ بارىپ ولەڭدەتە جونەلەدى:
– ەرتەدەن ەر تۋعىزعان قايران بابام,
توقتارباي سونىڭ ءبىرى جايراڭداعان.
دوللاردى سالىپ الىپ قالتاسىنا
استانا, الماتىدا سايرانداعان.
بۇرىڭعى ەركەكتەردىڭ جولىمەن
قىزارىپ قىزدى كورسە تايراڭداعان.
اتاقتى قۇلجان اتام ۇرپاعىنىڭ
جومارتتىق ىستەرىنە قايران قالام.
كەلگەندە قۇربى-قۇرداس اقشا سۇراپ
پا, شىركىن ءبىر سەكونت تە ويلانباعان, – دەگەندە توقتارباي:
– قانە, قانشا كەرەك ەدى؟ – دەگەن ەكەن.
جاسۇلان سەيىت ۇلى
استانا
اكىمدى اركىم بيلەيدى
وتىرادى ورىنتاعى كەڭسەدە,
سويلەگەندە كوزگە ءتۇستى بەلسەنە.
«حوروشومەن» قارىق قىلىپ تاستايدى,
بالا-شاعا, شال-شاۋقاندار كەلسە دە.
«اۋىل ءىشى, ماسەلە كوپ ەسكىرگەن,
ايقىش-ۇيقىش جەل ءسوز دە بار ەستىلگەن.
«جۇمىس دەگەن كەمشىلىكسىز بولمايدى,
جاسىراتىن سىرىمىز جوق ەشكىمنەن...»
دەيدى-داعى, ءوز «پۇشپاعىن» يلەيدى,
وتقا سالساڭ ورتەنبەيدى, كۇيمەيدى.
جان-جاعىندا ىلىك-شاتىس, اعايىن,
سول اكىمدى اركىم كەلىپ بيلەيدى.
«بەز وشيرەت» ءۇي الىپ بەرەم»
تۇلكى قۇيرىق ءبىر قاتىن,
اڭگىمەسى جىر قاتىن:
«بەز وشيرەت» ءۇي الىپ بەرەم,
كىلتىن قولدارىڭا سالىپ بەرەم,
مىناۋ قۇجاتتارىم ءمور سوقتىرعان
مەن ەمەسپىن بىرەۋدى جەر سوقتىرعان...» –
دەپ, تالايدىڭ الىپ اقشاسىن,
اللانىڭ اتىمەن سەندىردى,
ەشقايدا دا قاشپاسىن.
بىراق اۋىزدارى اڭقيىپ,
قۇلاقتارى قالقيىپ
ادامدار ساندالىپ قالدى,
ءۇي دە جوق, كۇي دە جوق,
سۇر جىلانعا اربالىپ قالدى.
التى اي ءوتتى سوتقا بەردى
قاتىننىڭ سوڭىنان توپتاپ ەردى,
بەرگەن «پۇلدارىن» جوقتاپ ەردى...
ال الاياق قاتىن جۇكتى ەكەن,
تانىستارى دا مىقتى ەكەن,
شارتتى جازامەن قۇتىلىپ كەتتى.
ال, تالتۇستە «قويىن الدىرعاندار»,
ايقاۋ-شۋمەن جاڭعىرعاندار –
ەستەرى اۋىپ, قۇتىرىپ كەتتى,
اقشا قاتىنمەن بىرگە جۇتىلىپ كەتتى.
ءازىربايجان قونارباەۆ
ماڭعىستاۋ وبلىسى
اقىل ايتايىن با؟
– مەن شاحمات كلۋبىنا بارىپ ءجۇرمىن. بىراق ءبىر كۇنى ۇتىپ, ءبىر كۇنى ۇتىلىپ قالامىن.
– وندا, وعان ۇتاتىن كۇنى عانا بار.
***
بىردە قازاق جىگىتى فرانتسياعا بارماقشى بولادى. بىراق ول فرانتسۋز ءتىلىن بىلمەگەندىكتەن, دوسىنا كەلىپ, اقىل سۇرايدى.
سوندا ول:
– ونىڭ نەسى قيىن, ءسوزدىڭ باسىنا «ف» ءارپىن قويىپ سويلەي بەر! – دەپتى.
بىرەر ايدان سوڭ الگى جىگىت فرانتسياعا ۇشادى. سودان ءپاريجدىڭ كوشەلەرىندە ءجۇرىپ, ابايسىزدا اداسىپ كەتەدى. امال جوق, العاش كەزىككەن جىگىتتەن ءجون سۇراۋىنا تۋرا كەلەدى:
– فاۋارىم, فۇل فاي فوشە؟ – دەيدى ابدىراپ.
سويتسە, الگى جىگىت:
– فراتان, ءفوزىم دە فىلمەيمىن! – دەپ جاۋاپ قايتارعان ەكەن.
***
– كىتاپ وقۋدى قويايىن دەپ ءجۇرمىن. ويتكەنى قولعا العان كىتابىمدا كەيىپكەرلەر كوپ, وقىعان سايىن ادامداردان شاتاسىپ, كىمنىڭ كىم ەكەنىن ءبىلىپ بولمايسىڭ.
– وندا «روبينزون كرۋزونى» وقىعانىڭىز ءجون...
***
ادۆوكاتتىڭ ەكى ءتۇرى بولادى. ءبىرى زاڭدى جاقسى بىلەدى, ال بىرەۋى سوتتى جاقسى بىلەدى.
***
كوك شايدىڭ كومەگىمەن ارىقتاۋدىڭ دۇرىس جولى – تاۋ-شاتقالدارعا شىعىپ ونى تەرىپ اكەلۋ.
عاسىر قۇپياسى
– اناۋ تۇرعان كەرەمەت دانىشپان ادام!
– اپىر-اي,ءا! شاماسى عىلىم جولىندا باسىن تاۋعا دا, تاسقا دا سوعىپ, تالاي عىلىمي جاڭالىقتار اشقان عۇلاما عالىم بولدى عوي.
– جوق, ءا. سiز قايداعى-جايداعىنى ايتپاڭىزشى. ونىڭ عىلىممەن ەش شارۋاسى جوق. بiراق اكادەميك.
– اكادەميك دەيسiز بە؟ و, وندا وڭاي ادام بولماعانى عوي. قازاقستان اكادەميكتەرiنiڭ قاتارىن تولىقتىرىپ جاتسا, بۇل ەلiمiز ءۇشiن وتە قۋانىشتى ەمەس پە؟!
– ءتۇۋ, سiز اقىرىنىراق سويلەڭiزشi, اناۋ ەستiپ قالماسىن. ەستiپ قالسا, بۇلقان-تالقان بولىپ اشۋلانادى.
– نەگە؟
– قازاقستان سياقتى حالقىنىڭ سانى 17 ميلليوننان اسپايتىن “شاعىن” مەملەكەتتiڭ اكادەميگi بولۋ – ول ءۇشiن قۇلاق ەستiمەس ۇيات, قورلىق, ءولiم. ول –140 ميلليوننان استام حالقى بار رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرمەتتi اكادەميگi.
– استاپىراللا, نە دەيت! سوندا بۇل عۇلاماڭىز قازاقستاندى قويىپ, رەسەي سياقتى الىپ ەلدiڭ عىلىمىن دامىتۋعا ولشەۋسiز ۇلەس قوسىپ جۇرگەن كەرەمەت دانىشپان بولىپ تۇر عوي.
– ءتۇۋ, مەن سiزگە قاشانعى ايتامىن. ونىڭ عىلىممەن ەش شارۋاسى جوق.
– شارۋاسى بولماسا, قالاي اكادەميك اتانىپ ءجۇر؟
– بۇل ەندi بۇگiنگi عاسىردىڭ “قۇپياسى”. ونى ەشكiمگە ايتۋعا بولمايدى.
مەن سiزگە بۇل عۇلامانىڭ بiر عانا قىرىن ايتىپ تۇرمىن.
– نەمەنە, ەكiنشiسi دە بار ما؟
– بولعاندا قانداي! بۇل دانىشپان –جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسi. بiراق ومiرiندە بiردە-بiر كوركەم شىعارما جازىپ كورمەگەن.
– نە دەيت؟! كوركەم شىعارما جازىپ كورمەگەن دەيسiز بە؟ سوندا قالاي بولعانى؟ وسى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنا كiم بولسا سول ءوتiپ جاتىر دەپ بiرەۋلەر بiردەڭەنi بىقسىتىپ ءجۇرۋشi ەدi. سول راس بولعانى ما؟
– ءتۇۋ, سiز قازاقستان جازۋشىلار وداعى دەپ بۇل عۇلامانى تاعى دا قورلاپ تۇرسىز عوي. اقىرىنىراق سويلەڭiزشi ءوزi, ەستiپ قالماسىن. پالەسiنەن اۋلاق, ەستiپ قالسا, تالاعى تارس ايىرىلىپ, تاپ وسى جەردە يت تەرiڭiزدi باسىڭىزعا قاپتاۋى مۇمكiن.
– سوندا قالاي, بۇل عۇلامانى تاعى دا رەسەي جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسi دەمەكسiز بە؟
– جوق, ءا. بiزدiڭ بۇل “اۋليەمiز” رەسەيدەن دە اسىپ كەتكەن. بۇل –رەسەيدiڭ دە, قىتايدىڭ دا, امەريكانىڭ دا ەمەس, حالىقارالىق جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسi. سiز ءوزi “حالىقارالىق” دەگەن ءسوزدiڭ ماعىناسىن تۇسiنەسiز بە؟ ياعني بۇل بiزدiڭ عۇلامانىڭ تالانتىن بۇكiل الەم, بۇكiل دۇنيە ءجۇزi, مۇحيتتiڭ ارعى-بەرگi جاعى, جەردiڭ “استى-ءۇستi”, تiپتi سوناۋ افريكانىڭ نۋ ورمانىنداعى بۇتىنا جاپىراق بايلاپ جۇرگەن جارتىلاي جابايى تايپالارىنا دەيiن تانىدى, مويىندادى دەگەن ءسوز. سەنبەيسiز بە, سەنبەۋگە قاقىڭىز جوق.
– سوندا بiردە-بiر كوركەم شىعارما جازىپ كورمەگەن بۇل عۇلاما حالىقارالىق جازۋشىلار وداعىنا مۇشەلiككە قالاي ءوتiپ كەتكەن؟
– مانا ايتتىم عوي, بۇل ەندi عاسىر “قۇپياسى”. ونى تiس جارىپ ەشكiمگە ايتۋعا دا, بۇعان كۇمان كەلتiرۋگە دە بولمايدى.
بۇل عۇلاماڭىزدىڭ اتى-ءجونi كiم؟
– حاسان عوي, حاسان تولەكەي ۇلى.
– سوندا بۇل عۇلاماعا جوعارىداعى اتاقتار نە ءۇشiن قاجەت؟
– وسىنداي دا سۇراق بولادى ەكەن-اۋ. ويباي-اۋ, بۇل اتاقتار ول ءۇشiن ۇلكەن ابىروي, بەدەل ەمەس پە! “اكادەميك كەلە جاتىر, جول بەرiڭدەر!”, “حالىقارالىق جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسi كەلە جاتىر, دۇرىستاپ قارسى الىڭدار!”, “اۋ, اكادەميك-جازۋشى 60-قا كەلiپ قالدى, ەل بولىپ, ۇكiمەت بولىپ ات شاپتىرىپ, تويلاۋىمىز كەرەك!” دەپ حالىق قۇراق ۇشپاي ما؟ انەكي, نە ءۇشiن كەرەك؟!
– سiز ەندi, كەشiرiڭiز. مەنiڭ عۇلاماعا سالەم بەرiپ, قاسيەتتi قولىن ءسۇيۋ باقىتىنا يە بولعىم كەلiپ تۇر. مۇمكiن, “بiردەڭەسi” جۇعار.
– قۇداي ساقتاسىن! سiز نە ايتىپ تۇرسىز؟ عۇلامانىڭ قولىن سۇيەتiندەي سiز كiمسiز؟ اۋ, وزiڭiزگە قاراساڭىزشى. رەسەي سياقتى الىپ ەلدiڭ اكادەميگiن, بۇكiل الەم مويىنداعان حالىقارالىق جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسiن ولاي قورلاماڭىز, قورلاتپايمىز. ونى رەنجiتپەڭiز, اشۋلاندىرماڭىز. ول قازiر ۇلكەن وي ۇستiندە تۇر. بiز ايتىپ وتىرعان ەكi اتاق ول ءۇشiن از. تاپ قازiر ول حالىقارالىق كوسمانوۆتار ۇيىمىنا قالاي مۇشە بولۋدى ويلاپ تۇر.
– سوندا قالاي, كوسموسقا ۇشىپ كورمەسە دە مە؟
– ول ءۇشiن ۇشۋ مiندەتتi ەمەس. ول المايتىن قامال جوق, ول تاپپايتىن امال جوق. بۇل سiزگە دە, بiزگە دە – عاسىر “قۇپياسى”.
دامير ابIشەۆ
قوستاناي
Múıisti júrgizetin Berik SADYR
