ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, «الەمنىڭ تاعدىرىن شەشۋشىلەر» اۋلەتىنە جاتاتىن وتە بەدەلدى قور باسشىسىنىڭ پىكىرىنە اسىرا ايتىلعان ءسوز دەپ قاراۋعا بولمايدى. ويتكەنى 82 جاستاعى بارون الەمدە بولىپ جاتقان وقيعالاردى ءوزىنىڭ جانە ونىڭ قورىندا جۇمىس ىستەگەن كوپتەگەن ساراپشىلاردىڭ ۇزاق جىلدار بويى جيناعان تاجىريبەلەرىنە سۇيەنىپ ايتىپ وتىرعانى بارشاعا بەلگىلى.
روتشيلد الەمنىڭ ەڭ باستى قارجى ورتالىعى – اقش-تا تومەن پايىزدى ستاۆكالاردىڭ اياقتالعانىنا نازار اۋدارادى. جاقىن ۋاقىتتا الەمنىڭ ەكونوميكالىق بەينەسىن وزگەرتەتىن دە وسى جاعداي بولماق. قور رىنوكتارىنىڭ كاپيتالدانۋىن «كۇمپيتىپ» جىبەرگەن تومەن پايىزدى ستاۆكالار مەن ساندىق جۇمسارتۋ ساياساتى ۇستەمدىك قۇرعان جىلدار اياقتالىپ كەلەدى دەيدى قارجىگەر. الەمنىڭ ەڭ ءىرى دەگەن ورتالىق بانكتەرىنىڭ اقشا جۇمساۋ تاسىلدەرىن «تاريحتاعى ەڭ ءىرى مونەتارلىق ەكسپەريمەنت» دەپ اتاي وتىرىپ, ونىڭ سوڭىنىڭ كۇتپەگەن زارداپتارعا سوقتىرۋى مۇمكىن ەكەنىن قارجىگەر بىرنەشە جىل بۇرىن-اق ەسكەرتكەن بولاتىن.
ەندى ماياتنيك كەرى قوزعالۋدا, ءسويتىپ ءوز دوللارىن وڭعا دا, سولعا دا ۇلەستىرىپ كەلگەن اقش وسىناۋ «شەكسىز بايلىقتى» كەرى قايتارىپ الۋعا تىرىسۋدا. ودان ءبىرىنشى كەزەكتە بۇرىن-سوڭدى بولماعان قيساپسىز دوللار ۇلەستىرۋدىڭ ارقاسىندا ازداپ جەتىلىڭكىرەپ قالعان دامۋشى ەلدەر زارداپ شەگەدى ەكەن.
جەكەلەگەن ەلدەردەگى بورىشتاردىڭ ۇرەيلى دەڭگەيىن ەسكەرە كەلگەندە, ەۋروايماقتا دا پروبلەمالار باس كوتەرمەك دەپ اتاپ كورسەتەدى روتشيلد. ونىڭ ۇستىنە حالىقارالىق ساۋدادا ورىن الۋى مۇمكىن تەكەتىرەستەر دە احۋالدى شيەلەنىستىرىپ, قور رىنوكتارىن قىسپاققا الا تۇسپەك. ايگىلى قارجىگەردىڭ بولجامدارى مۇنىمەن دە شەكتەلمەيدى.
ونىڭ توپشىلاۋىنشا, دامۋشى ەلدەرگە ايتارلىقتاي سوققى بولىپ تيەتىن قارجى داعدارىسى Brexit, كحدر جانە تاياۋ شىعىستاعى احۋال سياقتى ەرتەدەن ءىرىڭى جازىلماي كەلە جاتقان گەوساياسي پروبلەمالارعا دا قوزعاۋ سالا كەتۋى ىقتيمال. ونداي كۇن تۋا قالسا, ونىڭ ءوزى قازىرگى دۇنيەنى مۇلدەم وزگەرتىپ جىبەرۋى ابدەن مۇمكىن.
2001 جىلى 11 قىركۇيەكتە نيۋ-يوركتە ورىن العان تەررورلىق اكتىدەن كەيىن جانە 2008 جىلعى داعدارىس كەزىندە الەمدىك دەرجاۆالار بىرەگەي كوزقاراسپەن جۇمىس ىستەدى. بۇگىندە ونداي ىقپالداستىققا بارۋ قيىنداپ كەتتى. ال ول ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن ورناعان ەكونوميكالىق ءتارتىپ پەن قاۋىپسىزدىككە قاتەر توندىرەدى دەپ تۇيىندەيدى تەرەڭنەن تولعاعان ويىن بارون روتشيلد.
ءوز ەلدەرىن دامۋشى ەلدەر ساناتىنا جاتقىزاتىن رەسەيلىك ساراپشىلار دا الەمدىك ەكونوميكادا ورىن الىپ جاتقان احۋالعا قاتىستى ءوز الاڭداۋشىلىقتارىن جاسىرمايدى. ءرۋبلدىڭ سوڭعى قۇلدىراۋى دا رەسەي اقشاسىنىڭ الەمدە بولىپ جاتقان دەۆالۆاتسيالىق ۇردىستەن سىرت قالا المايتىنىن كورسەتىپ وتىر دەيدى ولار. ولار ستاۆكالاردى تومەندەتۋ ىشكى ءوندىرىستى قايتادان ىسكە قوسادى دەگەن تۇسپالدىڭ دا تۇرلاۋسىز بولىپ شىققانىن, سونىڭ سالدارىنان ينۆەستيتسيالاردىڭ جاپپاي كەرى كەتىپ جاتقانىن ايتىپ دابىل قاعۋدا. ول از دەسەڭىز, رەسەي قارجى مينيسترلىگىنىڭ مۇناي ەكسپورتىن دوللاردان باسقا ۆاليۋتاعا اۋىستىرۋ جونىندەگى شەشىمى دە قۇپتاۋ تاۋىپ وتىرعان جوق. ساراپشىلار ونى ءوزىڭدى الەمدىك رىنوكتىڭ ايتارلىقتاي بولىگىنەن ءوز ەركىڭمەن ءبولىپ تاستاۋمەن پارا-پار ارەكەت دەپ باعالاپ وتىر.
ال ەلىمىزدەگى جاعدايعا كەلەر بولساق, بىزدە تەڭگەنىڭ ەركىن باعامىنا كوشۋ ساياساتىنىڭ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانى بەلگىلى. وتاندىق بىرقاتار قارجىگەرلەر دە مۇنداي ساياساتقا قولداۋ ءبىلدىرىپ وتىر. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا, گەوگرافيالىق ورنالاسۋى, ءوز ەكونوميكاسىنىڭ كولەمى مەن ونىڭ اشىقتىعىنىڭ جوعارى دەڭگەيىنە بايلانىستى قازاقستان دوللارعا نەمەسە ەۋروعا قاتىستى ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ شەكتەۋلى رەجىمىن ەنگىزۋ ەڭ ءبىر وڭتايلى نۇسقا بولىپ تابىلاتىن ەلدەر ساناتىنا جاتپايدى.
ۇلتتىق بانك تاياۋدا ۆاليۋتا رىنوگىنداعى جاعدايعا ەگجەي-تەگجەيلى تالداۋ جاساي كەلىپ, ەڭ الدىمەن رەزيدەنت ەمەستەردىڭ (قازاقستاندا تىركەلمەگەن زاڭدى نەمەسە جەكە تۇلعالار) قاتىسۋىنا باسا نازار اۋدارعان بولاتىن. ويتكەنى سوڭعى ايلاردا ولاردىڭ كولەمى تەڭگە باعامىنا كەرى سيپاتتا بولىپ وتىر. ايتالىق, بىلتىر ناۋرىز ايىندا ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامى ءبىر دوللارعا شاققاندا 318 تەڭگە بولىپ تۇرعان كەزدە رەزيدەنت ەمەستەردىڭ ۇلتتىق بانكتىڭ نوتالارىنا سالىمدارى ەڭ جوعارى شەگىنە جەتىپ 453,9 ميلليارد تەڭگەنى قۇراسا, مامىر ايىنان باستاپ ونداي ينۆەستورلاردىڭ ۇلەسى تومەندەي باستاعان.
قازاقستاندىق قور بيرجاسى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى اندرەي تساليۋك بىلتىرعى شىلدە ايىندا تەڭگەنىڭ السىزدەنۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرىن دە رەزيدەنت ەمەستەردىڭ كەتۋى سالدارىنان دەپ تۇسىندىرەدى. بۇل رەتتە رەسەيگە قاتىستى سانكتسيالاردىڭ جاڭا پاكەتىنىڭ پايدا بولۋ ىقتيمالدىعى دا جاعدايعا كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر.
دەگەنمەن, ەكونوميست ءارى قارجىگەر الماس چۋكين قازاقستاندىق قۇندى قاعازدارعا ينۆەستيتسيالاۋ مۇمكىندىگىنىڭ پايدا بولۋى ءپرينتسيپتى تۇرعىدان العاندا وتە ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيدى. ونىڭ پىكىرىنشە, ول ءۇشىن ۇلتتىق بانك Clearstream (ەۋروپادا ورنالاسقان حالىقارالىق ەسەپ ايىرىسۋ-كليرينگتىك ۇيىمى) جۇيەسىن ىسكە قوسۋى ءتيىس. وسىلايشا ول ءوزىنىڭ فەيسبۋكتەگى پاراقشاسىندا «ەندى قازاقستاندىق بۇكىل قۇندى قاعازدار حالىقارالىق تاۋارعا اينالدى» دەپ اتاپ كورسەتكەن. ول ءبىزدىڭ بورىشتىق قۇندى قاعازدارىمىزعا ينۆەستيتسيا رەتىندە ەلىمىزگە ۇلكەن كولەمدەگى ۆاليۋتانىڭ كەلەتىنىنە سەنىمدى.
وتاندىق ساراپشىلار وقيعانىڭ ودان ءارى دامۋى كوپتەگەن جاعدايدا ساپالى زاەمشىلاردىڭ پايدا بولۋى مەن قازىردىڭ وزىندە قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ قولىندا بار تريلليونداعان تەڭگە وتىمدىلىگىنە دەگەن سۇرانىستىڭ تۋىنداۋى قارجى سەكتورىنا قانشالىقتى وڭ وزگەرىستەر اكەلە الاتىندىعىنا تىكەلەي بايلانىستى بولماق دەگەن كوزقاراس ۇستانادى. قارجى سەكتورىنداعى رەفورمالار بۇتىندەي العاندا ەكونوميكا ءۇشىن مۇمكىندىكتەر تۋعىزىپ وتىر, ال ونى پايدالانباۋ ۇلكەن قاتەلىك بولار ەدى دەپ ەسەپتەيدى ولار.
سونىمەن جاھاندا ءجۇرىپ جاتقان جاڭعىرۋلاردى جاقسارۋعا قاراي بەتبۇرىس دەپ تۇسىنۋگە بولا ما, جوق پا, ول جاعىن دا سول باياعى ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋلارىنشا, بولاشاقتىڭ ەنشىسىنە قالدىرعان دۇرىس سياقتى. ءبىزدىڭ قازاق تا ء«ۇمىتسىز – شايتان...» دەگەن ءسوزدى ءدال وسىنداي شاقتا ايتسا كەرەك...
سەيفوللا شايىنعازى,
«Egemen Qazaqstan»
