ادەبيەت • 17 قاڭتار، 2019

ءابىش كەكىلباي ۇلى. اقيقات ايدىنىنداعى اق شاعالا

256 رەتكورسەتىلدى

جاسىراق كەزىمدە كوزدەرىن كورە قالعان ەكى اۋىلداس كاريانىڭ ەسىمە ءتۇسىپ وتىرعانى.

ەكەۋى تۇيدەي قۇرداس ەدى. ەل ىشىندە ەكەۋى دە سونداي قادىرلى ەدى. ەكەۋىنىڭ دە الدىن ەشكىم كەسىپ وتپەيتىن. بىرەۋىن، قارتايىپ كەتكەن كوزىنىڭ وزىندە، كورەرگە كوز كەرەكتۇعىن. جاراتۋشىنىڭ ءوزى ونى الدەنەگە قاتتى ريزا بولىپ، كوڭىلى مارقايىپ وتىرعان كۇنى جارىق دۇنيەگە اكەلگەن بە دەپ قالعاندايسىز. كەلبەت دەسەڭىز كەلبەتتى، تۇلعا دەسەڭىز تۇلعانى، قايرات دەسەڭىز قايراتتى اياماي-اق ءۇيىپ-توگىپ باعىپتى. ال ەندى ءتىل دەگەنىڭىز اق الماستاي... قيىپ تۇسەدى. ەندى اشا بەرگەن اۋزىڭىزدى قالاي قايتا جاۋىپ الا قويعانىڭىزدى ءوزىڭىز دە بايقاي الماي قالاسىز. وتىرىسى، تۇرىسى، ءجۇرىسى، كيىم كيىسى، ءتىپتى قامشىسىن قالاي سىلتەپ، شاقشاسىنىڭ تىعىنىن قالاي اعىتاتىنىنىڭ ءوزى تالايدىڭ اۋزىنىڭ سۋىن اعىزعان قىرعىن-قىزىق اڭگىمە-تۇعىن. جاس كوزىندە وڭدى كەلىن-شەكتەردىڭ توسەگىنەن، ساليحالى كوزىندە سىيلى ۇيلەردىڭ تورىنەن ەلدەن بۇرىن شىعا كەلەتىن وتىمدىلىگى دە اڭعارىلماي قالمايتىن. سوندىقتان ودان ءار تۇستا ءار قيلى ءجابىر كورگەندەر دە از بولماسا كەرەك. بىراق، سوعان قاراماستان، ونىڭ شاشباۋىن كوتەرۋشىلەر شاش-ەتەكتەن ەدى. بىرەۋلەرى ونىڭ جۇرتتان اسقان كەلبەتىنە تامسانىپ، ەكىنشىلەرى اۋىزدىلىعىنان ايبىنىپ، ۇشىنشىلەرى انشەيىن جەلەكپە داقپىرتقا ەلىگىپ ءاز-اۋليە تۇتاتىن. ءتىپتى باياعى ءبىر كوزدەرى وعان بولا كەلىستى اتىنان، ادەمى ورىلگەن قامشىسىنان، اجارلى ايەلىنەن ايىرىلىپ قالا جازداعانداردىڭ وزدەرى بۇگىن كەپ، ارالارىنا ەشتەڭە بولماعانداي، ونىمەن ءبىر تاباقتاس بولۋعا، تىزەلەس وتىرۋعا تىرىسىپ، تىراشتانىپ-اق باعاردى.

تۇپتەپ كەلگەندە، جۇرت ونىڭ ىستەپ جۇرگەندەرىنىڭ ءبارى ءجون، ءبارى دۇرىس بولعاندىعىنان ەمەس، ولاي ىستەۋ وزدەرىنىڭ قولدارىنان كەلە قويمايتىندىعىنان سىيلايتىن. بۇل سوناۋ ۇڭگىردەگى اتا-بابالارىمىزدىڭ كۇشكە، كۇشتىگە تابىنۋعا ءماجبۇر بولعان زامانىنان ولمەي-وشپەي كەلە جاتقان جەكسۇرىن مىنەز، جەگى قۇبىلىس. ونداي ق ۇلىقتىڭ ءتۇپ-توركىنىن اڭعارىپ، ونىڭ دەگەنىنە بەرىلۋدى نامىس كورەتىندەر الگى ءبىز ايتىپ وتىرعان «ازۋى التى قارىس» ايبىندى قاريانىڭ ماڭايىنا كوپ جولاي قويمايتىن. ال باعزىداعى بيگولوگيالىق ينستينكتى بۇگىندەرى كەپ «كۇش اتاسىن تانىماس» دەيتىن فيلوسوفيالىق قاعيداعا اينالدىرىپ، ونى دۇنيەدەگى ەڭ ۇلكەن دانىشپاندىق سانايتىندار ونىڭ قاسىندا بوگەلەكتەگەن تاي-قۇنانداي باس شۇلعۋدان جالىقپايتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.

ەكىنشى قاريادا ونداي كوزگە ۇرىپ تۇرعان وقشاۋ قاسيەتتىڭ ءبىر دە ءبىرى جوق-تى. بىراق، جۇرت ودان دا شىرق اينالىپ شىڭپايتۇعىن. بىردەڭەدەن تارىقسا، بىردەڭەدەن اقىل تاپپاي اڭتارىلسا، ەكى ەتەك بوپ دالاقتاپ سوعان جەتىپ بارار ەدى. وندايدا اقساقال ءوزىنىڭ الگى «ازۋى التى قارىس قۇرداسىنداي ەستىگەن قۇلاقتى ەلەڭ ەتكىزبەي قويمايتىن توتەن ءبىر تۇجىرىمدى قىناپتان سۋىرعان قىلىشتاي جالت ەتكىزىپ ايتا سالماس ەدى. وزىڭمەن بىرگە: «اپىر-اي، ءا!» – دەپ ءبىراز تولعانىپ وتىرار ەدى دە، «بۇنى بىلاي ىستەسەق قايتەر ەدى!»، «جوق، الدە بۇيتكەن دۇرىس پا ەكەن!»، «مۇمكىن، ەكەۋى دە ەمەس بىلاي ەتكەن ءجون شىعار»، – دەپ بىرنەشە شەشىمدى جارىستىرا كولدەنەڭ توسىپ، ونسىز دا شارشاپ بارعان شاقشاداي باسىڭا ءبىراز جاڭا شارۋا تاۋىپ بەرەر ەدى. سوندايدا الگى الدىڭعى اڭگىمە بولعان قاريادان: «پالەنشەكەمنەن كەڭەس سۇراپ ەم، بىلاي ەت دەدى. سولاي ەتپەسەم بولماس»، – دەگەن نىق تاپسىرمامەن ورالساڭ، سوڭعىسىنان: «پالەنشەكەمە بارىپ سويلەسىپ ەم. بۇنى بىلاي ەتكەنىمىز ءجون سەكىلدى»، – دەگەن پاتۋامەن قايتاتىنسىڭ. سوڭعىسىنىڭ اقىلىن ول ايتپاعانداي، ءوزىڭ تاپقانداي، ءوزىڭنىڭ كوزىڭ جەتكەندەي سوزىنەتىنسىڭ.

چەحوۆ جايلى ويلاردى قايداعى ءبىر اۋىلداعى قاشانعى ءبىر سۇيەگى قۋراپ قالعان قاريالاردان باستاۋىمىز، ءتىپتى دە تەگىن ەمەس.

كوركەم ونەر جۇمىر باستى ەكى اياقتى ءناسىلدىڭ ءوزىن قورشاعان ورتانى تانىپ تۇيسىگۋىنىڭ ءبىر جولى بولۋمەن قوسا، سول ءوزى تانىپ-تۇيسىنگەندى ەكىنشى بىرەۋدىڭ ءسوزىمى مەن رۋحىنا، اقىلى مەن پاراساتىنا سول قالپىندا جەتكىزىپ، سول ارقىلى ونىڭ دا ساناسىنا، تەك ساناسى عانا ەمەس، قۇلقى مەن قىلىعىنا، قامى مەن قاراكەتىنە بەلگىلى ءبىر مولشەردە ىقپال جاساۋدىڭ ءتاسىلى ەكەنى بارشاعا ءمالىم. ال ادام ساناسىنىڭ ءوسۋ ەۆوليۋتسياسىنىڭ ءوز شىرعالاڭدارى تاعى جەتكىلىكتى. ول اۋەلى نە كورسە دە، يا شوشىندى، يا تاڭعالدى. سوسىن بارىپ: «بۇل نە ءوزى؟» – دەپ ويلاندى. ويلانىپ بارىپ قارەكەتكە كوشتى. سوندىقتاندا ول ەكىنشى ءبىر ءوزى سەكىلدى پەندەنىڭ نازارىن وزىنە اۋدارۋ ءۇشىن، نە ءوزىنىڭ كوڭىلىندە جۇرگەن قۇبىلىسقا اۋدارۋ ءۇشىن، ونى ەڭ الدىمەن الگىندەي ءبىر تاڭعالدىرىپ الۋعا تىرىستى. باعزى بابالاردىڭ تانىم ديالەكتيكاسىنىڭ وسى ءبىر مىنەزىنىڭ ۇزاعىراق ىرگە تەپكەن جەرى دە – كوركەم ونەرپازدىق. ويتكەنى، كوركەم شىعارمانىڭ الەۋمەتتىك بەدەلىنىڭ ءوزى دە سول كوز كەلگەن كىسى نازار اۋدارا بەرمەيتىن قۇبىلىسقا نازار اۋداراتىن ەرەكشە ەلگەزەكتىگىندە ەدى. ونداي ءوزى نازار اۋدارعان قۇبىلىستى وزگەلەرگە دە تامساندىرا، تاڭداي قاقتىرا اسەرلى جەتكىزە الاتىندىعىندا ەدى. سۋرەتكەرلىكتىڭ ونەر سانالاتىنى، ونەردى شەبەرلىك تۋدىراتىنى، شەبەرلىك ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيتىندىگى، سول سەبەپتى دە، كوركەم ونەر كوپ جاعدايدا سونشالىقتى ءبىر سيقىرلى قۇبىلىس بولىپ كورىنەتىندىگى كىم-كىمگە دە بەلگىلى. سوندىقتان دا ونەر ادامدارىنىڭ ەلدەن ەرەك حاراكتەرلەر مەن ەل ەستىمەگەن وقيعالارعا ەرەكشە ءۇيىر كەلەتىن ادەتى. كەيىنگى كوزدەرى ۇيرەنشىكتى كۇندەلىكتى بولمىستىڭ كوپ كوزگە ىلىگە بەرمەيتىن، ىلىكسە تاڭعالدىرماي قويمايتىن سونى قورلارىن تابۋعا بوي ۇرا باستادى. شارل بودلەردىڭ «ادەمىلىك قالاي دا تاڭعالدىرماي قويمايتىن ەلدەن ەرەكتىك» – دەپ وزەۋرەيتىنى دە وسىدان. ءوز كوكىرەگىندەگى يدەيانى وقۋشى كوكىرەگىنە قوندىرۋ ءۇشىن اقىن اۋەلى ونى ولەڭنىڭ سونى ىرعاق، سونى اۋەزىمەن، تەڭەۋلەرىنىڭ ەل ەستىمەگەن باتىلدىعىمەن، پروزايك – ءسوز ەتىپ وتىرعان سيتۋاتسيانىڭ شىتىرمان قىزىقتىعىمەن نە شىعارماسىنىڭ بۇرىن سوڭدى كەزدەسە قويماعان سونى كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمىمەن قايران قالدىرۋعا تىرىسادى. ءسويتىپ، ونى ءوز ىقپالىنا كوندىرەدى. سوسىن ءوز ىڭعايىنا كوشكەن ءيى جۇمساق ساناعا ءوز يدەياسىن ءسىڭىرىپ باعادى.

چەحوۆ وزىنە دەيىنگى ادەبيەتتە كەڭىنەن ەتەك العان سۋرەتكەر مەن وقۋشى اراسىنداعى مۇنداي كىرىپتارلىققا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى شىقتى.

«بارلىق ۇلى دانىشپان بىتكەن اكىرەڭدەگەن گەنەرالدار سەكىلدى وكتەم دە وزبىر كەلەدى. ونداي جەر تاڭىرلەردىڭ ەيتكەن فيلوسوفياسىن سايتان السىن!»، – دەپ ىزالانعاندى ول لەۆ تولستويدىڭ «كرەيتسەر سوناتاسىنا» جازعان سوڭعى ءسوزىن وقىپ شىعىپ.

بۇل تاماشا سۋرەتكەردىڭ ءوزىنىڭ دانىشپان قالامداسىنا دەگەن ءبىر ساتتىك رەنىشى عانا ەمەس، كوزى جۇمىلعانشا كىسى قىزىعارلىقتاي ەرەكشە ءبىر دايەكتىلىكپەن بەرىك تۇتىنعان سۋرەتكەرلىك كرەدوسى ەدى.

چەحوۆ ءوز وقۋشىسىن الدىمەن الگىندەي «رۋحاني كىرىپ-تارلىقتان» قۇتقارىپ الۋعا تىرىستى. وقۋشىعا: «مەن ايتپاسام، بۇنى ساعان ءبىلۋ قايدا؟» – دەيتىندەي كەرگىپ سويلەسپەي، الگى ءبىز ءسوز ەتكەن ەكىنشى قارياداي، ونى دا ءوز قابىرعاسىمەن كەڭەسۋگە يتەرمەلەپ، ەلىكتىرە اڭگىمەلەسۋدى ماقسۇت تۇتتى. ونى ءوز سۋرەتكەرلىگىنىڭ قۇدىرەتىنە تاڭعالدىرىپ قانا قويماي، ءوز كوكىرەگىندە دە سونداي سۋرەتكەرلىك وتىن تۇتاتۋدى گۋمانيستىك ادەبيەتتىڭ بىردەن ءبىر پارىزى دەپ ءبىلدى.

سوندىقتان دا ول رەاليستىك پروزانىڭ پوەتيكاسىندا ءتۇبىرلى بەتبۇرىس جاسادى.

چەحوۆقا دەيىنگى پروزادا شىعارمانىڭ يدەيالىق كونتسەپتسياسىن وربىتۋدە نەگىزگى جۇك اۆتورلىق بايانداۋعا تۇسەر ەدى دە، اۆتورلىق پوزيتسيا تىم وكتەم كورىنەردى. ءتىپتى پسيحولوگيالىق تالداۋدىڭ نە ءبىر ۇزدىك ۇلگىلەرىن جاساعان تولستوي مەن دوستوەۆسكيلەردىڭ وزدەرىندە دە شىعارما يدەياسىن وربىتۋدە اۆتوردىڭ ايىرىقشا مۇددەلىلىگى، ونىڭ ءوز قۇشتارلىعى مەن ءوز قۇلقى جەر تۇبىنەن مەن مۇندالاپ تۇراتىندى. سوندىقتان ول كوزدە پروزالىق شىعارمانىڭ تەكستىك ءبىتىمىن قۇرايتىن اۆتورلىق بايانداۋ، سۋرەتتەۋ، ديالوگ، ىشكى مونولوگ سەكىلدى ەلەمەنتتەردىڭ ارا-جىگى تايعا باسقان تاڭباداي ايقىن سارالانىپ، بەپ-بەلگىلى بوپ جاتۋشى ەدى. چەحوۆ پروزا تەكستىن ونداي اۆتورلىق وكتەمدىكتەن اتىمەن ارىلتتى. شىعارمادا كەيىپكەر نەنى كورىپ، نەنى سوزىنسە، سول عانا سۋرەتتەلىپ، سول عانا باياندالاتىن بولدى. ءسويتىپ، بايانداۋشى مەن كەيىپكەر ءبىر سۋبەكتىگە، ءبىر تۇلعاعا اينالدى. بۇل وعان دەيىنگى پروزادا دارا-دارا تۇراتىن اۆتورلىق بايانداۋ مەن سۋرەتتەۋدىڭ، اۆتور ءسوزى مەن كەيىپكەر ءسوزىنىڭ ارا-جىگىن جىمداستىرىپ كىرىكتىرىپ جىبەردى. بۇنداي ءتاسىل بۇرىن تولستوي، دوستوەۆسكيلەردە دە ۇشىراساتىن. بىراق، ولار مۇنداي ءتاسىلدى كەيىپكەردىڭ ىشكى دۇنيەسىنە تەرەڭىرەك ءۇڭىلۋدى تالاپ ەتەتىن جەكەلەگەن تۇستاردا عانا پايدالاناتىن. ال چەحوۆ كەلە-كەلە ءوز شىعارماسىن باستان-اياق وسى تاسىلمەن جازۋعا كوشتى.

مۇنداي پوەتيكا شىعارما فابۋلاسىنا، كەيىپكەرىنە، ومىرلىك فاكت پەن كەركەمدىك فاكتىگە، دەگەن ءداستۇرلى كوزقاراستاردى تۇبىرىمەن وزگەرتۋگە ءماجبۇر ەتتى. «كوركەمدىك فاكت – سۇرىپتالعان ومىرلىك فاكت»، – دەگەن ۇيرەنشىكتى فورمۋلانىڭ چەحوۆ كۇل-تالقانىن شىعاردى. ونداي الدىن-الا سۇرىپتالىپ، الدىن-الا قيىستىرىلعان كوركەمدىك سترۋكتۋرا، شىنداپ كەلگەندە، وقۋشىعا ءومىردى تانىتۋ ەمەس، وعان اۆتوردىڭ جەكە باسىندا قالىپتاسقان قاعيدانى زورلاپ تاڭۋدىڭ جولى بولىپ شىعار ەدى. چەحوۆ ءومىردى ءوز كەلبەتىندە، قاز قالپىندا كورسەتىپ، ومىرلىك يدەيانى الدىن الا سارالانعان جۇيەلى قالپىندا ەمەس، بولمىستىڭ وزىندە قالاي تۋىپ، قالاي ءوربيتىن ديالەكتيكالىق قالپىندا تانىتۋعا ۇمتىلدى. كەيىپكەردىڭ رۋحاني ىزدەنىسىنىڭ ناتيجەسىن ەمەس، سول ىزدەنىستىڭ ازاپتى جولىن، شىتىرمانى مەن شىرعالاڭى مول ءوربۋ پروتسەسىن بەينەلەۋدى ماقسۇت تۇتتى. ومىرلىك فاكت پەن كەيىپكەر جان-دۇنيەسىنە دەگەن مۇنداي كوزقاراس فابۋلانىڭ سەلكەۋسىز ءوربىپ، چەحوۆ شىعارمالارىندا ەپيزودتار الدىن-الا بەلگىلى ءبىر يدەياعا باعىندىرىلىپ سۇرىپتالماي، ومىردە ۇشىراساتىن ەمپەريكالىق قالپىنداعى وقيعالار تىزبەگى رەتىندە قاراستىرىلادى. چەحوۆ باستاپقى كوزىندەگى وقيعانىڭ شيراقتىعىنا، فابۋلانىڭ سەرپىندىلىگىنە دەگەن بولەكشە قۇمارلىعىنان اينىپ، ونىڭ ورنىنا سۋرەتتەۋدىڭ ەكجەي-تەگجەيلىگى مەن دالدىگىن، كەيىپكەر ساناسىنداعى مەتامورفوزالاردىڭ بايىپتى دا ناقتى جەتۋىن باسا كۇيتتەيتىندى شىعاردى.

چەحوۆتىڭ مۇنداي پوەتيكاسى ونىڭ ومىرگە دەگەن الەۋمەتتىك كوزقاراسىنان تۋىنداپ جاتقان-دى. ءومىر تەك ەستىگەن قۇلاقتى ەلەڭ ەتكىزبەي قويمايتىن توتەن وقيعالاردان تۇرمايدى عوي! قوعام تەك وڭشەڭ شىدەر ۇزگەن جۇيرىكتەر مەن اۋزىمەن قۇس تىستەگەن سۇڭعىلالاردان تۇزىلمەيدى عوي! ەندەشە، ادەبيەت تە تەك ايىرىقشا سيتۋاتسيالار مەن ايىرىقشا كەيىپكەرلەردى عانا بەينەلەپ قويماۋعا ءتيىستى. وندا ەل نە بولەكشە باقىتتى، نە بولەكشە باقىتسىز ەرەكشە جانداردىڭ باسىنداعى ەشكىمگە ۇقسامايتىن، كۇندە-كۇندە ۇشىراسا بەرمەيتىن تىم سيرەق تىم وقشاۋ حالدەردىڭ كوللەكتسياسىنا اينالار ەدى، ءومىردى تەك ءبىر قىرىنان، قىزىقتى قىرىنان زەرتتەپ، ول جايىندا ءۇستىرت ۇعىمدار مەن تايىز كوزقاراستار قالىپتاستىرار ەدى. ەل قاتارلى تىرشىلىك ەتىپ جاتقان قاراپايىم جاندار ادەبيەت تۋىندىلارىنان ورىن تاپپاي ادامزاتتىڭ رۋحاني ساحناسىنان اتىمەن تىسقارى قالار ەدى. چەحوۆ ادەبيەتتەن ءار كىمنىڭ ءوز باسىنداعى ءحالدى كورىپ، سول ۇيرەنشىكتى تىرشىلىگىنىڭ ار جاعىندا جاتقان ۇيدەي الەۋمەتتىك پروبلەمالاردى مىقتاپ سوزىنۋىنە تۇرتكى بولۋدى تالاپ ەتتى. سوندىقتاندا ول كۇللى ادامزاتتى تولعاندىراتىن كۇردەلى پروبلەمالاردى ەلدەن ەرەك كەيىپكەرلەردىڭ باسىنداعى ەلدەن ەرەكشە جاعداياتتاردان ىزدەمەي، كادۋىلگى كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرشىلىكتىڭ بۇگە-شىگەسىن تەرەڭ قامتىپ، جان-جاقتى كورسەتۋ ارقىلى قوزعاۋدى قاتتى ىجداھاتتادى. بۇل جولدا قولعا ورالعى، اياققا تۇساۋ بولاتىن ادەبي كانوندار مەن نورمالاردىڭ ءبارىن مانسۇقتاپ، ال سەپتىگى تيەتىن بارشا جاڭالىق اتاۋلىنىڭ ءبارىن ماقۇلدادى. و رەتتە، چەحوۆ – ادامزاتتىڭ كوركەمدىك تانىمى مەن ەستەتيكالىق كوزقاراستارىنا بۇكىل ءبىر كوزەڭدىك وزگەرىستەر ەنگىزگەن ۇلكەن رەفورماتور.

جالپى العاندا، قاشان، قانداي جاعدايدا شىققانى بەلگىسىز قايداعى ءبىر قاساڭ قاعيدالارعا باس شۇلعي بەرمەۋ، ءومىردىڭ وزەكتى دامۋىمەن جاناسپايتىن دوگماتيكالىق شارتتىلىقتاردىڭ الدىندا كىرىپتار بولماۋ، ادام ساناسىنا تۇساۋ، ادام قارەكەتىنە بوگەسىن بولاتىن بارشا رۋحاني كەدەرگىلەردىڭ بارىنە مويىن ۇسىنباۋ – چەحوۆ پوەتيكاسىنىڭ ءتۇپ قازىق ءپرينتسيپى بولۋمەن قوسا، چەحوۆ تۆورچەستۆوسىنىڭ دا باستى پافوسى.

«كۇنداقتاعى ادام». بۇل – چەحوۆتىڭ ءبىر عانا اڭگىمەسىنىڭ ەمەس، كۇللى شىعارماشىلىعىنىڭ وزەكتى تاقىرىبى. بۇل – سول تۇستاعى ورىس قوعامىنىڭ، قاجەت دەسەڭىز، بۇكىل ادامزاتتىڭ باسىنداعى الەۋمەتتىق رۋحاني احۋالدىڭ قىراعى سۋرەتكەر ءدال ۇستاعان جيىنتىق كەسكىندەمەسى.

قۇنداق جانە ادام – چەحوۆ شىعارمالارىنىڭ باستى وبەكتىسى. پروۆينتسيالىق مەكتەپتە كونە گرەك ءتىلىن وقىتاتىن بەليكوۆ ءوزىن قورشاعان تابيعي ورتانىڭ كوزدەيسوق اتموسفەرالىق وزەرىستەرىنەن باسىنا قول شاتىر ۇستاپ، اياعىنا ءروزينا كەبىس كيىپ ساقتانادى، ال الەۋمەتتىك ورتانىڭ اۋا-رايىنداعى وزگەرىستەرىنەن اركىم-اق بىلەتىن قاساڭ قاعيدالار مەن الدەقاشان كەسىلىپ-پىشىلگەن ءتار مەن ءتورتىپتىڭ، ەرەجەلىك جىكتەمە شەكتەۋلەردىڭ تار اۋقىمىنا تىعىلىپ قورعانادى. مۇنداي تىرشىلىك ونى ءوز باسىنا ءوزى يە ازاماتقا اينالدىرماي، تىرىلەي قۋىرشاققا، كوزگە كورىنبەيتىن وكتەمدىك يەلەرىنىڭ ەكى اۋىز قارسى تىلگە كەلمەيتىن قۇلاق كەستى ق ۇلىنا، وڭاي قول جاۋلىعىنا اينالدىرادى. ونداي قۋىرشاق، راسىندا دا، قۇنداقسىز ءومىر سۇرە المايدى. پروۆينتسيالىق تۇكپىرگە توسىننان تاپ بولعان بەيتانىس كوۆالەنكونىڭ اۋىزىنان شىققان توسىن سوزدەر بەليكوۆتىڭ باعزىدان بەرى جانىنا مايداي جاعىپ كەلگەن جايلى قۇنداعىن قۇلپارشالاپ كۇلگە لاقتىرعانداي بولدى. قۇنداعىنان ايىرىلعان قۋىرشاقتىڭ قۇرىماي تىنبايتىنى، ءسىرا، بەلگىلى. بەليكوۆ تە الگىندەي رۋحاني سوققىعا شىداي الماي كەنەتتەن جان تاپسىردى. تىرشىلىگىندە سونشالىقتى سيىقسىز، سونشالىقتى سۇيكىمسىز بەليكوۆ تابىتتا جاتقاندا شىعارىپ سالۋعا بارعاندارعا ومىردەگىسىنەن الدەقايدا كەلىستى بوپ كورىنەدى. چەحوۆ بۇل دەتالگە ءمان بەرىپ وتىر. ويتكەنى، تابىت تا قۇنداقتىڭ ءبىر ءتۇرى عوي. بەيشارا بەليكوۆ شىن قۇنداعىن ەندى تاپتى عوي! ەگەر تابىت – قۇنداقتىڭ ءبىر ءتۇرى بولسا، قۋىرشاق تا - ولىكتىڭ ءبىر ءتۇرى، ءولى دۇنيەنىڭ جۇرناعى. ەندەشە، قۋىرشاقتىڭ دارەجەسىندە قۇنداقتاۋلى ءجۇرىپ ءومىر ءسۇرىپ، باقىتتى بولۋ ەش مۇمكىن ەمەس. ۆەليكوۆ تا قولىنا قونعالى تۇرعان باقىتتى ءوزى مانسۇق ەتتى. ۇيرەنشىكتى تىرشىلىگىمنەن ايىرىلىپ قالام با دەپ قورىققان ول كوڭىلى قۇلاپ تۇرعان ۆارەنكاعا ۇيلەنۋگە جۇرەكسىنەدى.

چەحوۆتىڭ ۇعىمىنداعى قۇنداق – ادامدى ءوز ىقپالىنان شىعارماي ۋىسىندا ۇستايتىن ۇيرەنشىكتى داعدى. ء«بىزدىڭ قالادا، قايداعى ءبىر قاپىرىق تار قاپاستا تۇراتىنىمىز، قايداعى ءبىر تۇككە قاجەتى جوق قاعازداردى شيمايلاپ، ۆينت وينايتىنىمىز – قۇنداق ەمەي نەمەنە؟ ال ەندى بۇكىل ءومىرىمىزدى قايداعى ءبىر ەڭبەك ەتۋدى بىلمەي ەرىككەن ەلتەڭ-سەلتەڭ دەلق ۇلىلار مەن سايرانپاز ايەلدەردىن اراسىندا وتكىزىپ، قايداعى ءبىر قيامپۇرىس اڭگىمە ايتىپ، قىسىر سوزدەردى تىڭدايتىنىمىز – قۇنداق ەمەي نەمەنە؟» – دەپ كۇيىنەدى وسى ءبىر بەيشارا كەپتى بايانداپ بەرگەن اڭگىمەشى.

ءيا، دۇنيەدەگى ەڭ قاتەرلى كەسەپات – ۇيرەنشىكتى داعدىنىڭ دەگەنىنەن اسا الماۋ.

چەحوۆتىڭ كورسەتۋىنشە، دۇنيەدەگى ەڭ جەكسۇرىن نارسە – ۇيرەنشىكتى داعدىعا اينالعان قيانات ەمەس، سونداي قياناتقا قىڭق ەتپەيتىن ۇيرەنشىكتى داعدىعا اينالعان كونبىستىك. ونداي بەيشارالىققا جانىڭ اشي قويمايدى. چەحوۆ تا ءوز كەيىپكەرلەرىنە كوپ رەتتە جاناشىرلىق سوزدىرمەيدى. چينوۆنيك چەرۆياكوۆقا كەنەتتەن مەرت تاپقىزعان گەنەرال بريزجالوۆتىڭ قاتىگەزدىگى ەمەس، ءوزىنىڭ شەكتەن اسقان مايموڭكەلىگى. گەنەرال ونىڭ تەاترداعى كوزدەيسوق ەرسى قىلىعىنا ونىڭ وزىندەي بوپ قاتتى ءمان بەرگەن جوق. سوندىقتان ونىڭ الگىندەي اعاتتىعىن العاش كەلگەندە-اق كەشىرە سالدى. بىراق، وعان قۇلاقكەستى قۇل بولىپ قالعان چەرۆياكوۆ قاناعاتتانبادى. ەگەر سول ارادا گەنەرال جەر-جەبىرىنە جەتىپ بالاعاتتاسا، ونىڭ ءبۇيتىپ ولە قالماۋى دا مۇمكىن ەدى. ويتكەنى، وزىنەن دارەجەسى ۇلكەن ۇلىقتىڭ ۇرىسقان-سوككەنىن چەرۆياكوۆتاي «زاتى مالاي» ءزاروزاپ جاندار ءجابىر سانامايدى. ونى ولتىرگەن – دارەجەسى ۇلكەن ۇلىقتىڭ ۇرىسقانىن كورگەن قورلىق ەمەس، سونداي دارەجەلى ۇلىققا ءوزىنىڭ شىننان دا شەكسىز قۇرمەتپەن قارايتىنىن ۇعىندىرا الماعان وكىنىشى.

تاعى دا ءبىر ادەبي سۇيەككە سىڭگەن تاس قالىپتىڭ تاس-تالقانى شىقتى. تاعى دا ءبىر قۋىرشاق كۇيرەدى.

بىراق، ەسكەرەتىن ءبىر نارسە: بەليكوۆ – رۋحاني قۇنداققا ورانعان ەلەكسە قۋىرشاق بولسا، چەرۆياكوۆ – رۋحاني قۋىرشاقتى وراعان ولەكسە قۇنداق.

مىنە، وسىنداي ءوز ەركىمەن كىرىپتار بولا سالۋ، ءوز ەركىمەن جاعدايعا قۇل بولا سالۋ، ءوز ەركىمەن مالايعا اينالا سالۋ – چەحوۆ شىعارمالارىندا مەن مۇندالاپ تۇرار ىزالى ۋىتتىڭ باستى سەبەبى. بازارداعى جۇرتتى تابانىنا ساپ تاپتاپ وتۋگە بار استام نادزيراتەلدىڭ كەنەت گەنەرالدىڭ ءوزىن ەمەس، اداسىپ كەتكەن كۇشىگىن كورىپ، ونىڭ اياعىن جالاۋعا دەيىن باراتىن رۋحاني جالداپتىعىنا قالاي ىزالانباسسىڭ، قالاي توبە شاشىڭ تىك تۇرماس!؟

سويتسە، قۇلدىق پسيحولوگيا تەك كونتەرىلى كونبىستىكپەن، جالباڭ قاققان جالپىلداق اۋىز، جىلماڭ كوز جاعىمپازدىقپەن، كۇلە كىرىپ، كۇڭىرەنە شىعاتىن ەكى جۇزدىلىكپەن شەكتەلمەيدى ەكەن. ول پەندەنى اۋەلى مايموڭكە مالايعا، كەلە-كەلە ناعىز نايساپ پيعىل ەكى اياقتى حايۋانعا اينالدىرادى ەكەن!

وعان چەحوۆتىڭ «مۇجىقتارىن» وقىساڭىز ابدەن كوزىڭىز جەتەدى. كوزىندە ادەبيەت الەمىندە ىزى-قيقى شۋ تۋعىزعان بۇل شىعارما – چەحوۆ تۆورچەستۆوسىنىڭ الەۋمەتتىك بولمىسىن مەيلىنشە جارقىراتىپ جايىپ سالعان شوقتىقتى شىعارما. لەۆ تولستوي: «چەحوۆ ءجۇز جيىرما مىڭ ورىس شارۋالارىنىڭ تەك قاراڭعى جاقتارىن عانا قازبالاپ باعىپتى. ەگەر ورىس شارۋالارى، شىندىعىندا دا، وسىنداي بولسا، وندا ءبىز الدەقاشان جويىلىپ كەتكەن بولار ەك»، – دەپ اشۋلانعان بۇل پوۆەستە ورىس قاۋىمىنىڭ تالاي نارسەگە كوزىن اشىپ بەردى. شىن پاتريوت ءوز حالقىن جەگىدەي جەپ جاتقان رۋحاني مەروزدەرگە اشىنباي وتىرا المايدى. حالقىم جاماناتتى بولماسىن دەپ ونىڭ تاريحي تاعدىرى مەن بولاشاعىنا كەسەپاتى تيەتىن الەۋمەتتىك كەلەڭسىزدىكتەردى كورسە دە كەرمەگەنسىپ، جاۋىردى جابا توقۋ، شىن مانىندە، ءوز قاۋىمىڭنىڭ الدىندا رۋحاني ساتقىندىق بوپ سانالسا لازىم. ساحالين ارالىنا بارىپ، كاتورگا شىندىعىن كوزىمەن كورىپ كەلگەن چەحوۆ بۇكىل ەلدىڭ، تۇپتەپ كەلگەندە، «ساحالينگە اينالىپ بارا جاتقانىن» اشىنا جازدى. ونى اشىندىرعان تەك بۇكىل تىرشىلىكتىڭ شىن تامۇققا اينالىپ كەتكەندىگى عانا ەمەس، جۇرتتىڭ سونداي تامۇققا ابدەن كوندىگىپ كونتەرى بوپ العاندىعى ەدى. ول ول ما، كەيبىرەۋلەر باسىنداعى قۇلدىق پەن كىرىپتارلىقتى قورلىق ساناماي، باقىت پەن مەرەي ساناي باستاعانى كەمەل سۋرەتكەر قالامىنان سونشالىقتى شىنايى كەسكىن تاپتى. موسكۆاداعى «سلاۆيان بازارى» رەستورانىنىڭ مالايى نيكولاي چيكيلدەەۆ كەنەت دەرتكە ۇشىراپ دەرەۆنياسىنا ورالادى. ەمدەلەم دەپ كەلگەن نەمە قۇسادان ءولىپ كەتەدى. وعان دۇنيەدەگى ناعىز جۇماق رەستورانداعى جالشىلىق ءومىرى بولىپ كورىنەدى. ءبۇيتىپ قورلىقتان ءلاززات الاتىن جالعىز چيكيلدەەۆ قانا ەمەس ەكەن. چيكيلدەەۆ مالايلىقتى ءوز ءومىرىنىڭ ءمانى مەن ماعىناسى دەپ تاپسا، جوزاكشە كلاۆديا ابراموۆنا دا ءوز كاسىبىن دۇنيەدەگى ەڭ ءبىر قاسيەتتى ماماندىق سانايدى. جوزوكشەلىك ونىڭ ىرزىق ايىراتىن كاسىبى عانا ەمەس، جانىنىڭ ءلاززات تاباتىن «رۋحاني مۇددەسىنە» اينالادى. «يناباتتى مەيماندى قابىلداپ، ىزەتپەن بابىن تابا ءبىلۋ ونىڭ باستى پارىزى، ءتىپتى باقىتى مەن ماقتانىشى سەكىلدى ەدى... كۇن اشىقتا كلاۆديا ابراموۆنا ءوزىن ساليحالى حانىم ءسوزىنىپ، باسىن جوعارى ۇستاپ، شالقاق باسىپ كىشى بروننايا مەن تۆەرسكويدىڭ قيىلىسىنا سەرۋەنگە شىعادى». باسقا تۇسسە، باسپاقشى دەپ بارىنە كەنە بەرۋ اقىرى، مىنە، رۋحاني قۇلدىراۋدىڭ وسىنداي شىڭىراۋ تۇبىنەن ءبىر-اق اكەپ شىعاراتىنىن چەحوۆتاي جەرىنە جەتكىزە اشىپ بەرگەن سۋرەتكەر كەم دە كەم. ول «مۇجىقتاردا» شارۋانىڭ، داياشىنىڭ، مالايدىڭ، جوزوكشەنىڭ تاعدىرىن قامشىنىڭ ورىمىندەي قاتارلاستىرا قاراستىرىپ، قاتارلاستىرا ەربىتە وتىرىپ، وڭۋشىعا كونبىس كىرىپتارلىقتىڭ رۋحاني مالايلىققا، ال رۋحاني مالايلىقتىڭ ءوز كوزەگىندە رۋحاني جوزوكشەلىككە ۇرىندىرماي تىنبايتىنىن ۇعىندىرادى.

ادىلەتسىزدىك قۇلاقكەستى قۇلدىقتى وربىتسە، قۇلاق-كەستى قۇلدىق ادىلەتسىزدىكتى ودان ءارى ەرشىتە تۇسەدى. سوندىقتاندا چەحوۆ دۇنيەدەگى بارشا كەسەپاتتىڭ باسى – كىمگە بولسا دا، كونە بەرەتىن، نەگە بولسا دا، توزە بەرەتىن قۇلاقكەستى قۇلدىق دەپ ءبىلدى. قۇلدىق جۇرگەن جەردە، ول اسقىنداتاتىن قياڭات جۇرگەن جەردە ەشكىمنىڭ باقىتتى بولۋى مۇمكىن ەمەس. قيانات ەتەك الىپ تۇرعان تۇستا ءومىر ءسۇرىپ، ءوز مەرەيىڭدى ەسىرۋگە تىرىسۋ – تۇپتەپ كەلگەندە، زورلىقتىڭ سويىلىن سوعۋ بولىپ تابىلادى. قياناتتى ورتادا ءومىر ءسۇرىپ وتىرىپ، باقىتتى بولۋ – قىلمىس. ونداي ورتادا تەك ادامگەرشىلىكتەن جۇرداي ارسىزدىقتىڭ عانا كوسەگەسى كوگەرمەكشى.

چەحوۆ شىعارمالارىنىڭ قاي-قايسىسى دا رۋحاني ەنجارلىققا قارسى اتوي سالادى. «ماعان ءبىر وي كەلدى: راسىندا دا، بۇل ومىردە قانشاما وزىنە ءوزى ءدان ريزا باقىتتى جاندار بار! ولار نەتكەن وكتەم كۇشكە اينالعان! وسى ومىرگە كوز جۇگىرتىپ كورىڭىزشى: كۇشتىلەردىڭ ۋايىم-قايعىسىز داراقىلىعى مەن ارسىزدىعىنان، السىزدەردىڭ ارامدىقتان اتىمەن جۇرداي نايساپتىعى مەن ناداندىعىنان باسقا نەنى بايقاي الاسىز، قايدا قاراساڭىز دا – تار قاپاس، ازعىندىق، ماسكۇنەمدىق كولگىرلىق اتىرىك پەن وسەكتەن باسقا نە تاباسىز. سويتە تۇرا ءۇي بىتكەن، كوشە بىتكەن نەتكەن جىم-جىرت، نەتكەن تىپ-تىنىش; قالادا تۇراتىن ەلۋ مىڭ جاننان اشىنا ايقايلاپ، نارازىلىعىن اشىق ايتقان، قورلىققا شىداي الماي، شىڭعىرىپ جاتقان ءبىر دە بىرەۋى جوق. ءبىزدىڭ كورەتىنىمىز: وڭشەڭ ءبىر بازاردان ازىق-ت ۇلىك تاسىپ، كۇندىز سىلقيا ءىشىپ-جەپ، تۇندە تىلپيا ۇيقى سوعىپ، قايداعى ءبىر قىسىر اڭگىمەلەردى قوزداتىپ، قاتىن الىپ، قارتايىپ، ولگەن-جىتكەنىن مولاعا قاراي سۇيرەلەپ مارە-سارە بوپ جۇرگەن، دانەڭەدەن حابارى جوق بەيقام جۇرت; ءبىز ازاپقا تۇنشىعىپ، سىرتى ءبۇتىن، ءىشى ءتۇتىن قاپا بوپ جۇرگەن شىن مۇڭلىقتاردى كورمەيمىز دە، ەلەمەيمىز دە; بىزدەن كوز تاسا كولگىر شىمىلدىقتاردىڭ ار جاعىندا قانداي سۇمدىقتار بولىپ جاتقانىن بىلمەيمىز دە، سوزبەيمىز دە... كىم ءبىلىپتى، كەرەگى دە ءدال وسىنداي جىم-جىرتتىق شىعار; بالكىم، باقىتتىلاردىڭ باي بولىپ، بارشا مۇراتتارىنا جەتىپ جاتاتىندارى دا باقىتسىزداردىڭ ءوز ازابىن ءۇنسىز كوتەرىپ، ءوز قايعىسىنا ءۇنسىز توزەتىندىگىندە شىعار... مۇنداي مەڭىرەۋ ۇنسىزدىك ەتەك المايىنشا، ەشكىمگە باقىتتى بولۋ ەش مۇمكىن ەمەس شىعار...» – دەپ تولعانادى «قارلىعان» دەگەن اڭگىمەنىڭ كەيىپكەرى.

ال «قۇنداقتاۋلى ادام» دەگەن اڭگىمەنىڭ كەيىپكەرى: «بەتتەرى بۇلك ەتپەي وتىرىك سوعىپ، سول وتىرىككە توزگەنىڭ ءۇشىن سەنى سىرتىڭنان اقماق ساناپ جەر-جەبىرىڭە جەتىپ جاتقانداردى كورىپ، اڭگىمەلەرىن ەستۋ، جابىرىنە كونىپ، كەمسىتكەنىنە شىداۋ، ادال دا ارلى ادامداردى جاقتايتىندىعىڭدى اشىق ايتا الماي، ءوزىڭدى-ءوزىڭ الداپ، كۇڭىرەنە جۇرە كۇلگەن بوپ كورىنۋ، وسىنىڭ ءبارىن قايداعى ءبىر ءۇزىم نانعا بولا، جىلى باسپاناڭ مەن كوك تيىنعا كەرەگى جوق بولماشى شەن-شەكپەنگە بولا ىستەۋ – جوق، ءبۇيتىپ ءومىر ءسۇرۋ ەش مۇمكىن ەمەس!» – دەپ شيرىعادى.

كونبىستىك – كولگىرلىك. كولگىرلىك – شىندىقتىڭ اياعىنداعى تۇساۋ. شىندىق جوق جەردە ادىلدىك جوق. چەحوۆ ءستيلىنىڭ قاراپايىمدىعى، شىعارمالارىندا سۋرەتتەلەتىن تۇرمىستىق حالدەردىڭ تابيعيلىعى سۋرەتكەر ساناسىنداعى ءوز ورتاسىنا دەگەن وسىنداي نارازىلىقتان ءوربىپ جاتىر. ول جاساندىلىقتى، ۋاعىزشىلدىقتى، جىلتىراعاننىڭ ءبارىن العان، باتپانسىعانداردىڭ ءبارىن دانىشپان ساناعان رۋحاني كەمتارلىقتى يت ەتىنەن جەك كوردى. ومىردەگى نە ءبىر قانى تامشىلاعان شىندىقتار قايداعى ءبىر جالعان نامىستىڭ سويىلىن سوققان رۋحاني كولگىرلىكتىڭ تاساسىندا قالىپ قويادى. نە ءبىر شىن قۇرمەت، شىنايى ىقلاس، ناعىز ماحابباتقا لايىق ابزال جاندار ءوزىن ءوزى كوتەرمەلەپ، ءوزىن ءوزى قولدان قولعا وتكىزىپ، ءوزىن ءوزى ساۋداعا سالىپ جۇرگەن رۋحاني جالداپتاردىڭ قۇرباندىعىنا اينالادى. «ۆانيا اعايداعى» ۆوينيتسكيدى، استروۆتى، سونيانى الىڭىزشى. پەساداعى... تۇنەك دۇنيەدە بۇل ۇشەۋىندەي جارىق جۇلدىز جانداردىڭ بارلىعى تاڭدانارلىق-اق قۇبىلىس. ومىردە بىرەۋ باقىتتى بولۋعا ءتيىستى بولسا، سول ۇشەۋى باقىتتى بولۋعا لايىق-اق. بىراق، ۇشەۋىنىڭ دە جولى بولىپ جۇرگەن جوق. جولى بولىپ جۇرگەن – داڭعازا داڭق يەسى پروفەسسور سەرەبرياكوۆ. بىراق، ول دا ءوز ومىرىنە ريزا ەمەس. ءوز تىرشىلىگىنىڭ مانسىزدىگىن ءسوزىنىپ ريزا بولماي جۇرگەن جوق، باسىنداعى بار باقىتتى قومسىنىپ ريزا بولماي ءجۇر.

چەحوۆ دراماتۋرگياسى چەحوۆ پوەتيكاسىنىڭ دەموكراتتىق، گۋمانيستىك سيپاتىن اشا ءتۇستى. چەحوۆ قالامى ساحناعا دا شىتىرمان وقيعانى، شىرعالاڭ تارتىستى شىعارعان جوق، كادۋىلگى كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرشىلىكتى ءوز قالپىندا الىپ شىقتى. كەيىپكەرلەر ءبىر-بىرىنە تۇزاق قۇرمايدى. بىرگە وتىرىپ ءشاي ىشەدى، سەرۋەندەيدى، سىرلاسادى، پىكىر تالاستىرادى. سونىڭ وزىندە ادامداردىڭ اعىمىنداعى تۇرمىستىق تىرشىلىگىنىڭ قانشالىقتى قايشىلىقتارعا تولى ەكەندىگى اشىلادى. ۇيرەنشىكتى تىرشىلىكتىڭ ۇيدەي ءدراماتيزمى بىرەۋلەردىڭ قاجىرىن قايراپ، ەكىنشى بىرەۋلەردىڭ جىگەرىن مۇقاتىپ جاتادى.

باسقالار العان وقيعالارىنىڭ ايىرىقشا توسىندىعىمەن تاڭعالدىرسا، چەحوۆ ءوزى سۋرەتتەپ وتىرعان بولمىستىڭ قارابايىر قاراپايىمدىعىمەن تاڭعالدىرادى. زامانداستارى ونىڭ كەيبىر شىعارمالارىنان، اسىرەسە، ساحنالىق تۋىندىلارىنان ءداستۇرلى ماعىناداعى سيۋجەتتى دە تابا الماي تاڭىرقادى. وندايلارعا جازۋشى: «ەشقانداي سيۋجەتتىڭ كەرەگى جوق. ومىردە سيۋجەت جوق، ونداعىنىڭ ءبارى – تەرەڭدىك تايىزدىقپەن، ۇلىلىڭ بەيشارالىقپەن، قاسىرەتتى كۇلكىلىلىكپەن ميداي ارالاسىپ كەتكەن. سىزدەر، مىرزالار، باياعى ءبىر كونە ۇعىمىنىڭ ۇيقىسىنان ەلى ويانا الماي، قاساڭ قاعيدالاردىڭ تۇتقىنىنان ءالى قۇتىلا الماي، قوشتاسا الماي جۇرسىزدەر. جاڭا تۇرلەر ىزدەۋ كەرەك»، – دەپ تويتارىس بەردى.

راسىندا دا، چەحوۆتىڭ ءستيلى دە، پوەتيكاسى دا، ومىرلىك ماتەريالدىڭ كوركەمدىك شەشىمىنە دەگەن كوزقاراسى دا اتىمەن سونى، اتىمەن جاڭا ەدى. ونىڭ جازعان اڭگىمەلەرىندەي اڭگىمەنى وعان دەيىن ەشكىم جازعان جوق. ونىڭ جازعان پوۆەستەرىندەي پوۆەستى وعان دەيىن ەشكىم جازعان جوق. ونىڭ جازعان پەسالارىنداي پەسالاردى وعان دەيىن ەشكىم جازعان جوق. بىراق، چەحوۆ پوەتيكاسى چەحوۆتان كەيىنگى الەمدىك پروزا مەن الەمدىك دراماتۋرگيانىڭ وزەكتى قاعيداسىنا، ءورىستى سيپاتىنا اينالدى.

چەحوۆتىڭ ءوز تۇستاستارىنا ءبىراز ۋاقىت تىم سالقىن قاندى، تىم بەيتاراپ جازۋشى بوپ كورىنۋىنىڭ سەبەبى دە ونىڭ ۇستانعان سۋرەتكەرلىك كرەدوسىنىڭ اتىمەن سونىلىعىندا ەدى. ول ءوز تۇسىنداعى جەكسۇرىن بولمىس پەن بەيشارا جانداردىڭ باسىنداعى حالگە وقۋشىسىن گوگولدەي ءتۇڭىلتىپ، سالتىكوۆ-شەدريندەي جيرەنتكەن جوق. ول ومىردەگى ناعىز تراگەديانى ىزالى يرونيايعا، ناعىز درامانى قىرعىن كومەدياعا اينالدىرا سالعانمەن، مەروز اتاۋلىنى اشكەرە قىلعانمەن ءىس بىتپەيدى، ەڭ الدىمەن ءار پەندە ءوز كوكىرەگىنەن قۇلاق كەستى قۇلدىقتى، كونتەرىلى كونبەستىكتى قۋىپ شىعۋى كەرەق زامان مەن ادام سوندا عانا تۇزەلەدى دەپ تۇسىنەدى. سوندىقتان دا ول وقۋشىسىن ءوز تۇسىنداعى كۇردەلى شىندىقتىڭ قالىڭ ورتاسىنا قولىنان جەتەكتەپ اپارىپ كىرگىزىپ جىبەرىپ، وزىنە پىكىر تۇيگىزدى. كۇندەلىكتى ۇيرەنشىكتى دەپ سالعىرت كوز سالاتىن سامارقاۋ تىرشىلىكتىڭ قالتارىس-قالتارىسىنا تەرەڭدەپ ءۇڭىلتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە سونى وي ءتۇيىپ، ماڭايىنداعى بولمىسقا باسقاشا كوزقاراسپەن قاراي باستاعان جانداردىڭ بەينەلەرى چەحوۆ شىعارمالارىنا كوكتەمنىڭ مايسا سامالىنداي وپتيميستىك لەپ ءبىتىردى. ول ءوز تۇسىنداعى الەۋمەتتىك ءومىردىڭ مەروزدەرىن باتىل اشا بىلۋىمەن قوسا، سول تۇستاعى ورىس قاۋىمىنىڭ ساناسىنداعى رۋحاني ويانۋ، تۇلەۋدى دە ءجىتى كورسەتە ءبىلدى. وعان دەيىنگى ادەبيەتتەگى ايىرىقشا جىگەرلى، ايىرىقشا كۇرەسكەر، ايىرىقشا سۇڭعىلا كەيىپكەرلەردىڭ ورىنىنا سىرت كەيپىندە، قيمىل-ارەكەتىندە ەشقانداي ەرەكشەلىك جوق، وزىنشە ادال، وزىنشە ءادىل بولۋعا تىرىساتىن، سوندىقتاندا توڭىرەگىندەگى جاماندىق پەن جالعاندى اڭعارماي تۇرا المايتىن قاراپايىم سەرگەك ءسوزىمدى كەيىپكەرلەر كەلدى. بۇل ورىس ادەبيەتىنىڭ ودان ءارى دەموكراتياشىلدانا تۇسۋىنە تۇرتكى بولدى. ء«تىل ءپانىنىڭ مۇعالىمىندەگى» نيكيتين كەنەت قايىن جۇرتىنىڭ جان دۇنيەسىندەگى قاساڭدىقتى اڭعارىپ، ءوز باسىنداعى باقىتتىڭ ادىلەتتىگىنە كۇماندانا باستايدى. «يت ەرتكەن ايەلدىڭ» كەيىپكەرى ومىرىندە العاش رەت شىنايى ماحابباتتىڭ دەمىن تاتقان سوڭ بارىپ، توڭىرەگىندەگى ادامداردىڭ ەڭ ءبىر قالتقىسىز پاك سوزىمدەرى مەن ىقلاستارىن جۇرت كوزىنەن جاسىرىپ ۇستاپ، ال قايداعى ءبىر ميىڭا قونبايتىن داڭعازا قاعيدالاردى مەيلىنشە دابىرايتىپ باعاتىندارىنا قايران قالادى. «التىنشى پالاتاداعى» دوكتور راگين ومىردەگى بەيتاراپ پوزيتسيا تۇپتەپ كەلگەندە قياناتتىڭ قولتىعىنا دىم بۇركۋ بولىپ شىعۋمەن قوسا، ادامنىڭ ءوزىن كۇيرەتپەي تىنبايتىنىنا كوزى جەتىپ، اقىرى ءوزى «قاسىرەت پالاتاسىنان» بارىپ ءبىر-اق شىعادى. دۇنيەدەگى بارلىق قۇبىلىستى تيىنعا شاعىپ، نە «پايداعا»، نە «شىعىنعا» جوريتىن تابىتشى رونزا «ادامنىڭ ءومىر سۇرگەنىنىڭ قىپ-قىزىل شىعىنعا ۇشىراتىپ، ولگەننىڭ پايداعا شىعاتىنىنا» كوزى قانشا جەتىپ وتىرسا دا، «ادامعا ءبىر-اق رەت بەرىلەتىن ءومىردىڭ نەگە مۇنشا «پايداسىز» وتەتىنىنە تۇسىنە الماي باسىن قاتىرادى.

جوق، ادامنىڭ ءوزى قۇنداققا سيعانمەن، قالىپقا ۇيرەنگەنمەن، ارىنىڭ تار قالىپقا سيىپ، قاساڭ داعدىنىڭ تار اۋقىمىنا كونە بەرۋى ەش مۇمكىن ەمەس.

چەحوۆتىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىنداعى تۋىندىلارىنىڭ باستى پافوسى وسى.

ول ورتانىڭ، قوعامدىق داعدىنىڭ ادامدارعا تيگىزەتىن ىقپالىن جىلىكتەي زەرتتەۋمەن قوسا، ادامداردىڭ ونداي ىقپالعا قارسى تۇرىپ، ونداي كىرىپتارلىقتى تالقانداپ بۇزىپ شىعۋعا ءتيىستى ەكەندىگىن ۇعىندىرادى.

ونىڭ يدەالى – باقىت ەمەس، ىزگىلىك... ىزگىلىككە ازاتتىق اڭساعان اساۋلىق قانا جەتكىزە الادى. ادامدىق تابيعات ءبىر باسىنىڭ عانا باقىتىن اڭساعان ەگويستىك مۇددەدەن رۋحاني ءلاززات تابۋى ەش مۇمكىن ەمەس. ول تەك وزگەلەرگە دە ىزگىلىك جاساپ، يگى ءىس تىندىرعانىنان عانا راحات الا الادى. چەحوۆ سۋرەتكەرلىگىنىڭ گۋمانيستىك سيپاتىنىڭ ءتۇپ-توركىنى دە وسىندا: ادامداردىڭ ءوزىن قورشاعان ورتانىڭ قىرى مەن سىرىن ءادىل كورسەتىپ، ءادىل تانۋىنا، جالعان مەن وتىرىكتىڭ، جاساڭ مەن جاڭانىڭ، كەلەڭسىزدىك پەن كەمەلدىكتىڭ ارا جىگىن اينا-قاتەسىز ءدال اجىراتۋعا كومەكتەسەتىندىگىندە: ادامدى رۋحاني ىزگىلىككە، رۋحاني كەمەلدىلىككە ءۇند ەيتىندىگىند ە.

ەندەشە، مۇنداي ونەردىڭ كوسەگەسى ءار ءبىر جاڭا ۇرپاقپەن بىرگە جاڭعىرىپ، ءار ءبىر كەلەشەك كۇنمەن بىرگە كوگەرە بەرمەكشى.

ويتكەنى، اقيقات جولىنداعى ايقاس، ادىلدىك جولىنداعى كۇرەس ەشقاشان تولاس تاپپاقشى ەمەس.

سوندىقتاندا چەحوۆ شىعارماسى بۇگىنگىدەي كۇردەلى الەۋمەتتىك شايقاستار زامانىندا دا بۇرىنعىسىنشا سونى، بۇرىنعىسىنشا ءزارۋ كورىنىپ، جەر بەتىندەگى ءار ءبىر ىزگى نيەتتى جاننىڭ كوڭىلىنەن شىعۋدا.

ول ومىرگە، قوعامعا، زامانعا، ادامعا دەگەن جاڭا مورالدىق، الەۋمەتتىك كوزقاراس پەن ورەلى قاعيدالاردى ءوز قولدارىمەن جۇزەگە اسىرىپ، ەڭ ىزگى، ەڭ ەجەلگى گۋمانيستىك يدەالدارعا ءوز تاعدىرلارىمەن تاريحي شىندىققا اينالدىرىپ جاتقان بۇگىنگى وقىرماندار ءۇشىن ايىرىقشا ىستىق، ايىرىقشا قاسيەتتى.

1984

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار