بۇرىن سوڭعى ون جىلدا ء«اربىر ءۇشىنشى نەكە بۇزىلدى» دەپ بايبالام سالىپ كەلسەك, كەيىنگى بىرنەشە جىلدىڭ كولەمىندە ءار ەكىنشى ەرلى-زايىپتى ءبىر-بىرىنەن ات قۇيرىعىن كەسىسىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. ەگەر 2007 جىلى اجىراسۋلار سانى 36 مىڭ بولسا, 2017 جىلى 54 مىڭعا جەتكەن. ماسەلەن, نەكە ىسىمەن اينالىساتىن زاڭگەرلەر ءوز تاجىريبەلەرىندە 2 اي عانا تۇرىپ اجىراسىپ وتىرعانداردىڭ مىسالىن العا تارتۋدا.
وسىنشاما وتاۋدىڭ شاڭىراعى نەگە شايقالدى دەگەن سۇراققا وتباسىلىق ماسەلەمەن اينالىسپايتىن جاندار دا جوبالاپ جاۋاپ بەرە الار-اۋ. دەگەنمەن عالىمدار سوڭى مىندەتتى تۇردە اجىراسۋعا اپاراتىن 13 ءتۇرلى سەبەپتى اتايدى. وسى تاقىرىپتى شاما-شارقىمىزعا قاۋزاپ جۇرگەن ءبىزدىڭ بىلگەنىمىز, شىنداپ كەلگەندە اجىراسۋدىڭ 100 ءتۇرلى جانە جالعىز سەبەبى بار دەر ەدىك. سونىمەن...
شاڭىراقتىڭ شايقالۋىنان بالا زارداپ شەگەدى
ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, كوبىنەسە اجىراسۋعا 5-10 جىل بىرگە تۇرعان, 30-34 جاس ارالىعىنداعى ەرلى-زايىپتىلار بارادى. ون شاقتى جىل بىرگە تۇرعانداردىڭ اراسىندا ارينە, بالا بولاتىنى بەلگىلى. الايدا, وسى ارالىقتا ولاردىڭ ءبىر-بىرىنەن كوڭىلدەرى قالىپ, بىرگە قۇرعان قيالدارىنىڭ كەمەسى كۇيرەيدى. پسيحولوگتاردىڭ ايتۋىنشا, ءار 10 جىل سايىن تۋىندايتىن مۇنداي وتباسىلىق داعدارىستاردى جەڭۋگە بۇگىنگى ادامداردىڭ جىگەرى جەتپەي جاتىر. بىراق ءومىردىڭ قيىن-قىستالاڭ كەزدەرىندە, قايران ءبىزدىڭ اردى ويلاعان اكە-شەشەلەرىمىز, ءبىر-بىرىنە سۇيەۋ بولىپ, جۇبايلىق ءومىردىڭ بارلىق تاۋقىمەتىن جەڭگەن جوق پا ەدى؟!
وسى ماسەلەدە ستاتيستيكا كوميتەتى ۇسىنعان كەستەلەرگە كوز سالساق, اۋىلدىق جەرلەرگە قاراعاندا, قالا تۇرعىندارى اراسىندا اجىراسۋلار ەكى ەسە كوپتىگىن بايقايمىز. سوندا اۋىلداعىلاردىڭ ءومىرى قالاداعىلاردىڭ تۇرمىسىنان جاقسارىپ كەتكەنى مە؟! بۇل جەردە ماماندار قالالىقتاردىڭ ىشكى ەركىندىگى الدەقايدا جوعارى ەكەندىگىن العا تارتادى. اجىراسۋعا بەل بايلاعان قالالىقتار ميلليون حالقى بار مەگاپوليسكە ءسىڭىپ, جەكە ءومىر ءسۇرۋدىڭ ءجۇز ءتۇرلى ايلاسىن بىلەدى. ال ءالى دە «ەل نە دەيدى؟ اعايىن-تۋىستان ۇيات بولادى» دەيتىن اۋىلدىڭ جايى بەلگىلى.
بىراق نە دەسەك تە, شاڭىراقتىڭ شايقالۋىنان الدىمەن زارداپ شەگەتىن بالا. ماسەلەن, 2018 جىلى جەتى ايدا 32 مىڭ ادام اجىراسسا, ونىڭ 19 مىڭىندا بالا بار. سيرەك جاعدايدا ەرلى-زايىپتىلار ءبىر پەرزەنت ءۇشىن اجىراسۋعا ءماجبۇر بولىپ جاتسا, كوپ جاعدايدا كەتىسەتىن جۇپتاردى بىرنەشە بالاسى دا ۇستاپ قالا الماي وتىر.
دەگەنمەن مىنا ءبىر دەرەككە كوز سالايىقشى, زاڭگەرلەر سوڭعى جىلدارى اجىراسىپ كەتكەننەن كەيىن بالالارىن ءوزى باعۋعا تىرىساتىن اكەلەردىڭ سانى ۇلعايعانىن العا تارتادى. 2000-2010 جىلدارى بۇل كورسەتكىش 30-40% بولسا, قازىر − 70%.
ماماندار ايتپاسا دا, اكە-شەشەسىنىڭ ورتاسىندا ءارى-ءسارى بولىپ قالعان بالا ءومىر بويى اكەسىن نەمەسە شەشەسىن ساعىنۋمەن, ىزدەۋمەن, وكپەلەۋمەن وتەتىنىن, ومىرلىك پسيحولوگيالىق زارداپ شەگەتىنىن اركىم بىلەدى. جانە جارتىلاي جەتىمدىكتىڭ سيندرومى بالا وسكەندە دە قىر ىزىنەن قالمايتىنىنا سەنىڭىز.
ارينە اجىراسۋلاردىڭ ءتۇرلى سەبەپتەرى بولعانىمەن قاتىپ قالعان ءبىر ستسەناريى جوق. مىنا ءبىر جاعدايعا قاراڭىزشى. ءبىراز جىل بۇرىن كۇيەۋىنەن كەتىپ قالعان ءبىر تانىسىمىز, اراعا التى جىل سالىپ قايتا قوسىلدى. بۇل وقيعانىڭ ۇزىن-ىرعاسى مىناداي. بالاسى ءتىلى شىعىپ, قۇلدىراڭداپ جۇگىرە باستاعاننان-اق, اكەسىن ساعىنىپ, اۋلادان ءارى-بەرى وتكەن ەر-ازاماتتارعا قاراپ وتىرادى ەكەن. ءتۇسى جىلى, جاقسى كيىنگەن, ءجىبى ءتۇزۋ ءبىر ادام كورىپ, ول جىلىشىراي قاباق تانىتسا بولدى: ء«سىز مەنىڭ اكەمسىز بە؟» دەپ سۇرايدى...
بالاسىنىڭ مۇنداي قىلىقتارىن ۇنەمى سىرتىنان باقىلاپ وتىرعان اناسى اقىرى جۇرەگى شىداماعان بولۋ كەرەك, ۇلى ءۇشىن بۇرىنعى كۇيەۋىنىڭ بارلىق كەمشىلىكتەرى مەن قىلىقتارىن كەشىرۋگە ءماجبۇر. ءدال وسى وقيعا ءبىزدىڭ ارقايسىسىمىزدى ويلانتۋى ءتيىس.
دەگەنمەن بالا ءبىر عانا جاعدايدا اتا-اناسى اجىراسقاندا باقىتتى بولا الادى. بۇل اكە ايەل مەن بالا-شاعاسىنا ءزابىر كورسەتىپ, قورعاۋدىڭ ورنىنا قورلاپ وتىرسا. ۇيدەن ىشكىلىككە سالىنعان, جاتىپىشەر جامان ەركەك كەتكەندە وتباسىنىڭ بۇكىل قاسىرەتى دە قوسا كەتەتىندىگىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى.
ءتۇسىنىسۋ تەورەماسى
قاراپ وتىرساق, باتىس قازاقستانعا قاراعاندا, قاراعاندى وبلىسىندا اجىراسۋ ءجيى كەزدەسىپ وتىر. قازاعى قالىڭ تۇركىستان وبلىسىندا دا سالىستىرمالى تۇردە نەكە بۇزىپ وتىرعاندار كورسەتكىشى تومەن بولعانىمەن, سالت-داستۇرگە بەرىك دەگەن وڭىرلەردىڭ وزىندە دە اجىراسۋ تىيىلماي تۇر.
وسى ارادا ۇل ءوسىرىپ, قىز تاربيەلەپ وتىرعان اكە-شەشە ءبىر كەمشىلىكتى مويىنداعانى ءجون بولار. ءجۇز جەردەن ءومىر وزگەرسە دە, ءبىرىنشى كەزەكتە ەر بالالاردى جۇبايلىق ءومىردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە تاربيەلەۋ جەتىسپەي تۇرعانى بىلىنۋدە. ەر-ازاماتتا يمان, جاۋاپكەرشىلىك, وتباسىن ءوزى سۇيرەۋگە دەگەن قۇلشىنىس بولماي, ونىڭ بەدەلى دە, سىيى دا بولمايدى. كەرىسىنشە ءالى دە تاپتاۋرىن تۇسىنىكتەردەن ارىلماعان قوعامنىڭ ادامى قىزى بويجەتكەننەن كۇيەۋگە شىعۋ كەرەكتىگىن, ۇل ەسەيسە ۇيلەنۋ قاجەتتىگىن قۇلاققا قۇيىپ وتىرۋدان شارشامايدى. ال ومىرلىك جار تاڭداۋ ماماندىق تاڭداۋدان دا ماڭىزدىراق ەكەندىگىن ءبىرىنشى رەت ايتىپ وتىرعان جوقپىز. ال مىنەز-ق ۇلىقتىڭ سايكەسسىزدىگى, الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتەر ۋاقىت وتە كەلە ءوز دەگەنىن جاساتپاي قويمايدى.
قۋلىق-سۇمدىقتان ادا, ادام تانىپ ۇيرەنبەگەن جاس ادام وزىنە ءبىرىنشى كەزدەسكەن, كوڭىلىن ءبولىپ, جىلى سوزدەرىن اياماعان جاندى ماحاببات دەپ بىلەدى. شىن سەزىم مەن سول ادامعا باۋىر باسىپ قالۋدىڭ اراسىن اجىراتا المايدى. وسىنداي جاعدايدا «قاشان كۇيەۋگە تيەسىڭ», «قاشان ۇيلەنەسىڭ» دەپ قۇلاقتىڭ ەتىن جەيتىن اينالاعا ءوزىنىڭ دە بىرەۋگە كەرەك ەكەنىن دالەلدەۋ ءۇشىن ۇيلەنە سالىپ, ءۇي بولا الماي جاتقانداردىڭ ۇلەسى از ەمەس.
ماسەلەن, وتكەن جىلى ەر-ازاماتتار اراسىندا نەكە قۇرعانداردىڭ ورتا جاسى – 29 بولسا, ايەلدەر اراسىندا – 26 جاس بولدى. ەلىمىزدەگى بىلتىر نەكە قۇرعانداردىڭ ەڭ جاسى 16, ەڭ ەرەسەگى 90 جاستاعى قاريا 87-گە كەلگەن اپامىزبەن نەكە قيدى.
ەڭ باستىسى, بىرەۋدى بىرەۋگە كۇشتەپ قوسىپ وتىرعان قوعام جوق. قازىر الەمدە اجىراسۋ جاعىنان پورتۋگاليا الدىنا ەشكىمدى سالماي تۇر. بۇل ەلدە اجىراسۋ كورسەتكىشى 67 پايىزعا جەتكەن. ولاردان ۆەنگرلەر مەن يسپاندار دا قالىسپايدى. بۇل ستاتيستيكانى اقش, اۋستراليا مەن كانادا ەلدەرى جالعاستىرادى. جاھان بولىپ جۇرگىزىپ وتىرعان كوپتەگەن ساۋالدامالار اجىراسۋعا تۇرتكى بولعان ەڭ باستى ءۇش سەبەپتى اتاپ وتىر. بۇل: قارجىلىق قيىنشىلىقتار, زينا جاساۋ مەن جىنىستىق قارىم-قاتىناس ماسەلەلەرى. ال تمد ەلدەرىندە اجىراسۋ جونىنەن رەسەي, ۋكراينا مەن قازاقستان كوش باستاپ تۇر.
بىراق قازاقستاندىق پسيحولوگتار ءبىرىنشى كەزەكتە اجىراسۋعا بەل بايلاعان جۇپتاردىڭ ءجيى كەزدەسەتىن ماسەلەسى تۇسىنىسپەۋشىلىك, ءبىرىنىڭ سوزىنە ءبىرى قۇلاق اسپاۋى, قاتەلىكتەرىن مويىنداماۋ, كەشىرىممەن قاراۋ جوقتىڭ قاسى ەكەندىگىن العا تارتادى. قىسقاسى, قالايدا جەڭىلمەيمىن دەيتىن جالعان كوكىرەك.
ايتپەسە «كوممۋنالكادا» تۇراتىن كورشىلەر سياقتى تاتۋلىعى تاۋسىلعان جۇپتار دا جەتەدى. مىسالى, وتباسىلىق پسيحولوگتار ايعايلاسىپ, ءبىر-بىرىنە وكپە-رەنىشىن اقتارىپ تۇراتىن جۇپتارعا قاراعاندا, ايلاپ-جىلداپ ءبىر بىرىنە ءتىل قاتپاي تەرىس اينالىپ جاتاتىندار تۇبىندە اجىراسىپ تىناتىندىعىن ايتادى.
نە دەسەك تە, بۇكىل تىرشىلىكتىڭ تۇتقاسىن وتباسى تاتۋلىعى مەن ۇرپاق جالعاستىعى ۇستاپ تۇرعانىن ساناسى وياۋ جانداردىڭ ءبارى دە سەزەدى. ءومىردىڭ تۇپكىلىكتى قازىعى دا شاڭىراقتىڭ شاتتىعىنا ەكەۋارا تۇسىنىستىككە بايلانعان.
ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز, اجىراسۋ ماسەلەسى – ماڭگىلىك تاقىرىپ. جوعارىداعى جانىمىزعا باتاتىن ستاتيستيكانىڭ ءبىر بولىگىن م ۇلىك جاسىرۋ ءۇشىن, جەڭىلدىكپەن پاتەر الۋ ماسەلەسىنە قاتىستى جالعان اجىراسۋلار قۇرايدى. ونىڭ دا ءوز كىلتيپاندارى بار. بۇل تاقىرىپقا ارنايى ورالامىز. سول سياقتى ءبىر-بىرىنەن ات قۇيرىعىن ۇزىسكەن جۇپتاردىڭ 30 پايىزى 18+ دەيتىن «جابىق تاقىرىپتىڭ» اينالاسىنداعى اڭگىمەلەرگە وزەك بولا الادى.
جالپى, اجىراسىپ كەتكەندەردىڭ قۋاناتىندارىنا قاراعاندا, كەيىن وكىنەتىندەرى الدەقايدا كوپ ەكەن. قىسقاسى, اجىراسۋعا اسىقپايىق. شىن مانىندە اجىراسۋ قاجەت بولسا, قاي كەزدە دە ۇلگەرۋگە بولار. ال ءۇي بولۋ قيىن...
ساراپشى ءسوزى
سەرگەي جۇمابەكوۆ, ادۆوكات:
اجىراسۋعا شەشىم قابىلداعانداردىڭ كوپشىلىگى تۇرمىس قيىنشىلىعىنا شىداماعاندار. جاستار ۇيلەنگەن سوڭ ءۇيلى-كۇيلى بولۋدان, باقىتتى ومىردەن ۇمىتتەنەدى. سودان كەيىن تابىستىڭ ازدىعى, نەسيە, قارىز قاجىتا باستايدى. ۇرىس-كەرىس, ءبىر-بىرىنە دەگەن كوڭىل تولماۋشىلىق, ايىپتاۋلار باستالادى. سوسىن ەرلى-زايىپتىلار سىرتتان «جاقسى ايەل» نەمەسە «جاقسى ەركەك» ىزدەي باستايدى. وسىنىڭ ءبارى جيناقتالا كەلە نەكەنىڭ بۇزىلۋىنا دەيىن جەتكىزىپ وتىر.
ەكىنشى باستى سەبەپ, ىشىمدىككە سالىنۋ, قۇمار ويىندارى مەن ەسىرتكى تۇتىنۋ اجىراسۋعا الىپ بارادى. ءوز تاجىريبەمدە وسى ەكى ماسەلە بۇزىلعان نەكەلەردىڭ 90 پايىزىن قۇرايدى.
نۇربول باتىرباي, زاڭگەر:
نەكە بۇزۋ ۇدەرىستەرىنە قاتىستى تاجىريبەلەردەن تۇيگەنىم, باستاپقىدا ءبارى ۇساق-تۇيەكتەن باستالادى. ەرلى-زايىپتىلاردىڭ سالت-داستۇرگە تۇسىنىكتەرىنىڭ بولەكتىگى مەن جاڭادان قوسىلعان جاستاردىڭ ومىرىنە اتا-انالارىنىڭ كيلىگۋى سىندى بولىپ كەلەدى.
كوپ جاعدايدا ەر ادام ايەلىنىڭ, ايەل ەرىنىڭ الدىنداعى مىندەتتەرىن دۇرىس اتقارمايدى. بىراق اجىراسۋدىڭ باستى سەبەبى جۇمىسسىزدىققا بارىپ تىرەلەدى. ودان كەيىنگى ورىندا تاربيە ماسەلەسى تۇر.
جۇمىسسىزدىقتان تۋىندايتىن جاتىپىشەر جالقاۋلىق, ماسكۇنەمدىك كەز كەلگەن ايەلدىڭ ىعىرىن شىعارىپ, بالا-شاعاسىنىڭ ءتوزىمىن تاۋىسادى. بىراق قازىر ماسكۇنەمدىككە جيىركەنە قارايتىنداي كەزەڭگە جەتتىك قوي.
اجىراسۋ جاعىنان ءۇشىنشى ورىندا مىنەز-ق ۇلىقتىڭ ۇيلەسپەۋى تۇر. ەرلى-زايىپتىلاردىڭ توسەكتە جاراسپاۋىن ءبىز وسىلايشا مادەنيەتتى تۇردە جەتكىزەمىز. مۇنداي جاعدايدا زاڭگەرلەرگە ەمەس, پسيحولوگ, سەكسوپوتولوگتاردىڭ كومەگىنە جۇگىنگەن ءجون.
ايگۇل التايقىزى, پسيحولوگ:
كوبىنەسە پسيحولوگتاردىڭ قىزمەتىنە ايەل ادامدار جۇگىنەدى. اجىراسۋ ءۇشىن دە ءبىرىنشى ارىز بەرەتىندەر – ايەلدەر.
ايەل دەگەن ەر-ازاماتى قولداسا, جىلۋلىعىن اياماسا كەز كەلگەن قيىنشىلىقتى جەڭە الادى. كەرىسىنشە كوپ جاعدايدا ەر-ازاماتتارىمىز دورەكىلىككە, ءزابىر كورسەتۋگە بەيىم. ايەل – وتە سەزىمتال, نازىك. ونسىز دا موينىندا تۇرمىستىڭ اۋىرتپالىقتارى بار. مۇنداي جاعدايدا ەر-ازاماتى قولداپ, جىلى سوزىمەن ايالاپ وتىرماسا, ايەلدەر ءتۇرلى كۇيزەلىسكە ۇشىرايدى.
ماسەلەن, مەنىڭ الدىما اجىراسۋدىڭ الدىندا تۇرعان ادامدار كەلەدى. كوبىنەسە ايەلدەر بوسانعاننان كەيىن جىنىستىق گورموندارىندا ۇلكەن وزگەرىستەر ءجۇرىپ, وتە اشۋشاڭ بولىپ كەتەدى. ۇيقىسى قانبايدى. بۇل عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەنگەن. وسىنداي پسيحولوگيالىق كۇيزەلىستەر كەزىندە ەر-ازاماتتار جۇبايىنىڭ جاعدايىنا تۇسىنىستىكپەن قاراپ, وسى كەزەڭنەن الىپ شىعۋدىڭ ورنىنا ۇرىس-كەرىستى ۇلاستىرىپ, قول كوتەرۋگە دەيىن بارىپ, ارالارى سۋىپ كەتەدى. باقۋاتتى ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ىشىندە دە اجىراسىپ وتىرعاندار بار.
قانداي قيىندىق بولسا دا نەكەلەردى قۇتقاراتىن جىلى ءسوز بەن تۇسىنىستىك.
ايناش ەسالي,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى
