«جاڭا ءالىپبي نەگىزىندەگى قازاق ءتىلى ەملەسىنىڭ ەرەجەلەرى» «قازاق ءتىلى ءالىپبيىن كيريلليتسادان لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2017 جىلى 26 قازانداعى №569 جارلىعىنا سايكەس بەكىتىلگەن جاڭا ءالىپبي بويىنشا ازىرلەندى.
جاڭا ءالىپبي نەگىزىندەگى قازاق ءتىلى ەملەسىنىڭ ەرەجەلەرى (ەرەجە) – لاتىن گرافيكاسىنداعى قازاق ءالىپبيى بويىنشا دۇرىس جازۋدى كورسەتەتىن قۇقىقتىق كۇشى بار قۇجات. سونىمەن قاتار لاتىننەگىزدى جاڭا ءالىپبي بويىنشا قازاق ءتىلىنىڭ ورفوگرافيالىق نورمالارىن تۇراقتاندىراتىن, دۇرىس جازۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىراتىن باستى ءنورماتيۆتى قاعيدالار بولىپ سانالادى. ەرەجەدە الدىمەن ۇلتتىق ءتىلدىڭ جازۋ-سىزۋمەن بايلانىستى:
- ءتىلدىڭ جالعامالىلىعى;
- ءتىلدىڭ ىقشامدالۋى;
- ءتىل دىبىستارىنىڭ ۇندەستىگى;
- داۋىسسىزداردىڭ ءبىر-بىرىمەن ۇيلەسىمدىلىگى, ت.ب. نەگىزگى زاڭدىلىقتارى مەن ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلدى.
ەرەجەنىڭ نەگىزگى ۇستانىمى ءۇشىن فونەماتيكالىق پرينتسيپ باسشىلىققا الىندى. سونىمەن قاتار قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ لەكسيكالىق قۇرامىنداعى كونە جانە كىرمە تىلدىك قاباتتاردىڭ كەيبىر تۇرلەرىنىڭ ەملەسىنە قاتىستى ءداستۇرلى جانە فونەتيكالىق, ال ءتول سوزدەردىڭ كۇردەلى تۇرلەرى ءۇشىن مورفولوگيالىق پرينتسيپ تە قولدانىلدى.
ەرەجەدە:
- لاتىن نەگىزدى ءالىپبي بويىنشا قازاق ءتىلى دىبىستارىنىڭ ءمانىن بىلدىرەتىن ارىپتەردىڭ ۇندەستىكپەن, ۇيلەستىكپەن جازىلۋ نورماسى كورسەتىلدى;
- سوزدەردى بىرىڭعاي جۋان نەمەسە جىڭىشكە جازۋ, سوعان سايكەس قوسىمشالاردىڭ جۋان نەمەسە جىڭىشكە جالعانۋ ۇلگىسى بەرىلدى;
- قوسار دىبىستاردى ء(ۇۋ/ۇۋ, ءىي/ىي) دارا ارىپپەن (ۋ, ي ارىپتەرىمەن) تاڭبالاۋدىڭ ۇلگىسى ۇسىنىلدى;
- قازاقتىڭ ادەبي تىلىندەگى ەملەسى قيىن سوزدەردىڭ ورفوگرافيالانۋ ەرەكشەلىكتەرى كورسەتىلدى;
- لاتىننەگىزدى جاڭا الىپبيدە جوق يو, ي, تس, شش, ە, يۋ, يا, , ارىپتەرىنىڭ جازىلۋ بالاماسى بەرىلدى;
- بەيۇندەس بۋىندى كىرمە سوزدەرگە قوسىمشا جالعاۋدىڭ ورفوگرافيالانۋ ءتارتىبى كورسەتىلدى;
- شەتتىلدىك سوزدەردىڭ ورفوگرافيالانۋ ۇلگىسى ۇسىنىلدى;
- بىرىككەن, كىرىككەن, تىركەستى جانە قوس سوزدەردىڭ ەملەسى, سونداي-اق باس ارىپپەن جازىلاتىن اتاۋلاردىڭ جازىلۋى مەن تاسىمالدىڭ ءتارتىبى كورسەتىلدى.
ەرەجە تۇزۋدە ۇلتتىق ءتىلدىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن زاڭدىلىقتارىنا سايكەس بولۋى, داستۇرگە اينالعان بازالىق نورمالاردىڭ ساقتالۋى, تەحنيكالىق جاقتان قولدانۋعا وڭتايلى, جيناقى بولۋى, حالىق ءتىلىنىڭ دىبىستىق قور الەۋەتىنىڭ كەڭىرەك قامتىلۋى, جاھاندانۋ ۇردىسىندە جازۋ-سىزۋدىڭ ۇلتتىق سيپاتىنىڭ ساقتالۋى ەرەكشە نازارعا الىندى. سونىمەن بىرگە بۇعان دەيىنگى جازۋ تاجىريبەسى, تۇراقتالعان نورمالارى, لاتىننەگىزدى ءالىپبيدى قولدانعان جانە قولدانا باستاعان تۇركىتەكتەس حالىقتاردىڭ ەملە تاجىريبەلەرى ەسكەرىلدى.
بۇل ەرەجەنىڭ باستاپقى نۇسقاسىن ءتۇزۋ ءجۇمىسى بىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتى احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا (ينستيتۋت) اتقارىلدى.
ينستيتۋت ازىرلەگەن ەرەجە جوباسى قازاق ءتىلى ءالىپبيىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا جانىنداعى ورفوگرافيالىق جانە ادىستەمەلىك جۇمىس توپتارىنىڭ بىرلەسكەن عىلىمي-پراكتيكالىق سەمينار-كەڭەستەرىندە بىرنەشە مارتە قارالىپ, تالقىلاۋدان وتكىزىلدى. ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى ەلىمىزدىڭ بىرقاتار وڭىرىندە ەرەسەكتەر, وقۋشىلار, سونداي-اق, وقىتۋشى-فيلولوگتەر اراسىندا سىناما-ساۋالناما ارقىلى تەكسەرۋدەن, رەسپۋبليكاداعى جوو-نىڭ وقىتۋشىلارى مەن ءتىلتانۋشى ماماندارىنىڭ تاۋەلسىز ساراپتاماسىنان وتكىزىپ, ەرەجەگە سوڭعى رەداكتسيالاۋ جۇمىستارىن جاساپ, كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىپ وتىر.
قازاق ەملەسىندەگى تىڭ وزگەرىستەر, جاڭا قاعيدالار جانە ولاردىڭ عىلىمي نەگىزدەمەسى ورتولوگيالىق قۇرالداردا جان-جاقتى قامتىلادى. ەرەجە لاتىن گرافيكاسى نەگىزىندەگى جاڭا ۇلتتىق قازاق ءالىپبيى بويىنشا ورفوگرافيالىق, ورفوەپيالىق, شەتتىلدىك سوزدەر سوزدىكتەرى, ەملەسى قيىن سوزدەر سوزدىگى, انىقتاعىشتار مەن نۇسقاۋلىقتار, باسقا دا ادىستەمەلىك قۇرالدار ءتۇزۋ مەن جاساۋدا, ماماندار دايارلاۋدا عىلىمي-نورماتيۆتىك تىرەك رەتىندە الىناتىن باستى قۇجات بولىپ سانالادى.
تىرەك ۇعىمدار
انىقتاۋىشتىق قاتىناس – زات پەن قۇبىلىستىڭ اتاۋى بولاتىن ەسىم ءسوز تىركەستەرى سىڭارلارىنىڭ اراسىنداعى الدىڭعىسى انىقتايتىن, سوڭعىسى انىقتالاتىن قاتىناس.
اتاۋىشتىق تىركەس – سىڭارلار اراسىنداعى بايلانىسى تۇراقتى, زات پەن قۇبىلىستى تۋرا ماعىنادا اتايتىن, بولەك جازىلاتىن كۇردەلى ءسوز.
اشىق داۋىستى – جاقتىڭ كەڭ اشىلۋى ارقىلى تەك ءۇننىڭ قاتىسىمەن جاسالاتىن دىبىس.
ءارىپ – دىبىستىڭ الىپبيدەگى گرافيكالىق تاڭباسى.
بىرىككەن ءسوز – بىرنەشە تۇبىردەن بىرىگىپ, ءبىر عانا زات پەن قۇبىلىستىڭ اتاۋى بولاتىن, بىرگە جازىلاتىن كۇردەلى ءسوز.
دىبىس – ايتىلىمداعى ەڭ كىشى تىلدىك بىرلىك.
ەملە – جازۋ نورمالارىن قالىپتاندىراتىن ەرەجەلەر جيىنتىعى, ورفوگرافيا.
يديومالىق تىركەس – دايىن كۇيىندە قولدانىلىپ, ءبىر ۇعىمدى بىلدىرەتىن, تۇتاس ماعىناسى قۇرامىنداعى بىرلىكتەردىڭ ارقايسىسىنىڭ ماعىناسىنا سايكەسپەيتىن تۇراقتى تىركەستىڭ ءتۇرى.
كومەكشى ەسىمدەر – زات ەسىمدەرگە تىركەسىپ, زاتتاردىڭ كەڭىستىكتەگى ورنالاسۋ قاتىناستارىن بىلدىرەتىن سوزدەر.
كۇردەلi ءسوز – سىڭارلارى اراسىنداعى سينتاكسيستىك قاتىناس جويىلىپ, تۇتاسقان بىرلىك رەتىندە ءبىر ماعىنانى بىلدىرەتىن, ءبىر عانا مورفولوگيالىق, سينتاكسيستiك قىزمەت اتقاراتىن, بىرىككەن, كىرىككەن, قوس ءسوز جانە اتاۋىشتىق تىركەس تۇرىندەگى سوزدەر.
كۇردەلى ەتىستىك – ەكى نەمەسە ودان دا كوپ سوزدەردەن جاسالىپ, كۇردەلى قيمىل-ارەكەتتى اتايتىن, بولەك جازىلاتىن سوزدەر.
كىرمە ءسوز – قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق زاڭدىلىقتارى بويىنشا يگەرىلىپ جازىلاتىن وزگە تىلدەن ەنگەن ءسوز.
كىرىككەن ءسوز – ەكى نە ودان دا كوپ سوزدەن بىرىگىپ, سىڭار جىگىندەگى دىبىستار ۇندەسىپ, ۇيلەسە وزگەرىسكە ۇشىراعان, قۇرامى ءسىڭىسىپ كەتكەن سوزدەر.
قوس ءسوز – ءبىر ءسوزدىڭ قايتالانۋىنان نە سوزدەردىڭ قوسارلانۋىنان جاسالعان, دەفيسپەن جازىلاتىن كۇردەلى ءسوز.
قوسىمشا – ءسوز ماعىناسىن وزگەرتەتىن, تۇرلەندىرەتىن, ءسوز بەن ءسوزدى بايلانىستىراتىن گرامماتيكالىق بىرلىك.
قىسقارعان ءسوز – كۇردەلى اتاۋلاردىڭ قىسقارتىلىپ جازىلعان ءتۇرى.
لەكسيكالانعان تىركەس – فرازەولوگيالىق ماعىناسىنان قول ۇزگەن, سينتاكسيستىك قاتىناس كومەسكىلەنگەن, جەكە ءسوز ورنىنا جۇرەتىن لەكسيكالىق بىرلىك.
مورفولوگيالىق پرينتسيپ – جەكە ءسوزدىڭ جانە كۇردەلى ءسوز سىڭارلارىنىڭ ءتۇبىر تۇلعاسى ساقتالىپ جازىلاتىن ەملە ۇستانىمى.
تاۋەلدىك جالعاۋ – ءبىر زاتتىڭ باسقا زاتقا نەمەسە بىرەۋگە تاۋەلدى, مەنشىكتى ەكەنىن بىلدىرەتىن قوسىمشا.
ءتۇبىر ءسوز – ءسوزدىڭ ءارى قاراي بولشەكتەۋگە كەلمەيتىن, ماعىنالى نەگىزگى بولىگى.
ءتىل ۇندەستىگى – قازاق تىلىندەگى ءبىرىنشى بۋىننىڭ ۇندەسىمىنە قاراي سوزدەردىڭ بىرىڭعاي جۋان, نە بىرىڭعاي جىڭىشكە ايتىلاتىن نەگىزگى دىبىستىق زاڭدىلىعى.
فونەما – سوزدەر مەن مورفەمالاردى ءبىر-بىرىنەن ماعىنا جانە فورما جاعىنان اجىراتاتىن ءتىلدىڭ دىبىستىق جۇيەسىندەگى نەگىزگى تيپتىك بىرلىك.
فونەماتيكالىق پرينتسيپ – فونەمانىڭ نەگىزگى رەڭكى ساقتالىپ جازىلاتىن ەملە ۇستانىمى.
شەتتىلدىك ءسوز – جازبا تۇرپاتى تۇپنۇسقاسىنان ۇلكەن ايىرماسى بولمايتىن وزگە تىلدەن ەنگەن ءسوز.
جاڭا ءالىپبي نەگىزىندەگى قازاق ءتىلى ەملەسىنىڭ ەرەجەلەرى
ءى تاراۋ
ارىپتەر ەملەسى
داۋىستى دىبىس ارىپتەرىنىڭ ەملەسى
داۋىستى دىبىستاردى تاڭبالايتىن ارىپتەر: a, á, و, و́, ۋ, ءى, u, ú, ە.
§1. ا, ە, ۋ, ءى ارىپتەرى سوزدەردىڭ بارلىق بۋىنىندا جازىلادى: ana, baqyt, shaǵala, balapan, bota, bolashaq; ەlik, egemendik, elgezek, qurmet, kórkem; yqpal, yrys, mysal, jańǵyrý, baqsy, jaqsy; irgeli, irimshik, bilim, izgilik, كishipeıil, senim.
§2. ا́, و, و́, u, ú ارىپتەرى ءتول ءسوزدىڭ باسىندا جازىلادى: ádis, álem, sán, dán, mádenıet, báıterek; ozyq, ońtaıly, qoǵam, torsyq; óris, ómirsheń, kósem, bórik; utymdy, ustaz, qujat, tumar; úrdis, úkimet, júıe, túbegeıli. كىرمە, شەتتىلدىك سوزدەردىڭ ەكىنشى, ءۇشىنشى بۋىنىندا دا جازىلادى: sirá, kiná, kýá, ińkár, kúmán, shúbá, zámzám, dúdámal; bulbul, maǵlumat, samuryq, májbúr, dúldúl, dástúr, manو́vr, montو́r, parashút, absalút, festıvál, kوbált, banknot, alkogól, vestıbúl.
j, sh مەن ı ارىپتەرىنىڭ ورتاسىندا كەلگەن ا دىبىسى جىڭىشكە ايتىلعانىمەن, ا ءارپى جازىلادى: jaı, jaılaý, jaıly, shaı, shaılyq.
داۋىسسىز دىبىس ارىپتەرىنىڭ ەملەسى
داۋىسسىز دىبىستاردى تاڭبالايتىن ارىپتەر: b, d, f, g, ǵ, h, ι, j, k, l, m, n, ń, ر, q, r, s, t, v, ý, z, sh, ch.
§3. b, g, d, f, h, j, ك, l, m, n, p, q, r, s, t, v, z, sh, ch جانە ı, ý (§6-نى قاراڭىز) ارىپتەرى ءسوزدىڭ باسىندا, ورتاسىندا, اياعىندا جازىلادى: baılyq, kóbelek, arab; gúl, kógal, pedagog; dáýlet, baǵdar, asteroıd; fılosofıa, múftı, paragraf; hıkaıa, qahar, tarıh; jospar, ereje, muqtaj; kúmis, shekpen, berik; lebiz, alash, táýekel; máńgilik, qaımaq, ǵalym; namys, kóne, dastarqan; parasat, kópir, talap; qurmet, maqtanysh, bolashaq; ras, ertegi, ómir; saıasat, kelisim, aıtys; tabıǵat, qatal, sáýlet; vırýs, avtor, rezerv; zerde, bilezik, qundyz; shańyraq, búrshik, qylysh; chempιon, kaýchýk, senvıch; ıá, qaıyń, saı; ýaqyt, áleýmet, taý. Ashshy, tushshy, keshshe سوزدەرىندە ەكى sh ءارپى قاتار جازىلادى.
§4. ǵ ءارپى ءسوز باسى مەن ورتاسىندا عانا جازىلادى: ǵarysh, aǵash, samǵa.
§5. ń ءارپى ءسوز ورتاسى مەن سوڭىندا عانا جازىلادى: mórtańba, eńbek, tańerteń, meń, zań.
ı, ý ارىپتەرىنىڭ ەملەسى
§6. ı, ý ارىپتەرى داۋىسسىز دىبىس رەتىندە تاڭبالانادى: aı, úı, oıshyl, ıaǵnı, qoıan, saıa, ıod, faıl, aıkıdo, mezozoı, ýaǵyz, ýaqyt, aý, sáýkele, demeýshi, qaýyn, aıýan, keıýana.
§7. ۋı (ىي), ءىı ء(ىي) دىبىس تىركەستەرى ءسوزدىڭ بارلىق بۋىنىندا ı ارپىمەن جازىلادى: ıgilik, ıman; kıim, tıyn, sıa, sıaqty; bı, tarıhı; ınstıtýt, kıno, granıt.
ە س ك ە ر ت ۋ. قوسار ۋı (ىي) ارىپتەرى تەك sۋı (سىي), tۋı (تىي) تۇبىرلەرىنەن جاسالعان سوزدەردە جازىلادى: sۋılyq, sۋıymdylyq, sۋıý; tۋıym, tۋıylý, tۋıý.
ıy, ıi ءارىپ تىركەستەرىنە اياقتالعان ەتىستىككە كوسەمشەنىڭ ı (-ي) جۇرناعى جالعانعاندا, ەكى ı ءارپى قاتار جازىلادى: baıy – baııdy, keıi – keııdi.
§8. uý (ۇۋ), úý ء(ۇۋ) دىبىس تىركەستەرى ءcوزدىڭ بارلىق بۋىنىندا ý ارپىمەن جازىلادى: ýyldyryq, ýyz, ýildeý; týys, qýyrshaq, gýil, tintýir; oqý, sý, jazý, kelý, barý.
§9. يۋ ءارپى ıý ءارىپ تىركەسى تۇرىندە جازىلادى: aıý, baıý, oıý, jaıý, súıý.
ە س ك ە ر ت ۋ. ı ارپىنەن كەيىن تۇرعان يۋ ءارپىنىڭ ورنىنا ý جازىلادى: qıý, jıý.
§10. يا ءارپى ıa ءارىپ تىركەسىمەن جازىلادى: qoıan, ıaǵnı, saıa.
ە س ك ە ر ت ۋ. ي (ı) ارپىنەن كەيىن تۇرعان يا ءارپىنىڭ ورنىنا ا جازىلادى: qıar, sıa, jarıa.
ءىى تاراۋ
ءتۇبىر سوزدەر ەملەسى.
قوسىمشالاردىڭ جالعانۋى
ءتۇبىر سوزدەر ەملەسى
قازاق تىلىندە ءتۇبىر سوزدەر ءتىل ۇندەستىگى بويىنشا جازىلادى.
§11. ءتول سوزدەر بىرىڭعاي جۋان نە جىڭىشكە ۇندەسىممەن جازىلادى: azamat, yntymaq, bosaǵa, turmys; ásem, memleket, izet, úmit, sóılem. ال كەيبىر كىرمە سوزدەردە ءتىل ۇندەستىگى ساقتالماي جازىلادى: ءquzىret, ءqudىret, muǵalim, qyzmet, qoshemet, ءaqىret, qasıet, qadir, kitap, ءtaýqىmet, ءqazىret.
§12. سوزدەردىڭ جانە كۇردەلى سوزدەر مەن ءسوز تىركەستەرى سىڭارلارىنىڭ ءتۇبىر تۇلعاسى ساقتالىپ جازىلادى: qulyn (qulun ەمەس), júzim (júzúm ەمەس), kóılek (kóılók ەمەس), júrek (júrók ەمەس), oryndyq (orunduq ەمەس), kók oramal (kóg oramal ەمەس), aq ala (aǵ ala ەمەس), aq aıý (aǵ aıý ەمەس); bara almaımyn (baralmaımyn ەمەس), barsa ıgi edi (barsıgedi ەمەس), baryp pa eken (baryppeken ەمەس), kele jatyr (kelatyr ەمەس), kúnkóris, kúnbaǵys, shekara, qyrkúıek, kókónis.
قوسىمشالاردىڭ جالعانۋى
§13. قوسىمشالار ءتۇبىردىڭ سوڭعى بۋىنىنداعى داۋىستى دىبىستىڭ ۇندەسىمىنە قاراي نە جۋان, نە جىڭىشكە جالعانادى: jumys-shy-lar-dyń, qart-tar-dyń, baqsha-myz-da; mekeme-de, bereke-si, teńiz-shi-ler; kitap-tyń, qudiret-ke, muǵalim-niń; kógal-ǵa, kógoraı-ǵa.
§14. ءسوزدىڭ سوڭعى دىبىسى قاتاڭ بولسا, قوسىمشالار قاتاڭنان, ال داۋىستى, ۇياڭ نەمەسە ءۇندى بولسا, قوسىمشالار ۇياڭ نە ۇندىدەن باستالىپ جالعانادى: halyq-qa, qyrat-tar, mektep-ke, kólik-pen; táj-ge, qaryz-ǵa, juldyz-dar; tań-ǵa, pán-der, tal-dyń, kól-ge, bala-ǵa, bala-lar, áje-ge, áje-niń.
§15. ءتۇبىردىڭ سوڭعى بۋىنىندا ءۇندى داۋىسسىز دىبىستان كەيىن تۇرعان y, i ارىپتەرى تاۋەلدىك قوسىمشاسى جالعانعاندا ءتۇسىرىلىپ جازىلادى. مىسالى: aýyl – aýly, daýys – daýsy, erin – erni, halyq – halqy, oryn – orny, ǵuryp – ǵurpy, qyryq – qyrqy (قىرقىن بەرۋ), kórik – kórki (بەت-اجار), árip – árpi, naryq – narqy (باعاسى), paryq – parqy, qulyq – qulqy, oıyn - oıyny.
ە س ك ە ر ت ۋ. ماعىناسىنا نۇقسان كەلەتىن سوزدەردە y, i تۇسىرىلمەي جازىلادى. مىسالى: qulyq – qulyǵy; kórik – kórigi (ۇستانىڭ قۇرالى); qalyp – qalyby (ناننىڭ قالىبى); qyryq – qyryǵy (ساندىق ماعىنا); naryq – naryǵy (تەرمين), .
§16. سوڭعى بۋىنىندا á ءارپى جازىلاتىن ءتۇبىر سوزدەرگە اشىق داۋىستىلارمەن كەلەتىن قوسىمشالار عانا جۋان جالعانادى: kúnásinا, kúnásinاn, kýásinا, kýásinاn, kúnáǵa, kúnádan, kinálaý, shúbálaný, kýáǵa, kýádan, kúmánǵa, kúmándaný.
§17. s, z, j دىبىستارىنا اياقتالاتىن سوزدەرگە s, sh داۋىسسىزدارىنان باستالاتىن قوسىمشا جالعانعاندا, ءتۇبىر ساقتالىپ جازىلادى: basshy (bashshy ەمەس), qussha (qushsha ەمەس), tuzsyz (tussyz ەمەس), sózsiz (sóssiz ەمەس), aýyzsha (aýyshsha ەمەس), tájsiz (táshsiz ەمەس).
§18. n دىبىسىنا اياقتالاتىن سوزدەرگە b, g, ǵ, m داۋىسسىزدارىنان باستالاتىن قوسىمشا جالعانعاندا, ءتۇبىردىڭ نەگىزگى تۇلعاسى ساقتالىپ جازىلادى: burynǵy (buryńǵy ەمەس), janǵa (jańǵa ەمەس), qaýynǵa (qaýyńǵa ەمەس), túngi (túńgi ەمەس), tómengi (tómeńgi ەمەس), júgenge (júgeńge ەمەس), janbaıdy (jambaıdy ەمەس), kónbedi (kómbedi ەمەس), senbeıdi (sembeıdi ەمەس), saımanmen (saımammen ەمەس).
§19. ءسوز سوڭىنداعى k, q, p ارىپتەرى تاۋەلدىك جالعاۋى نەمەسە كوسەمشەنىڭ -ا, -ە, -ı جۇرناعى جالعانعاندا, g, ǵ, b ( ý) بولىپ جازىلادى: júrek – júregi, súıek – súıegi, kúrek – kúregi; qazaq – qazaǵy, baıraq – baıraǵy, taraq – taraǵy; kitap – kitaby, aspap – aspaby, lep – lebi; ek – egedi, tók – tógedi; taq – taǵady, baq – baǵady; kep – kebedi, keýip, jap – jabady, jaýyp, tap – tabady, taýyp. بىراق sap – sapy, sapynda, tarap – tarapy ءتارىزدى سوزدەردىڭ ءتۇبىر تۇلعاسى ساقتالىپ جازىلادى.
§20. ەكىنشى سىڭارى basy, asy, aǵasy, anasy تۇلعالارىمەن كەلگەن بىرىككەن سوزدەردە قوسىمشا ءسوزدىڭ تاۋەلدىك فورماسىنا جالعانادى: Elbasyna, Elbasyn, otbasyna, otbasyn, otbasylar, qonaqasyna, qonaqasyn, qonaqasylar, otaǵasyna, otaǵasyn, otaǵasylar, myńbasyn, myńbasyna, myńbasylar. تاۋەلدىك جالعاۋىنىڭ ءىىى جاعى جالعانبايدى.
§21. ءتۇبىر سوزگە -hana, nama, -góı, -qoı, -kez, -kesh, -paz, -ger, -ker, -tal, -dar, -qor ءتارىزدى اراب, پارسى تىلىنەن ەنگەن جانە -kúnem, -niki (-diki, -tiki), -men (-ben, -pen) ءتارىزدى ءتول قوسىمشالار ءسوزدىڭ سوڭعى بۋىنىنىڭ جۋان-جىڭىشكەلىگىنە قاراماي جالعانادى: kitaphana, ádisnama, emhana; danagóı, aqylgóı; sánqoı, áýesqoı; arbakesh, baıshykesh; jıhankez; ónerpaz, bilimpaz; zańger, saýdager; kásipker, qaıratker; sezimtal, uǵymtal; dindar, qaryzdar; mansapqor, jemqor; paıdakúnem; ataniki, اýyldiki, ءqاzaqtىkى; qoǵammen, ultpen, qyzben.
ءىىى تاراۋ
بولەك جازىلاتىن سوزدەر ەملەسى
§22. انىقتاۋىشتىق قاتىناستاعى ءسوز تىركەستەرى بولەك جازىلادى: altyn saǵat, kıiz úı, bota kóz, qara shaı, at qora, maqta maıy, quraq kórpe.
§23. كۇردەلى سان ەسىمدەردىڭ ءاربىر سىڭارى بولەك جازىلادى: on bir, on birinshi, on segiz mıllıon, jıyrma segiz, júz on jeti, eki júz jetpis tórt, bir myń toǵyz júz elý úsh, tórt mıllıard, jıyrma úsh bútin onnan bir.
§24. كۇردەلى سىن ەسىمدەردىڭ ءاربىر سىڭارى بولەك جازىلادى: اl qyzyl, qońyr ala, qyzǵylt sary, qara ala, kók ala, qara kók, aq sur, qula qasqa, qula jıren, tory tóbel.
§25. كۇردەلى ەتىستىكتەردىڭ, ەسىم جانە ەلىكتەۋىش سوزدەرمەن تىركەسكەن قۇراما ەتىستىكتەردىڭ ءاربىر سىڭارى بولەك جازىلادى: baryp keldi, kele jatyr, jaza ber, kıip júre ber, júgire jóneldi, bara almady, bara almaı qalyp edi, jyǵylyp qala jazdady; qyzmet etý, mán berý, qol shapalaqtaý; shap etý, dý ete túsý, baj etý, lap qoıý.
§26. تولىق ماعىنالى سوزبەن تىركەسكەن saıyn, keıin, buryn, deıin, sheıin, men, ben, pen, qoı, ǵoı, da, de, ta, te, ma, me, ba, be, pa, pe, she شىلاۋلارى بولەك جازىلادى: jyl saıyn, aı saıyn; sabaqtan keıin; budan buryn; jınalysqa deıin; túske sheıin; qalam men qaǵaz, kitap pen dápter; kerek qoı, kóre ǵoı; ol da, men de; halyq ta, úkimet te; Bar ma eken? Kele me eken? Suraq pa? Kóp pe? Az ba? Kem be? Sen she?
§27. da, de, ta, te شىلاۋلى تىركەستەرىمەن كەلگەن كۇردەلى سوزدەر بولەك جازىلادى: bar da kel, aıt ta qoı, qara da tur, kir de shyq. بىراق urda-jyq, asta-tók, ýda-shý ءتارىزدى لەكسيكالانعان تىركەستەر بىرگە ءارى دەفيس ارقىلى جازىلادى.
§28. نەگىزگى سوزگە تىركەسكەن aldy, arty, asty, ústi, mańy, jany, ishi, syrty, basy, tusy, sheti, boıy سياقتى كومەكشى ەسىمدەر بولەك جازىلادى: esik aldy, úı arty, kópir asty, ústeldiń ústi, qala mańy, bazar jany, aýla ishi, qora syrty, qystyń basy, júrek tusy, aýyl sheti, ózen boıy, tula boıy.
ە س ك ە ر ت ۋ. Aldy, arty, asty, ústi كومەكشى ەسىمدەرىمەن كەلىپ, اتاۋلىق ماعىناعا يە بولعان سوزدەر بىرگە جازىلادى: saılaýaldy naýqan, mektepaldy top, tilarty dybysy, sózaldy syńary, tisarty daýyssyzy, jerústi jumystary, jerasty sýlary.
§29. يديومالىق, فرازالىق تىركەستەردەگى ءاربىر ءسوز بولەك جازىلادى: qas batyr, shynjyr balaq, shubar tós, shıki ókpe, qara ter, ıek artty, bas tartty, bet burdy, ıin tires. بىراق اتاۋ ءسوزدىڭ ورنىنا جۇرەتىن لەكسيكالانعان تىركەستەر بىرگە جازىلادى: basqosý, atsalysý, aqkóńil (§38-ءدى قاراڭىز).
IV تاراۋ
بىرگە جازىلاتىن سوزدەر ەملەسى
§30. ەكى تۇبىردەن قۇرالعان ءبىر عانا زات پەن ۇعىم اتاۋى بىرگە جازىلادى: kókónis, shekara, jertóle, baǵdarsham, beınebaıan, sýsabyn, kereńqulaq ء(وس.), ıtsandyq ء(وس.), kelteshash ء(وس.).
§31. ەكىنشى سىڭارى -lyq (-lik, -dyq, -dik, -tyq, -tik) قوسىمشاسىمەن كەلگەن قوعامدىق, الەۋمەتتىك لەكسيكا, -ar (-er) قوسىمشاسىمەن كەلەتىن ادەت-عۇرىپ, كادە اتاۋلارى, -lar (-ler, -dar, -der, -tar, -ter) قوسىمشاسىمەن كەلەتىن بوتانيكالىق, زوولوگيالىق اتاۋلار, -qysh (-kish, -ǵysh, -gish) قوسىمشاسىمەن كەلەتىن قۇرال-سايمان جانە تەحنيكا اتاۋلارى, -ty (-ti, -dy, -di), -pa (-pe, -ba, -be, -ma, -me), -ys (-is, -s), -ǵy (-gi, -qy, -q) قوسىمشاسىمەن كەلەتىن لەكسيكالانعان تۇراقتى تىركەستەر مەن زات اتاۋلارى بىرگە جازىلادى: ortaazıalyq, jerjúzilik, arampıǵyldyq, búkilálemdik, jalpyhalyqtyq, birrettik; aýyzashar, atqaminer; ashatuıaqtylar, balyqqorektiler, jalańkózdiler, aǵashkemirgishter; kespekeskish, sabynsalǵysh, órtsóndirgish; sharýabasty, nemketti, súıkeısaldy; alypqashpa, baýkespe, janbaǵys, kireberis, kúnkóris; aýaqyzdyrǵy, aýasúzgi, bórioınaq.
§32. Ásire, bir, kóp, jalpy, بەي جانە avan, avıa, avto, agro, antı, aero, gıdro, gıper, eýro, ızo, ınfra, kıno, mega, mını, radıo, tele, trans, últra, foto, elektr سياقتى ءسوزالدى سىڭارلارىمەن, سونداي-اق beı قوسىمشاسىمەن كەلگەن اتاۋلار بىرگە جازىلادى: ásiresolshyl; birqalypty, birmándi; kópmándi, kópmúshe; jalpyulttyq, jalpymemlekettik; beıkúná, beıhabar; avansahna; avıamektep; avtojol; agrokeshen; antıdene; aeroshana; gıdrobeket; gıperbelsendi; ەýrosport; ızosyzyq; ınfraqurylym; kınoqondyrǵy; megajoba; mınıjoba; radıobaılanys; telearna; transshekara; últradybys; fotosýret; elektrsúzgi.
§33. ەكىنشى سىڭارى aralyq, qumar, jandy, taný, tanym, jaı, hat, aqy, ishilik, symaq سياقتى سوزدەرمەن كەلگەن اتاۋلار بىرگە جازىلادى: halyqaralyq; ataqqumar; ultjandy; jaratylystaný; tiltanym; jylyjaı; ashyqhat (ashyqhat syılaý); zeınetaqy; mekemeishilik; ákimsymaq. بىراق انىقتاۋىشتىق قاتىناس ساقتالعان كۇردەلى سوزدەر بولەك جازىلادى: ashyq hat, qyzmettik hat.
§34. Esh, ár, keı, bir, qaı, qaısy, álde سوزدەرىمەن كەلگەن ەسىمدىك, سىن ەسىم, ۇستەۋلەر ءتۇبىر تۇلعالارى وزگەرتىلمەي, بىرگە جازىلادى: eshkim; árkim; ártúrli; keıbir; birdeńe; qaıbir; qaısybireýler; áldeqalaı.
ە س ك ە ر ت ۋ. Ár, keı, bir, qaı, álde سوزدەرى زات ەسىمدەرمەن تىركەسكەندە, بولەك جازىلادى: ár el; keı bala; bir jumys; qaı zaman; álde shyn, álde ótirik.
§35. ءبىرىنشى سىڭارى aq, qara, sary, kók, qyzyl, ala, boz ءتارىزدى ءتۇس اتاۋلارىمەن كەلەتىن بوتانيكالىق, زوولوگيالىق تەرميندەر بىرگە جازىلادى: aqıyq (قۇس), aqshabaq (بالىق); qaraqus, qaraaǵash ء(وس.); saryandyz ء(وس.), sarygúl; kókqutan (قۇس), kókbasshóp ء(وس.); qyzylqasqyr (اڭ), qyzylbıdaı; alabuǵa (بالىق), alabulbul (قۇس); bozbetege ء(وس.), boztorǵaı. ءۇش قۇرامنان تۇراتىن بوتانيكالىق, زوولوگيالىق اتاۋلاردىڭ الدىڭعى ەكى سىڭارى بىرىگىپ جازىلادى: aqbas sıyr, sarybas jylan.
§36. لەكسيكالىق ماعىناسىنان اجىراعان qoı, sıyr, túıe, bota, qozy, at, qoıan, aıý, bóri, qasqyr, ıt نەمەسە qum, sý, bal, ý, sor سوزدەرىمەن تىركەسكەن بوتانيكالىق, زوولوگيالىق اتاۋلار بىرگە جازىلادى: qoıjýsan ء(وس.), sıyrjońyshqa ء(وس.), botabúrgen ء(وس.), qozygúl ء(وس.), atqulaq ء(وس.), qoıansúıek ء(وس.), aıýbaldyrǵan ء(وس.), aıýbadam ء(وس.), bóriqaraqat ء(وس.), qasqyrjem ء(وس.), ıtbúldirgen ء(وس.), qumberish ء(وس.), sýbetege ء(وس.), balqaraǵaı ء(وس.), ýkekire, ýbıdaıyq ء(وس.), sorqańbaq ء(وس.).
ە س ك ە ر ت ۋ. Aq, qara, qyzyl, qońyr, sur, shubar سوزدەرى اڭ-قۇس, وسىمدىك ءتۇسىن ايىرۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن بولسا, بولەك جازىلادى: aq alabota, qara qarǵa, sur jylan, shubar baqa.
§37. Eكىنشى سىڭارى shóp, gúl, tiken, japyraq, tamyr, qus, balyq, qurt, jıdek, jemis, qat سوزدەرىمەن كەلەتىن بوتانيكالىق اتاۋلار بىرگە جازىلادى: emenshóp, qońyraýshóp; kúımesgúl, qaltagúl; sortiken, shaǵyrtiken; túımejapyraq, sútjapyraq; altyntamyr, beltamyr; totyqus, kókqus; taraqbalyq, qylyshbalyq; qaraqurt, bósirqurt; qyzyljıdek, ıtjıdek; tamyrjemis, torjemis; qaraqat, qyzylqat.
§38. كۇردەلى سوزگە اينالعان فرازەولوگيزمدەر بىرگە جازىلادى: aqsaqal, aqsúıek, aqnıet, aqnıettik, aqkóńil, aqkóńildilik; kóshbasshy, dúnıeqońyzdaný, erjúrek, erjúrektik, janpıda, janpıdalyq, ataqonys; basqosý, atsalysý, atústi, atústilik.
V تاراۋ
دەفيسپەن جازىلاتىن سوزدەر ەملەسى
قوس سوزدەر دەفيس (-) ارقىلى جازىلادى.
§39. قايتالاما قوس سوزدەر دەفيس ارقىلى جازىلادى: lek-lek, alýan-alýan, júre-júre, kóre-kóre, sóıleı-sóıleı, bıik-bıik, kóp-kóp, taý-taý, qaıta-qaıta.
§40. قوسارلانعان ەلىكتەۋىش, بەينەلەۋىش سوزدەر جانە كوڭىل-كۇي, شاقىرۋ وداعايلارى دەفيس ارقىلى جازىلادى: jalt-jult, satyr-sutyr, qalt-qult, shaqyr-shuqyr, shart-shurt, sart-surt, tars-turs, pah-pah, shek-shek, qyraý-qyraý.
§41. سىڭارلارى ءوزارا ماعىنالاس جانە قاراما-قارسى, جيىنتىق جانە جالپىلاما ماندەگى, سونداي-اق ماعىناسى كومەسكىلەنگەن قوس سوزدەر دەفيس ارقىلى جازىلادى: syı-qurmet, úgit-nasıhat, oı-óris, ydys-aıaq, telegeı-teńiz, salt-dástúr, er-toqym, el-jurt, jer-jahan, kúsh-qaırat, ońtústik-shyǵys, júrek-tamyr syrqaty, shtrıh-kod, oqý-jattyǵý, ákimshil-qysymshyl; úlken-kishi, kári-jas, alys-jaqyn, ashshy-tushshy, alys-beris, joǵary-tómen, kóshi-qon, aıtty-aıtpady, kirer-kirmesten, kelimdi-ketimdi, kári-qurtań, kóılek-kónshek, et-met.
§42. قوسارلانعان بولجالدىق سان ەسىمدەر دەفيسپەن جازىلادى: bir-eki, alty-jeti, úsh-tórt, otyz-qyryq, altaý-jeteý, bireý-ekeý.
§43. گرامماتيكالىق تۇلعالارمەن كەلگەن قوس سوزدەر دەفيس ارقىلى جازىلادى: týradan-týra, qoldy-qolyna, ózinen-ózi, qaraptan-qarap, bardy-joqty, azdy-kópti, tekten-tekke, teginnen-tegin, qolma-qol, betpe-bet, kózbe-kóz, jolma-jol, barar-barmas; bılep-tóstep, sharshap-shaldyǵyp, kórgen-túıgen, jýyp-shaıyp, qyryp-joıyp, jylap-eńirep, ósip-ónip.
§44. اراب تسيفرىمەن بەرىلگەن سانعا قوسىمشا دەفيس ارقىلى جالعانادى, سونداي-اق تۇسىرىلگەن -ynshy (-inshi), -nshy (-nshi) قوسىمشاسىنىڭ ورنىنا دەفيس قويىلادى, ال ريم تسيفرىمەن بەرىلسە, دەفيس قويىلمايدى: 6-ǵa, 100-ge deıin, 10-15-ten; 2018-jyly, 5-sanat, 3-kireberis, 10-qazan, 2-aqpan, 136-bap, 1-úı, 9-páter, ءححى ǵasyr, III tom, IV taraý. بىراق № شارتتى بەلگىسىمەن تىركەسەتىن اراب تسيفرلى سان ەسىمدەر دەفيس ارقىلى اجىراتىلمايدى: №82 mektep, dırektordyń №5 buıryǵy, №107 qaýly, №17 kiris.
§45. تسيفرعا تىركەلەتىن % (پروتسەنت), 0س (تسەلسي) تاڭبالارىنان كەيىن جالعاناتىن قوسىمشالار دەفيس ارقىلى جازىلادى: 50 %-kە, 10 0س-den tómen.
§46. كۇشەيتكىش بۋىنمەن كەلەتىن سوزدەر دەفيسپەن جازىلادى: ap-anyq, qyp-qyzyl, sap-sary, jap-jaqsy, súp-súıkimdi, quba-qup. بىراق appaq, kókpeńbek بولىپ جازىلادى.
§47. كىرمە نەگىزدەر, اببرەۆياتۋرالار مەن سانداردىڭ ءتول جانە شەت تىلىنەن ەنگەن سوزدەرمەن قوسارلانعان اتاۋلارى, سونداي-اق ýeb, eks ءسوزالدى سىڭارلارىمەن كەلەتىن سوزدەر دەفيس ارقىلى جازىلادى: breın-rıng, kofe-breık, market-meıker, shoý-bıznes, tok-shoý, blıs-saýal, feıs-baqylaý, art-kafe, pop-mýzyka; MP4-pleerleri, USB-tasymaldaýshy, SD-karta; VIP-palata, IT-mamandar, PR-menejer.
§48. -aq, -aı, -aý, -dy, -di, -mys, -mis, -tin, -tuǵyn شىلاۋلارى دەفيس ارقىلى جازىلادى: sen-aq, shamaly-aq, kelmeıdi-aý, ádemisin-aı, aıtqan-dy, barypty-mys, kelipti-mis, kóretin-di; ەrek-tin, bar-tuǵyn, joq-tuǵyn.
§49. قىسقارعان سوزگە قوسىمشالار دەفيس ارقىلى جالعانادى: AAQ-nyń, QazUPÝ-ǵa, TMD-ǵa (§73-75 قاراڭىز).
ءVى تاراۋ
باس ءارىپ ەملەسى.
قوسىمشالاردىڭ جالعانۋى
§50. ءاربىر جاڭا سويلەم باس ارىپپەن جازىلادى: Qonaqúıde, dóńgelek ústel ústinde qyzǵylt, kúńgirt sáýlesi bar tas sham janyp tur. Qyryn otyrǵan ákesiniń úlken kesek pishini Abaıǵa jartylaı ǵana kórinedi (M.Áýezov).
§51. ولەڭنىڭ ءاربىر جولى باس ارىپتەن باستالادى:
Paıda oılama, ar oıla,
Talap qyl artyq bilýge.
Artyq bilim kitapta,
Erinbeı oqyp kórýge (Abaı).
جالقى ەسىمدەر ەملەسى
§52. كىسىنىڭ اتى, اكەسىنىڭ اتى, تەگى باس ارىپپەن جازىلادى: Dýlat Saǵynuly Berdáli, Qyrmyzy Nábıqyzy Seıdimbek.
§53. كىسى ەسىمدەرىنە جانە -ov, -ev جۇرناعىمەن اياقتالعان كىسىنىڭ تەگىنە قوسىمشا ءتۇبىر ءسوزدىڭ سوڭعى بۋىنىنا سايكەس ۇندەسىپ جالعانادى: Álıhannyń, Álıhanǵa; Kúnsulýdyń, Kúnsulýǵa; Nábıevanyń, Nábıevkە; Baıǵaraevanyń, Baıǵaraevqa.
ە س ك ە ر ت ۋ. سوڭعى بۋىنى á-مەن اياقتالعان كىسى ەسىمدەرىنە قوسىمشالار §16 بويىنشا جۋان جالعانادى: Kúlásh-qa, Kúláı-ǵa, Bilál-ǵa.
§54. ەكى سوزدەن قۇرالعان كىسى ەسىمدەرى بىرگە جازىلادى: Tóremurat, Aısáýle, Saqypjamal, Ábilqasym, Qasymjomart, Batyrhan, Tursynzada, Nurǵalı, Aıgúl, Aqbala, Aqylbek, Jaqsybaı, Shárbaný, Toqqoja, Nurbıke, Nuraıym, Nurdildá, Bıbihanym, Asyljan, Ahmetqazy.
§55. كىسى ەسىمدەرى سىڭارلارىنىڭ جىگىندەگى دىبىستار ايتىلىمىنا سايكەس جازىلادى: Aıǵyz, Baıgeldi, Jumaǵul, Qaragóz, Kenjáli, Bıbajar, Qojahmet.
§56. اراب, پارسى تىلىنەن ەنگەن كىسى ەسىمدەرى قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق زاڭدىلىعىنا سايكەس جازىلادى: Ysqaq, Yrysjan, Yrysaldy, Ysmaıyl نەمەسە Symaıyl, Muhambet, Ybyraıym, Bátıma, Qasen, Qusaıyn, Qadısha, Pazyl, Ábdiqadir, Álbeıbarys.
§57. تاريحي تۇلعا ەسىمدەرىندەگى كومەكشى سوزدەر ءسوز باسىندا باس ارىپپەن, ءسوز ورتاسىندا كىشى ارىپپەن دەفيس ارقىلى جازىلادى: Ábýnasyr ál-Farabı, Leonardo da Vınchı, Janna d’Ark, Fon der Gols, Lıýdvıg van Bethoven, Ál-Farabıdiń murasy barlyq túrki halyqtaryna ortaq. كورسەتىلگەن ەسىمدەرگە قوسىمشالار بۋىن ۇندەسىمىنە سايكەس جالعانادى: Leonardo da Vınchı (-diń, -ge); Fon der Gols (-tyń, -qa); Vılgelm fon Gýmboldt (-tyń, -qa).
§58. ەرتەگى, ميف كەيىپكەرلەرىنىڭ اتتارى باس ارىپپەن جانە بىرگە جازىلادى: Jelaıaq,
Jeztyrnaq, Saqqulaq, Taýsoǵar.
§59. قۇرامىندا bı, jyraý, ata, ana, batyr, abyz, aqyn, bahadúr, han, seri, sal, datqa, sultan, qajy, sulý, begim, hanym, myrza سوزدەرى بار ۇلتتىق-مادەني قوعامداستىققا تانىمال كىسى ەسىمدەرىنىڭ الدىڭعى سىڭارى – باس ارىپپەن, ەكىنشى سىڭارى كىشى ارىپپەن بولەك جازىلادى: Móńke bı, Buqar jyraý, Adam ata, Haýa ana, Qorqyt ata, Domalaq ana, Jalańtós batyr, Baıserke abyz, Dýlat aqyn, Ábilǵazy bahadúr, Abylaı han, Aqan seri, Birjan sal, Baızaq datqa, Baraq sultan, Qunanbaı qajy, Baıan sulý, Aısheker hanym, Rabıa begim.
§60. ءداستۇرلى مادەنيەتتە ەرەكشە ورىن العان كىسى ەسىمدەرىنىڭ الدىندا قولدانىلاتىن تۇراقتى ەپيتەتتەر باس ارىپپەن جازىلادى: Úkili Ybyraı, Qyz Jibek, Máshhúr Júsip, Qazdaýysty Qazybek bı, Er Tarǵyn, Qaraqypshaq Qobylandy, Jaıaý Musa, Er Tóstik.
§61. جانۋارلار مەن قۇستارعا قويىلعان كۇردەلى اتاۋلار باس ارىپپەن جانە بىرگە جازىلادى: Aıtóbel, Qoıankók; Bóribasar, Aqtós, Qaratorǵaı.
جەر بەدەرى, اسپان دەنەلەرى اتاۋلارىنىڭ ەملەسى
§62. گەوگرافيالىق جانە استرونوميالىق اتاۋلار باس ارىپپەن جازىلادى: Alataý, Jetisý, Ertis, Jaıyq; Kún, اı, Jەr, Sholpan, Jetiqaraqshy, Súmbile, Úrker.
§63. Muhıt, asý, aral, qum ت.ب. سوزدەرمەن كەلەتىن جەر-سۋ جانە استرونوميالىق اتاۋلاردىڭ باستاپقى سىڭارى باس ارىپپەن جازىلادى: Qara teńiz, Tynyq muhıty, Kúngeı asýy, Barsakelmes araly, Borsyq qumy.
§64. تۇراقتى انىقتاۋىش ارقىلى قالىپتاسقان كۇردەلى جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ ەكى سىڭارى دا باس ارىپپەن جانە بولەك جازىلادى: Kishi Azıa, Ortalyq Qazaqstan, Batys Qazaqstan, Qıyr Shyǵys, Taýly Altaı.
§65. كۇردەلى جەر-سۋ اتاۋلارى باس ارىپپەن, ءتۇبىر تۇلعاسى ساقتالىپ, بىرىكتىرىلىپ جازىلادى: Araltóbe, Úsharal, Kókshetaý, Betpaqdala, Jarkent, Marqakól, Saryarqa, Saryaǵash, Jańaarqa.
§66. قوسارلانعان جەر-سۋ اتاۋىنىڭ ەكى سىڭارى دا باس ارىپپەن, دەفيس ارقىلى جازىلادى: Aqsý-Jabaǵyly qoryǵy, Úıtas-Aıdos jerasty sýy, Saıram-و́gem ulttyq parki, Balqash-Alakól oıysy.
كۇردەلى اتاۋلار ەملەسى
§67. مەملەكەت جانە ەڭ جوعارعى مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارى مەن لاۋازىم اتاۋلارى باس ارىپپەن جازىلادى: Qazaqstan Respýblıkasy, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti, Qazaqstan Respýblıkasynyń Premer-mınıstri, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń Tóraǵasy, Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti. بىراق مەملەكەتتىك لاۋازىم اتاۋلارىنداعى hatshy, mınıstr, depýtat, ákim, orynbasar, basshy, tóraǵa سوزدەرى كىشى ارىپپەن جازىلادى: Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik hatshysy, Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy mınıstri, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamentiniń depýtaty, Túrkistan oblysynyń ákimi, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti ákimshiligi basshysynyń orynbasary, Ádistemelik bólim basshysy, Til komıtetiniń tóraǵasy.
§68. مەملەكەتتىك اكىمشىلىك-باسقارۋ ورگاندارى (مينيسترلىك, كوميتەت, دەپارتامەنت, كودەكس ت.ب.), زاڭنامالىق قۇجاتتار كۇردەلى اتاۋلارىنىڭ ءبىرىنشى ءسوزى باس ارىپپەن جازىلادى: Qarjy mınıstrligi, Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy mınıstrligi, Qazaqstan Respýblıkasy Ishki ister mınıstrligi, Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy mınıstrliginiń Memlekettik múlik jáne jekeshelendirý jónindegi komıteti, Qazaqstan Respýblıkasy Aqparat jáne komýnıkasıalar mınıstrliginiń Aqparattandyrý departamenti, Qazaqstan Respýblıkasynyń Eńbek kodeksi.
§69. وقۋ ورنى, عىلىمي مەكەمە, قوعامدىق ۇيىم, ونەر ورتالىقتارىنىڭ جانە ولاردىڭ قۇرىلىمدىق بولىمشەلەرىنىڭ اتاۋلارى باس ارىپپەن جازىلادى: Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologıa ınstıtýty, Qazaqstan Sýretshiler odaǵy, Abaı atyndaǵy Opera jáne balet teatry, Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń Tarıh fakúlteti, Shyǵystaný fakúltetiniń Shyǵys fılologıasy kafedrasy; Til bilimi ınstıtýtynyń Til mádenıeti bólimi, Jazýshylar odaǵy Kórkem ádebıet bólimi, Til bilimi ınstıtýtynyń Ǵylymı keńesi.
§70. عيمارات, ەسكەرتكىش, كوركەم ادەبيەت, مۋزىكا, ساۋلەت, ونەر تۋىندىلارى اتاۋلارىنىڭ العاشقى ءسوزى باس ارىپپەن جازىلادى: Beıbitshilik pen kelisim saraıy, Qazmedıa ortalyǵy, Táýelsizdik saraıy, Áziret Sultan meshiti, I.Esenberlınniń «Kóshpendiler» trılogıasy, «Alasapyran» romany, «Aıqyn» gazeti, «Qazdar qaıtqanda» áni, «Máńgilik el» monýmenti.
§71. ماڭىزدى تاريحي وقيعالاردىڭ, مەرەكە اتاۋلارىنىڭ ءبىرىنشى ءسوزى باس ارىپپەن جازىلادى: Aqtaban shubyryndy, Jeltoqsan kóterilisi, Qurban aıt, Naýryz meıramy, Qazaqstan halqynyń birligi kúni, Bilim kúni.
§72. مەملەكەتتىك ماراپاتتار, اتاقتار باس ارىپپەن جازىلادى: Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, «Halyq qaharmany» ataǵy, «Altyn qyran» ordeni, «Eren eńbegi úshin» medali, «Altyn alqa» tósbelgisi.
ء Vىى تاراۋ
قىسقارعان سوزدەر ەملەسى
§73. باسقى ارىپتەرىنەن قىسقارعان كۇردەلى اتاۋلار باس ارىپپەن جازىلادى: EQYU (Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy); AQ (Aksıonerlik qoǵam); AAQ (Ashyq aksıonerlik qoǵam); JShS (Jaýapkershiligi shekteýli seriktestik); DDSU (Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy). قوسىمشالار قىسقارعان ءسوزدىڭ ايتىلۋ زاڭدىلىقتارىنا سايكەس دەفيس ارقىلى جازىلادى: EQYU-ǵa; ەO-ǵa; JShS-nyń, JShS-ǵa; AQ-nyń; DDSU-ǵa; TMD-ǵa, MKK-ge. بىراق AQSh-qa دەپ جازىلادى.
§74. اعىلشىن تىلىندەگى اتاۋى بويىنشا قىسقارعان الەمدىك مارتەبەسى جوعارى حالىقارالىق ۇيىم اتاۋلارى تۇپنۇسقا تىلىندەگىدەي جازىلادى: UNESسO, USAID, NATO, EXPO. قوسىمشالار قىسقارعان ءسوزدىڭ ايتىلۋىنا قاراي دەفيس ارقىلى جالعانادى: UNESسO-nyń, -ǵa; USAID-tyń, -qa; NATO-nyń, -ǵa; EXPO-nyń, -ǵa.
§75. ارالاس قىسقارعان سوزدەر تومەندەگىدەي جازىلادى: QazUÝ (Qazaq ulttyq ýnıversıteti); Eýroodaq (Eýropalyq odaq). قوسىمشالار سوڭعى بۋىنعا ۇندەسىپ جالعانادى: QazUÝ-dyń, -ǵa; Eýroodaq-tyń,-qa.
ءVIIى تاراۋ
شەتتىلدىك سوزدەر ەملەسى
§76. شەتتىلدىك بىرقاتار سوزدەر تۇپنۇسقاسىنا ۇقساس جازىلادى, ولارعا قوسىمشا بۋىن ۇندەستىگىنە سايكەس جالعانادى: moderator (-dyń, -y, -ǵa, -lar), marker (-diń, -i, -ge, -ler), stepler (-diń, -i, -ge, -ler), vaýcher (-diń, -i, -ge, -ler), sýpervaızer (-diń, -i, -ge, -ler), banknot (-tyń, -y, -qa, -tar), bankomat (-tyń, -y, -qa, -tar), planshet (-tiń, -i, -ke, -ter), onlaın (-nyń, -y, -ǵa, -dar), oflaın (-nyń, -y, -ǵa, -dar), dızaın (-nyń, -y, -ǵa, -dar), barmen (-niń, -i, -ge, -der), resepshn (-niń, -i, -ge, -der), skrınshot (-tyń, -y, -qa, -tar), blokbaster (-diń, -i, -ge, -ler).
§77. بىرقاتار كىرمە سوزدەر ايتىلۋى بويىنشا جازىلادى: taýar, nómir, poshta, kástóm, pálte, poıyz, sıez, slesir, vedimis, vedimistik, ketchúp.
§78. يو ءارپى و́ ارپىمەن تاڭبالانادى. قوسىمشا سوڭعى بۋىننىڭ ۇندەسىمىنە سايكەس جالعانادى: manو́vr (-diń, -i, -ge, -ler), brýselو́z (-diń, -i, -ge, -der), aktór (-diń, -i, -ge, -ler), amóba (-nyń, -ny, -ǵa, -lar), dırıjو́r (-diń, -i, -ge, -ler), rejısو́r (-diń, -i, -ge, -ler).
§79. تس ءارپى جانە ستس ءارىپ تىركەسى s ءارپى ارقىلى جازىلادى: sırk, sement; desımetr, proporsıonal, kvars, korporasıa, senarı, abses, plebısıt.
§80. شش ءارپى sھ ارپىمەن جازىلادى: ýchılıshe, praporshık, borsh, shı (تاعام).
§81. ە ءارپى ە ارپىمەن جازىلادى: element, elevator, poetıka, koefısent.
§82. يۋ ءارپى ú ارپىمەن جازىلادى: parashút, absolút, glúkoza, debút, prodúser, lúks, valúta, búdjet, búro, sújet, búleten, fúchers, kompúter, tútor, konúktýra, konúktıvıt. قوسىمشالار سوڭعى بۋىننىڭ ۇندەسىمىنە سايكەس جالعانادى.
§83. يا ءارپى ا́ ارپىمەن جازىلادى: zarا́d, knáz, narád, razrád, grıláj. قوسىمشا §16 بويىنشا جالعانادى.
ە س ك ە ر ت ۋ. ي (ı) ارپىنەن كەيىن تۇرعان يا-نىڭ ورنىنا ا جازىلادى: aksıa, alergıa, hımıa, gımnazıa.
§84. جىڭىشكەلىك بەلگىسى () بار بۋىنعا جىڭىشكە داۋىستىلاردىڭ ءارپى جازىلادى, قوسىمشالار ءتۇبىردىڭ سوڭعى بۋىنىنا ۇندەسىپ جالعانادى: اlkogól (-diń, -i, -ge, -der), اnsámbl (-diń, -i, -ge, -der), asfált (-tiń, -i, -qa, -ta), álbatros (-tyń, -y, -qa, -tar), álbom (-nyń, -y, -ǵa, -dar), álfa (-nyń, -ǵa), álmanah (-tyń, -y, -qa, -tar), álpınıs (-tiń, -i, -ke, -ter), ált (-tiń, -i, -ke
